ઋષિશ્ચાગસ્તિરાખ્યાતસ્ત્રિષ્ટુપ્છન્દઃ પ્રકીર્તિતમ્
અગસ્ત્ય ઋષિ તરીકે ઓળખાય છે અને તૃષ્ટુપ છંદ તરીકે ગણાય છે.
પીતં મૃગં મૃગારૂઢં જટામુકુટમંડિતમ્
પીળા રંગના મૃગનું, મૃગ પર બેઠેલું અને જટાવાળું મુકુટ પહેરેલું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
કપિલશ્ચ ઋષિઃ પ્રોક્તો ગાયત્રી છન્દ ઈરિતમ્
કપિલ ઋષિ તરીકે કહેવાય છે અને ગાયત્રી છંદ તરીકે ઓળખાય છે.
ધ્યાયેત્પિતૃગણં શુક્રં ચતુર્ભિર્બાહુભિર્વૃતમ્
પિતૃગણનું, શુક્ર જેવી તેજસ્વી અને ચાર હાથથી ઘેરાયેલું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
શુનઃશેપ ઋષિશ્ચાસ્ય ત્રિષ્ટુપ્છન્દશ્ચ દેવતા
શુનઃશેપ ઋષિ છે, તૃષ્ટુપ છંદ છે અને દેવતા જેમ જણાવ્યા છે તેમ છે.
દૌવારિકં ચાષ્ટભુજં કૃષ્ણવર્ણં વિચિન્તયેત્
દ્વારપાળનું, આઠ હાથ ધરાવતું અને કાળ રંગનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
યો નઃ પિતેતિ મન્ત્રેણ પૂજયેદ્ભક્તિતત્પરઃ
‘યો નઃ પિતા’ મંત્રથી, ભક્તિ અને સમર્પણથી પૂજા કરવી જોઈએ.
વૈશ્વાનર ઋષિશ્ચાસ્ય ગાયત્રી છન્દ ઈરિતમ્
વૈશ્વાનર ઋષિ છે અને ગાયત્રી છંદ તરીકે ઓળખાય છે.
શંખાભં ચૈવ સુગ્રીવં દ્વિભુજં ચક્રધારિણમ્
શંખ જેવો દેખાવ ધરાવતો સુગ્રીવ, બે હાથ ધરાવતો અને ચક્ર પકડીને છે, તેનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
શંખપદ્મધરં ચૈવ મહિષસ્થં વિચિન્તયેત્ 2.2.11.
શંખ અને પદ્મ પકડીને, મહિષ પર બેઠેલા તેનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
ઋષિઃ શંખસ્તથાચ્છન્દઃ પઙ્ક્તિઃ સોમોઽથ દેવતા
શંખ ઋષિ છે, પંક્તિ છંદ છે અને સોમ દેવતા છે.
ઋષ્યાસનગતં ધ્યાયેચ્છ્વેતગન્ધેન ચર્ચયેત્
ઋષિની આસન પર બેઠેલા તેમનું ધ્યાન કરવું અને સફેદ સુગંધથી અર્પણ કરવું જોઈએ.
ત્ર્યંબકોઽસ્ય ઋષિસ્ત્રિષ્ટુપ્છન્દો દેવો જલાધિપઃ
ત્રયંબક એ આ મંત્રના ઋષિ છે, છંદ તૃષ્ટુપ છે અને દેવતા જળોના અધિપતિ છે.
દશભિર્બાહુભિર્યુક્તં કૃષ્ણવસ્ત્રાનુલેપનમ્
તેને દસ હાથ છે, કાળા વસ્ત્રો અને કાળી લિપિથી શોભાયમાન છે.
ઋષિર્વૈશ્વાનરશ્છન્દો વિરાડિત્યભિધીયતે
આ મંત્રના ઋષિ વૈશ્વાનર છે, છંદ વિરાટ કહેવાય છે.
શેષં ષડાનનં ધ્યાયેત્કૃષ્ણં ચ મધુપિંગલમ્ ઉદ્વર્ષ ઇતિ મન્ત્રેણ પૂજયેદ્ભૂતિમિચ્છતા
છહ મુખ ધરાવતો, કાળો અને મધમેળવો શેષનું ધ્યાન કરવું; 'ઉદ્વર્ષ' મંત્રથી, જે સુખ-સમૃદ્ધિ ઈચ્છે તે તેની પૂજા કરે.
