વૈવસ્વતેઽન્તરે પૂર્વં વિશ્વકર્મા વિચિત્રકૃત્ સ્પર્દ્ધાભૂતો મહામાયાં તુષ્ટાવ બહુપૂજનૈઃ
વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, વિશ્વકર્મા, જે અદભુત રચનાઓ કરનાર હતા, સ્પર્ધામાં આવીને મહામાયાની અનેક રીતે પૂજા કરી.
પ્રસન્ના સા તદા દેવી ચિત્રાયાં તસ્ય યોષિતિ
તે વખતે પ્રસન્ન થયેલી દેવી, ચિત્રા રૂપે તેની પ્રિય બની પ્રગટ થઈ.
ષોડશાબ્દે વયઃ પ્રાપ્તે સંજ્ઞાયાસ્તત્પિતા સુખી
જ્યારે તે છોળ વર્ષની થઈ, ત્યારે સંજ્ઞાના પિતા ખૂબ ખુશ થયા.
યક્ષાધીશાશ્ચ ષડ્વિંશત્કુબેરાદ્યાસ્સમાગતાઃ
અને છવ્વીસ યક્ષાધિપતિઓ, કુબેરને લઈને, ત્યાં એકત્ર થયા.
પાવકા ઊનપંચાશદ્વાયવશ્ચ તથા સ્મૃતાઃ
ત્યાં ઉનપચાસ અગ્નિદેવો અને પવનદેવો પણ યાદ કરવામાં આવે છે.
ત્રયોદશ ચ પ્રત્યૂષાઃ પ્રાપ્તા વિશ્વપ્રરક્ષકાઃ
અને તે ત્રેયોદશ પ્રત્યુષો, જે વિશ્વના રક્ષક છે, આવ્યા.
ભવાદ્યાશ્ચ તદાઃ રુદ્રાઃ શશિમણ્ડલરક્ષકાઃ
અને પછી ભવાદિ રુદ્રો, જે ચંદ્રમંડળના રક્ષક છે, આવ્યા.
દાનવા વિપ્રચિત્ત્યાદ્યાશ્ચતુરાશીતિરાયયુઃ
વિપ્રચિત્તિથી શરૂ કરીને ચોર્યાસી દાનવો આવ્યા.
શેષાદ્યાશ્ચ તદા નાગાસ્તાર્ક્ષ્યાદ્યા ગરુડાઃ સ્મૃતાઃ 3.4.18.
અને પછી શેષથી શરૂ કરીને નાગો અને તારક્ષ્યથી શરૂ કરીને ગરુડો પણ યાદ કરવામાં આવે છે.
એતસ્મિન્નંતરે દેવી દેવકન્યાસમન્વિતા
આ દરમિયાન દેવી, દેવકન્યાઓ સાથે, ત્યાં આવી.
તાં સમાલોક્ય બલવાન્બલિઃ કામવિમોહિતઃ
તેને જોઈને, બલવાન બલિ કામથી મોહિત થઈ ગયો.
તદા ક્રોધાતુરા દેવા રુરુધુર્દૈત્યસત્તમમ્
તે સમયે દેવતાઓ ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈ, શ્રેષ્ઠ દૈત્ય માટે દુઃખી થયા.
દાનવાશ્ચ તદા દૈત્યા નાનાવાહનસંસ્થિતાઃ
એ સમયે દાનવ અને દૈત્યોએ અનેક પ્રકારનાં વાહનો પર ચઢીને વ્યવસ્થા કરી હતી.
દાનવૈશ્ચ હતા દેવાઃ સુરૈર્દૈત્યા વિનાશિતાઃ
દાનવોએ દેવતાઓને માર્યા અને દેવતાઓએ દૈત્યોને નાશ પામ્યા.
પક્ષમાત્ર મભૂદ્યુદ્ધં દિવ્યં દાનવદેવયોઃ
દાનવ અને દેવતાઓ વચ્ચેનું દેવત્વયુક્ત યુદ્ધ માત્ર પંખના એક ફફડાટ જેટલો સમય ચાલ્યું.
અઘાસુરોઽર્યમા ચૈવ બલઃ શક્રસ્તથૈવ ચ
અઘાસુર, અર્યમા, બલ અને એ જ રીતે ઇન્દ્ર પણ હાજર હતા.
