હિરણ્યગર્ભેતિ મંત્રસ્ય ભરદ્વાજઋષિઃ સ્મૃતઃ
‘હિરણ્યગર્ભ’ નામના મંત્રના ઋષિ તરીકે ભરદ્વાજને યાદ કરવામાં આવે છે.
વરુણસ્યોત્તંભનેતિ મંત્રસ્ય જલકુંભં નિવેદયેત્ વિરાટ્છન્દશ્ચ ઈશાનો દેવતા સમુદાહૃતા
‘વરुणસ્યોત્તંભન’ મંત્ર માટે પાણીથી ભરેલું કુંભ અર્પણ કરવું જોઈએ; તેનું છંદ વિરાટ છે અને દેવતા ઈશાન ગણાય છે.
મોચયેન્મીનયુગ્મં ચ મેષયુગ્મં તથૈવ ચ
એમણે બે માછલીઓ અને એ જ રીતે બે મેષોને મુક્ત કરવું જોઈએ.
મોચયેન્નાગયુગ્મં ચ આયુવૃદ્ધેશ્ચ હેતવે
આયુષ્ય વધારવા માટે બે સાપોને પણ છોડવા જોઈએ.
નિર્મિતં માષભક્તેન રક્તપુષ્પૈરલંકૃતમ્ સબિંદુકેન હંતેન દિક્ષુ મધ્યે યથા ક્રમાત્
માશના ભાતથી તૈયાર કરેલું, લાલ ફૂલો વડે શોભાવેલું, તલ અને ઘી સાથે, દિશાઓ અને મધ્યમાં નિયમ પ્રમાણે ધરવું.
યે ભવા ભાવિનો ભૂતા યે ચ તેષુ મયાસિનઃ
જે છે, જે થશે, જે થઈ ચૂક્યા છે અને એમાં જે મારા દુશ્મન છે—
ઇત્યુક્ત્વા ચ બલિં દદ્યાન્નમસ્કુર્યાદનંતરમ્
આ રીતે બોલ્યા પછી, બલિ અર્પણ કરવી અને પછી નમસ્કાર કરવો.
અન્યેષાં હિ હિરણ્યં ચ ગાં ચ દદ્યાદ્દ્વિજન્મને 2.2.12.
બીજાઓ માટે, કોઈએ દ્વિજને સોનુ અને ગાય આપવી.
પ્રાજાપત્યં સ્વિષ્ટકૃચ્ચ જુહુયાત્તદનંતરમ્
પછી પ્રજાપત્ય અને સ્વિષ્ટકૃત હોળી અર્પણ કરવી.
પદ્મોત્પલૈર્માતુલિંગૈઃ પનસૈર્માતુલુંગકૈઃ
પદ્મ, ઉત્પલ, માતુલિંગ, પનસ અને માતુલિંગ ફળોથી—
અભિષેકં તતઃ કુર્યાત્સુવાસ્ત્વિતિ ચ વૈ જપન્
પછી અભિષેક કરવો અને ‘સુવાસ્તુ’ મંત્રનો જાપ કરવો.
પઞ્ચદોષં પુરસ્કૃત્ય બ્રાહ્મણાનુમતેન ચ
પાંચ દોષોને ધ્યાનમાં રાખીને અને બ્રાહ્મણની મંજૂરીથી—
દીનાંધકૃપણે ચૈવ દદ્યાદ્વિત્તાનુસારતઃ
ગરીબ, અંધ અને દુઃખી લોકોને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપવું.
ન ક્ષીરં ચ કષાયં ચ ભર્જિતં શાકમેવ ચ
દૂધ, કઢું અને તળેલા શાકભાજી આપવી નહીં.
શાલ્યન્નં મૂલકં ચૈવ પનસામ્રફલાનિ ચ
શાલીચોખાનો ભાત, મૂળો અને પનસ તથા કેરીના ફળો આપવા.