પાપં રક્તં ત્રિનેત્રં ચ રક્તં પ્રાન્તે વિચિન્તયેત્
પાપરૂપ, લાલ રંગનું, ત્રણ આંખ ધરાવતું અને ધાર પર લાલ દેખાતું રૂપ મનમાં ધ્યાને લાવવું.
સિદ્ધો વીરેતિ મન્ત્રેણ કૃષ્ણપુષ્પૈરથાર્ચયેત્
'સિદ્ધો વીર' મંત્રથી કાળા ફૂલો વડે પૂજા કરવી.
કપિલોઽસ્ય ઋષિશ્છન્દોઽનુષ્ટુપ્ ચૈવ પ્રકીર્તિતમ્
કપિલ આ મંત્રના ઋષિ છે, અને છંદ અનુષ્ટુપ કહેવાય છે.
યમં ચ કૃકરાક્ષં ચ ક્ષમાકુઞ્ચિતમૂર્ધજમ્ ખરસ્થં દ્વિભુજં ધ્યાયેદિમં મન્ત્રમુદીરયેત્ ।। 2.2.11.
યમનું ધ્યાન કરવું, crow જેવી આંખો, વાળ ગૂંચવેલા અને વળેલા, ખચ્ચર પર બેઠેલા, બે હાથ ધરાવતાં; અને આ મંત્ર ઉચ્ચારવું.
વાસુકિઃ સ્યાદૃષિશ્ચાસ્ય પંક્તિશ્છન્દશ્ચ દેવતા
વાસુકિ આ મંત્રના ઋષિ છે, છંદ પંક્તિ છે અને દેવતા છે.
અર્ધપીતં ચ દ્વિભુજં રક્તાક્ષં ધૂમ્રમેવ વા
અર્ધપીત, બે હાથ ધરાવતું, લાલ આંખોવાળું અથવા ધૂમ્રવર્ણનું રૂપ ધ્યાનમાં લાવવું.
ઋષિર્વાયુશ્ચ ગાયત્રી છન્દો વાયુશ્ચ દેવતા
આ મંત્રના ઋષિ વાયુ છે, છંદ ગાયત્રી છે અને દેવતા પણ વાયુ છે.
મુગ્ધરક્તં શંખચક્રગદાપદ્મધરં તથા
મૂઢ અને લાલ રંગ ધરાવતી, શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ ધારણ કરેલી મૂર્તિનું ધ્યાન કરવું.
અવસૃષ્ટા પરાપત ઇતિ મન્ત્રેણ પૂજયેત્
'અવસૃષ્ટા પરાપત' મંત્રથી પૂજા કરવી.
પીતં ભલ્લાટકં ધ્યાયેત્પદ્મસ્થં રક્તભૂષણમ્ યન્માતુરિતિ મન્ત્રેણ પૂજયેત્સિતતંડુલૈઃ
પીળો ભલ્લાટક, કમળ પર બેઠેલો અને લાલ આભૂષણોથી શોભાયમાન છે, તેનું ધ્યાન કરવું; 'યન્માતુર' મંત્રથી સફેદ તાંદળથી પૂજા કરવી.
જમ્ભકોઽસ્ય ઋષિશ્છન્દો ગાયત્રી સમુદાહૃતા
જંભક આ મંત્રના ઋષિ છે, અને છંદ ગાયત્રી કહેવાય છે.
સોમં ધ્યાયેચ્છ્યામરૂપં પદ્માસનગતં પરમ્ મર્માણિતેતિ મન્ત્રેણ ગન્ધાદ્યૈરપિ પૂજયેત્
સોમનું ધ્યાન કરવું, જે શ્યામવર્ણનું છે, કમળ પર બેઠેલું અને સર્વોત્તમ છે; 'મર્માણિતે' મંત્રથી સુગંધિત દ્રવ્ય વગેરેથી પૂજા કરવી.
ઋષિઃ સ્વાર્થો વેદશ્છન્દો જગતીત્યભિધીયતે
આ મંત્રના ઋષિ સ્વાર્થ છે, છંદ વેદ છે અને તેને જગતી કહે છે.
દર્પં ધ્યાયેત્કૃષ્ણવર્ણં કૃષ્ણાંબરધરં તથા 2.2.11.
દર્પનું ધ્યાન કરવું, જે કાળાં રંગનું છે અને કાળા વસ્ત્રો પહેરેલું છે.