ઋષિઃ શંખસ્તથાચ્છન્દઃ પઙ્ક્તિઃ સોમોઽથ દેવતા
શંખ ઋષિ છે, પંક્તિ છંદ છે અને સોમ દેવતા છે.
ઋષ્યાસનગતં ધ્યાયેચ્છ્વેતગન્ધેન ચર્ચયેત્
ઋષિની આસન પર બેઠેલા તેમનું ધ્યાન કરવું અને સફેદ સુગંધથી અર્પણ કરવું જોઈએ.
ત્ર્યંબકોઽસ્ય ઋષિસ્ત્રિષ્ટુપ્છન્દો દેવો જલાધિપઃ
ત્રયંબક એ આ મંત્રના ઋષિ છે, છંદ તૃષ્ટુપ છે અને દેવતા જળોના અધિપતિ છે.
દશભિર્બાહુભિર્યુક્તં કૃષ્ણવસ્ત્રાનુલેપનમ્
તેને દસ હાથ છે, કાળા વસ્ત્રો અને કાળી લિપિથી શોભાયમાન છે.
ઋષિર્વૈશ્વાનરશ્છન્દો વિરાડિત્યભિધીયતે
આ મંત્રના ઋષિ વૈશ્વાનર છે, છંદ વિરાટ કહેવાય છે.
શેષં ષડાનનં ધ્યાયેત્કૃષ્ણં ચ મધુપિંગલમ્ ઉદ્વર્ષ ઇતિ મન્ત્રેણ પૂજયેદ્ભૂતિમિચ્છતા
છહ મુખ ધરાવતો, કાળો અને મધમેળવો શેષનું ધ્યાન કરવું; 'ઉદ્વર્ષ' મંત્રથી, જે સુખ-સમૃદ્ધિ ઈચ્છે તે તેની પૂજા કરે.
પાપં રક્તં ત્રિનેત્રં ચ રક્તં પ્રાન્તે વિચિન્તયેત્
પાપરૂપ, લાલ રંગનું, ત્રણ આંખ ધરાવતું અને ધાર પર લાલ દેખાતું રૂપ મનમાં ધ્યાને લાવવું.
સિદ્ધો વીરેતિ મન્ત્રેણ કૃષ્ણપુષ્પૈરથાર્ચયેત્
'સિદ્ધો વીર' મંત્રથી કાળા ફૂલો વડે પૂજા કરવી.
કપિલોઽસ્ય ઋષિશ્છન્દોઽનુષ્ટુપ્ ચૈવ પ્રકીર્તિતમ્
કપિલ આ મંત્રના ઋષિ છે, અને છંદ અનુષ્ટુપ કહેવાય છે.
યમં ચ કૃકરાક્ષં ચ ક્ષમાકુઞ્ચિતમૂર્ધજમ્ ખરસ્થં દ્વિભુજં ધ્યાયેદિમં મન્ત્રમુદીરયેત્ ।। 2.2.11.
યમનું ધ્યાન કરવું, crow જેવી આંખો, વાળ ગૂંચવેલા અને વળેલા, ખચ્ચર પર બેઠેલા, બે હાથ ધરાવતાં; અને આ મંત્ર ઉચ્ચારવું.
વાસુકિઃ સ્યાદૃષિશ્ચાસ્ય પંક્તિશ્છન્દશ્ચ દેવતા
વાસુકિ આ મંત્રના ઋષિ છે, છંદ પંક્તિ છે અને દેવતા છે.
અર્ધપીતં ચ દ્વિભુજં રક્તાક્ષં ધૂમ્રમેવ વા
અર્ધપીત, બે હાથ ધરાવતું, લાલ આંખોવાળું અથવા ધૂમ્રવર્ણનું રૂપ ધ્યાનમાં લાવવું.
ઋષિર્વાયુશ્ચ ગાયત્રી છન્દો વાયુશ્ચ દેવતા
આ મંત્રના ઋષિ વાયુ છે, છંદ ગાયત્રી છે અને દેવતા પણ વાયુ છે.
મુગ્ધરક્તં શંખચક્રગદાપદ્મધરં તથા
મૂઢ અને લાલ રંગ ધરાવતી, શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ ધારણ કરેલી મૂર્તિનું ધ્યાન કરવું.
અવસૃષ્ટા પરાપત ઇતિ મન્ત્રેણ પૂજયેત્
'અવસૃષ્ટા પરાપત' મંત્રથી પૂજા કરવી.
પીતં ભલ્લાટકં ધ્યાયેત્પદ્મસ્થં રક્તભૂષણમ્ યન્માતુરિતિ મન્ત્રેણ પૂજયેત્સિતતંડુલૈઃ
પીળો ભલ્લાટક, કમળ પર બેઠેલો અને લાલ આભૂષણોથી શોભાયમાન છે, તેનું ધ્યાન કરવું; 'યન્માતુર' મંત્રથી સફેદ તાંદળથી પૂજા કરવી.