વત્સાસુરો ભગશ્ચૈવ વિવસ્વાંશ્ચ બલિઃ સ્વયમ્
વત્સાસુર, ભગ, વિવસ્વાન અને બલિ પોતે પણ ત્યાં હતા.
વિશ્વકર્મા મયશ્ચૈવ કાલનેમિર્હરિઃ સ્વયમ્ પરાજિતાશ્ચ તે દૈત્યા યુદ્ધં ત્યક્ત્વા પ્રદુદ્રુવુઃ
વિશ્વકર્મા, માયા, કાલનેમી અને હરિ પોતે—આ દૈત્યોએ યુદ્ધમાં હાર માની અને યુદ્ધ છોડીને ભાગી ગયા.
વિવસ્વાઁશ્ચ તદા સંજ્ઞાં ગૃહીત્વા રથસંસ્થિતામ્ 3.4.18.
પછી વિવસ્વાને રથ પર ઊભેલી સંજ્ઞાને પોતાના સાથે લઈ લીધી.
વિવસ્વંતં સુરશ્રેષ્ઠં દૃષ્ટ્વા સંજ્ઞા વચોઽબ્રવીત્
સંજ્ઞાએ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિવસ્વાનને જોઈને એમને કહ્યું.
ત્વયા જિતાહં ભગવન્બલેર્વિપ્રિયકારિણઃ
પ્રભુ, તમે બલિના મનને ન ગમતું કરીને મને જીત્યા છો.
વીરભુક્તા સદા નારી સ્ત્રીરત્નં મુનિભિઃ સ્મૃતમ્ એકા સા પ્રકૃતિર્માતા ગુણસામ્યાત્સનાતની
જે સ્ત્રી હંમેશા વિરો દ્વારા સ્વીકારાય છે, તેને ઋષિઓ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી કહે છે; એ જ એક મૂળ માતા છે, ગુણોની સમાનતાથી સદા રહે છે.
સત્ત્વભૂતા ચ ભગિ ની રજોભૂતા ચ ગેહિની
જ્યારે એ સ્ત્રી સત્વગુણવાળી હોય ત્યારે એને ભગિની કહે છે; અને જ્યારે રજોગુણવાળી હોય ત્યારે એને ગેહિની કહે છે.
બહવઃ પુરુષા યે વૈ નિર્ગુણાશ્ચૈકરૂપિણઃ
ઘણા પુરુષો એવા છે, જે સ્વરૂપરહિત અને એકરૂપ સ્વભાવ ધરાવે છે.
અલોકે પાપજાસ્સર્વે દેવબ્રહ્મસમુદ્ભવાઃ કોઽપિ પુત્રઃ પિતા ભ્રાતા સ ચ તસ્યાઃ પતિર્ભવેત્
અંધકારમાં પાપથી જન્મેલા, દેવ અને બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થયેલા બધા—કોઈ પણ પુત્ર, પિતા કે ભાઈ બની શકે છે અને એ સ્ત્રીનો પતિ પણ બની શકે છે.
સ્વકીયાં ચ સુતાં બ્રહ્મા વિષ્ણુદેવઃ સ્વમાતરમ્
બ્રહ્માએ પોતાની જ પુત્રીને અને વિષ્ણુએ પોતાની જ માતાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
ઇતિ શ્રુત્વા વેદમયં વાક્યં ચાદિતિસંભવઃ
આ રીતે વેદમય વચન સાંભળીને, અદિતિના પુત્રે—
સુતાઃ કન્યાસ્તયોર્જાતા મનુર્વૈવસ્વતસ્તથા
તેમની પુત્રીઓ અને વિવસ્વાનનો પુત્ર મનુ પણ જન્મ્યા.
તદા સંજ્ઞા સતી સાક્ષાત્તેજોભૂતં પતિં સ્વકમ્ 3.4.18.
પછી સંજ્ઞાએ પોતે સાચી રહીને તેજસ્વી પતિને સ્વીકારી લીધો.
સાવર્ણિશ્ચ મનુસ્તસ્યાં શનિશ્ચ તપતી તથા
એમાંથી સાવર્ણિ મનુ, શનિ અને તપતી જન્મ્યા.