નવીનજલદશ્યામ શ્રીમન્કમલલોચન
તાજા વાદળ જેવો શ્યામ, તેજસ્વી અને કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર.
શંખપાલ ઇતિ ખ્યાત જલાધારપ્રતીક્ષક 2.3.2.
શંખપાલ તરીકે પ્રસિદ્ધ, પાણી લાવનારની રાહ જોનાર.
અતિપીત સુવર્ણાભ ચન્દ્રાર્ધાંકિતમસ્તક
અતિ પીળો, સોનાની જેમ ચમકતો, માથા પર અર્ધચંદ્ર ચિહ્ન ધરાવનાર.
કુલીર નાગરાજેંદ્ર સર્વસત્ત્વહિતે રત
કુલીર નાગરાજ, બધા જીવના કલ્યાણમાં તત્પર.
યઃ સુવર્ણેન વર્ણેન પદ્મપત્રાયતેક્ષણઃ તસ્મૈ તે પદ્મનાગેન્દ્ર તીવ્રરૂપ નમોઽસ્તુ તે
જેનો રંગ સોનાની જેમ ચમકે છે, અને આંખો કમળના પાંદડાં જેવી લંબાયેલી છે, એવા તીવ્ર સ્વરૂપ ધરાવનારા પદ્મનાગના રાજા, તમને મારું વંદન છે.
નાગિન્યો નાગકન્યાશ્ચ તથા નાગકુમારકાઃ
નાગિનીઓ, નાગકન્યાઓ અને એ જ રીતે નાગકુમારાઓ—
સ્વગૃહ્યોક્તેન વિધિના કૃત્વાગ્નિસ્થાપનં બુધઃ
જાણકાર વ્યક્તિએ પોતાના ઘરમાં જે વિધિ કહેવામાં આવી છે, એ પ્રમાણે અગ્નિ સ્થાપિત કરવી.
આદિત્યાદિગ્રહાંશ્ચૈવ બ્રહ્માણં કૃષ્ણમેવ ચ
એ સાથે, આદિત્ય અને બીજા ગ્રહો, બ્રહ્મા અને કૃષ્ણનું પણ આવાહન કરવું.
પ્રાદેશમાત્રં સંપ્રોક્ષ્ય યૂપં ચાસ્ય પ્રમાણકમ્
એ પછી, એક હથેળી જેટલું યૂપ (યજ્ઞસ્તંભ) પાણીથી છાંટવું અને તેની યોગ્ય માપ ચકાસવી.
કૂપે નિક્ષિપ્ય તાન્નાગાન્પઞ્ચરત્નં ક્ષિપેત્તતઃ
એ નાગોને કૂવામાં મૂકી, પછી પાંચ પ્રકારના રત્નો પણ તેમાં નાખવા.
રઞ્જિતઃ કદલીવૃક્ષં વરુણાય સમુત્સૃજેત્ કર્ણવેધં તતઃ કૃત્વા ઉત્સૃજેદ્વાક્યમુચ્ચરન્
રંગેલું કેળાનું વૃક્ષ વરુણને અર્પણ કરવું; પછી કાનછેદની વિધિ કરીને, નિર્ધારિત મંત્ર બોલી તેને છોડવું.
ૐ અદ્યેત્યાદિ સર્વભૂતેભ્યઃ ફલપુષ્પપત્રચ્છાયાવૃતમુખ્યનાનાતરુવિરચિતમારામં વનસ્પતિદેવતં સુપૂજિતં વેદવ્યાસાદ્યુક્તફલાવાપ્તયે અમુકઋષિસગોત્રઃ અમુકદેવ શર્માહમુત્સૃજે વૃક્ષાગ્રાત્પતિતસ્યાપિ આરોહાત્પતિતસ્ય વા ।। 2.3.2.
'ૐ, આજે સર્વ પ્રાણીઓ માટે, વેદવ્યાસ વગેરે દ્વારા જણાવેલા ફળ મેળવવા માટે, અમુક ઋષિગોત્રના, અમુક દેવ શર્મા નામે, ફળ, ફૂલ, પાંદડા અને છાંયાથી શોભતા અનેક વૃક્ષોથી બનેલા આ આરામના વનદેવતાને, એ વૃક્ષ ટોચ પરથી કે ચડતી વખતે પડ્યું હોય તો પણ, હું છોડું છું'—એ રીતે ઉચ્ચારવું.
મરણે ચાસ્થિભંગે વા કર્તા પાપૈર્ન લિપ્યતે
મરણ કે હાડકાં તૂટી જાય ત્યારે કરનાર વ્યક્તિ પાપથી લિપ્ત થતો નથી.