જમ્ભકોઽસ્ય ઋષિશ્છન્દો ગાયત્રી સમુદાહૃતા
જંભક આ મંત્રના ઋષિ છે, અને છંદ ગાયત્રી કહેવાય છે.
સોમં ધ્યાયેચ્છ્યામરૂપં પદ્માસનગતં પરમ્ મર્માણિતેતિ મન્ત્રેણ ગન્ધાદ્યૈરપિ પૂજયેત્
સોમનું ધ્યાન કરવું, જે શ્યામવર્ણનું છે, કમળ પર બેઠેલું અને સર્વોત્તમ છે; 'મર્માણિતે' મંત્રથી સુગંધિત દ્રવ્ય વગેરેથી પૂજા કરવી.
ઋષિઃ સ્વાર્થો વેદશ્છન્દો જગતીત્યભિધીયતે
આ મંત્રના ઋષિ સ્વાર્થ છે, છંદ વેદ છે અને તેને જગતી કહે છે.
દર્પં ધ્યાયેત્કૃષ્ણવર્ણં કૃષ્ણાંબરધરં તથા 2.2.11.
દર્પનું ધ્યાન કરવું, જે કાળાં રંગનું છે અને કાળા વસ્ત્રો પહેરેલું છે.
પશ્ચદીશેતિ મન્ત્રેણ ગન્ધાદ્યૈઃ પરિપૂજયેત્
પછી 'ઈશ' મંત્રથી સુગંધિત વસ્તુઓ વગેરે વડે પૂજા કરવી જોઈએ.
મન્ત્રશ્ચાસ્ય ઋષિશ્ચાસ્ય પઞ્ચાયત નમીરિતમ્
આ મંત્ર અને તેનો ઋષિ, પાંચ પ્રકારના સ્થાન તરીકે જણાવવામાં આવ્યા છે.
શ્યામવર્ણાં દિતિં ધ્યાયેદ્દ્વિભુજાં પીતવિગ્રહામ્
શ્યામવર્ણની, બે હાથવાળી અને પીળા રૂપવાળી દિતીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
સુપર્ણોઽસીતિ મન્ત્રેણ પૂજયેત્પીતચન્દનૈઃ
'સુપર્ણ' મંત્રથી પીળા ચંદન વડે પૂજા કરવી જોઈએ.
ઋષિર્નારાયણશ્છન્દો જગતી પરિકીર્ત્યતે
આ મંત્રના ઋષિ નારાયણ છે અને છંદ જગતી કહેવાય છે.
રક્તાભામદિતિં ધ્યાયેત્સર્વાલંકારભૂષિતામ્
લાલ તેજવાળી, સર્વાંગે આભૂષણોથી સજ્જ અદિતીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
પયસા શુક્લ ઇતિ મન્ત્રેણ પૂજયેત્કમલાદિના
'શુક્લ' મંત્રથી દૂધ અને કમળ વગેરે વડે પૂજા કરવી જોઈએ.
નારાયણ ઋષિશ્ચાસ્ય પંક્તિશ્છન્દઃ પ્રકીર્ત્યતે
આ મંત્રના ઋષિ નારાયણ છે અને છંદ પંક્તિ કહેવાય છે.
જયં ધ્યાયેત્પીતવર્ણં દ્વિભુજં વરહસ્તકમ્
પીળા રંગના, બે હાથવાળા અને હાથમાં વર્દાન ધરાવતાં જયાનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
વામદેવ ઋષિશ્ચાસ્ય ગન્ધાદ્યૈરભિપૂજયેત્ । દેવઃ શુક્રઃ સમાખ્યાતઃ સ્તુતૌ ચ વિનિયોજયેત્ । । ૮૭ ઈશાનાદિકોણગતાન્પૂજયેત્સુસમાહિતઃ । આપં ધ્યાયેચ્છુક્લવર્ણં કુણ્ડલાદ્યૈર્વિભૂષિતમ્ । । ૮૮ ઇદં વિષ્ણુરિતિ મન્ત્રેણ ત્રિગન્ધેન સમર્ચયેત્ । । ૮૯ ઋષિઃ સ્યાત્કર્દમશ્છન્દો વિરાડિત્યભિધીયતે । । 2.2.11.૯૦ દેવઃ સોમઃ સમાખ્યાતઃ પ્રીતયે વિનિયોજયેત્
આ મંત્રના ઋષિ વામદેવ છે; સુગંધિત વસ્તુઓ વડે પૂજા કરવી. દેવતા શુક્ર કહેવાય છે અને સ્તુતિમાં ઉપયોગ કરવો. ઈશાનાદિ દિશામાં રહેલા દેવતાઓની એકાગ્રતાથી પૂજા કરવી. સફેદ રંગના, કુંડળ વગેરે આભૂષણોથી સજ્જ જળનું ધ્યાન કરવું. 'આ વિષ્ણુ છે' મંત્રથી ત્રણ પ્રકારની સુગંધથી પૂજા કરવી. ઋષિ કર્દમ છે અને છંદ વિરાટ કહેવાય છે. દેવતા સોમ કહેવાય છે અને પ્રસન્નતા માટે ઉપયોગ કરવો.