બદરં ધાતકિફલં કુન્દ પુષ્પં તથા તિલમ્
બોર, ધાતકી ફળ, કુન્દ ફૂલ અને તલ આપવા.
ત્રિરાત્રમથ સપ્તાહં પરિત્યજ્ય ખલે તતઃ
ત્રણ રાત કે સાત દિવસ સુધી ત્યાગ રાખીને, પછી—
પ્રથમા ચાર્કહસ્તેન દ્વિતીયા દશહસ્તિકા 2.2.12.
પ્રથમ અર્પણ એક હાથની લંબાઈથી અને બીજું દસ હાથથી કરવું.
શતાર્ધં તતઃ પશ્ચાત્ષષ્ટિહસ્તમનંતરમ્
પછી, એ સ્થાનથી સવા સો અને પછી સાઠ હાથ જેટલું અંતર રાખવું.
અગ્નિહોત્રવિધાનવર્ણનમ્ ન પરોક્તં વિધાનેન ભયદં કીર્તિધ્વંસનમ્
અગ્નિહોત્ર વિધિનું વર્ણન: બીજાઓએ જે રીત બતાવી છે એ પ્રમાણે નહિ, કારણ કે એ ભય લાવે છે અને પ્રતિષ્ઠા નષ્ટ કરે છે.
પુત્રા એવ ચ કન્યાશ્ચ જનિષ્યાશ્ચાપરે સુતાઃ
પુત્રો, દીકરીઓ અને બીજા સંતાનો જન્મશે.
તેષાં સંસ્કારયાગેષુ શાન્તિકર્મક્રિયાસુ ચ
એ બાળકોના સંસ્કાર, યજ્ઞ અને શાંતિના કાર્યોમાં,
ત્રિકુશં પરિગૃહ્ણાતિ તતશ્ચ કુરુતે દૃઢમ્
ત્રણ કુશના પાંદડા લઈ, પછી તેને મજબૂત રીતે ગોઠવે છે.
કશ્યપસ્તૃપ્યતામિતિ ભૂરસીતિ ચ શોધનમ્ દેવતા ચ ભવેત્સૂર્યઃ પૃથિવીશોધને ન્યસેત્
'કશ્યપ તૃપ્ત થાઓ' અને 'ભૂઃ રસા' એમ કહી શુદ્ધિ કરે છે; દેવતા એટલે સૂર્ય; પૃથ્વી શુદ્ધ કરવા માટે એ મૂકે છે.
ઐશાન્યાદિક્રમેણૈવ પ્રાદક્ષિણ્યેન યત્નતઃ
ઉત્તરપૂર્વથી શરૂ કરીને, જાળવણીપૂર્વક દક્ષિણાવર્ત દિશામાં આગળ વધવું.
કુશગર્ભત્રયેણાપિ ભ્રામયેદ્વલયાકૃતિ
ત્રણ કુશના તણાં સાથે, ગોળ આકારમાં ફેરવવું.
ઈશાનાદેશ્ચ સંસ્કારં કુર્યાત્પરિસમૂહનમ્
ઉત્તરપૂર્વ દિશાથી સંસ્કાર અને ચારે બાજુ ફેરવીને શુદ્ધિ કરવી.
પરિસમૂહનમૈન્દ્રસ્ય પર્વતોઽસ્ય ઋષિઃ સ્મૃતઃ
આ ચારે બાજુ ફેરવીને શુદ્ધિ કરવાનું કાર્ય ઇન્દ્ર માટે છે; પાર્વત એના ઋષિ તરીકે ઓળખાય છે.
ગોમયં ચ ત્રિગંધં ચ પંચમૂર્તિકયાપિ ચ 2.2.13.
ગોમય, ત્રણ પ્રકારની સુગંધ અને પાંચ પવિત્ર પદાર્થો સાથે,
માનસ્તોકેનેતિ ઋચા વિશ્વેદેવશ્ચ પૂજ્યતામ્
'માનસ્તોકેન' મંત્રથી બધા દેવતાઓનું પૂજન કરવું.