તદ્દોશમનાર્થાય તસ્યાપ્યેતત્પ્રતિષ્ઠિતમ્
એ દોષ અને દુઃખ દૂર કરવા માટે આ વિધિ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે.
મધુલાજાક્ષતં દદ્યાદઞ્જનં માલ્યમેવ ચ
મધ, તળેલા લાજ, અખંડિત અક્ષત, કાજળ અને માળા અર્પણ કરવી.
વેષ્ટયેત્ક્ષીરધારાં ચ પાતયેદ્ઘૃતધારયા
વૃક્ષને દૂધની ધારા વડે લપેટવું અને પછી ઘીની ધારા રેડવી.
ક્ષુદ્રારામપ્રતિષ્ઠાવર્ણનમ્ અમંડલે શુભે સ્થાને દ્વિહસ્તેઽપ્યથ સ્થંડિલે
અયોગ્ય અથવા નાનાં આરામનું વર્ણન: જ્યાં યોગ્ય મંડળ ન હોય, અથવા બે હાથ જેટલી સપાટ જગ્યા હોય—
સ્થાપયેત્કલશં તત્ર વિષ્ણું સોમં સમર્ચયેત્
એ જગ્યાએ કળશ સ્થાપિત કરી, વિષ્ણુ અને સોમનું પૂજન કરવું.
વૃક્ષાન્માલ્યૈરલંકૃત્ય ભૂષયેદ્ભૂષણાદિના
વૃક્ષોને ફૂલોની માળાથી શણગારી, અન્ય આભૂષણોથી પણ સજાવવું.
ભોજયેત્પઞ્ચવિપ્રાન્હિ પુરતસ્તં વિશેષયેત્
પાંચ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને તેમને વિશેષ આદર આપવો.
દદ્યાદ્યૂપં મધ્યદેશે રોપયેત્કદલીં તતઃ
મધ્યમાં યૂપ (યજ્ઞસ્તંભ) મૂકવો અને પછી કેળાનું વૃક્ષ વાવવું.
અષ્ટાવષ્ટૌ ચ જુહુયાદન્યેષાં ચ ઘૃતેન તુ
બીજાઓ માટે પણ ઘીથી આઠ કે સોળ આહુતિ આપવી.
દક્ષિણાં ચ તતો દદ્યાત્પૂર્ણાં દત્ત્વાહુતિં વ્રજેત્
પછી, યોગ્યSouth fee આપવી જોઈએ અને પૂરી અહૂતિ અર્પણ કર્યા પછી, ત્યાંથી વિદાય લેવી જોઈએ.
એકાદિવૃક્ષં વૃક્ષાણાં વિધિં વક્ષ્યે દ્વિજોત્તમાઃ
હવે, હું તમને, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને, એક વૃક્ષ માટેની રીત સમજાવું છું.
વૃક્ષમૂલે યજેદ્ધર્મં પૃથિવી ચ વિશં તથા
વૃક્ષના મૂળ પાસે ધર્મ માટે, પૃથ્વી માટે અને લોકો માટે યજ્ઞ કરવો જોઈએ.
ધેનું ચ દક્ષિણાં દદ્યાદ્દોહદં વૃક્ષપૂજનમ્ 2.3.3.
દક્ષિણ તરીકે ગાય આપવી જોઈએ; વૃક્ષની પૂજા તેના ફળ માટેની ઈચ્છા સાથે કરવી જોઈએ.
ક્ષુદ્રારામપ્રતિષ્ઠાવર્ણનમ્ સ્થંડિલં કારયેત્તત્ર ચંદનેનોક્ષિતં તથા
ત્યાં ચંદનથી લપસાયેલું યજ્ઞસ્થળ તૈયાર કરવું જોઈએ.
પદ્મં પ્રકલ્પયેત્તત્ર સામાન્યાર્ઘ્યં વિધાય ચ
ત્યાં એક કમળ ગોઠવવું અને સામાન્ય અર્ઘ્ય તૈયાર કરવું જોઈએ.
સ્થાપયેદ્વારિણા પૂર્ણં કયા નેતિ ચ ગન્ધકમ્
પાણીથી ભરેલો પાત્ર મૂકવો અને તેમાં કપૂર ઉમેરવો જોઈએ.
દદ્યાદ્દૂર્વાક્ષતં કલ્પે બ્રાહ્મણત્રયભોજનમ
વિધિ પ્રમાણે દુર્વા અને અક્ષત અર્પણ કરવી, અને ત્રણ બ્રાહ્મણો માટે ભોજન ગોઠવવું જોઈએ.