બીજકાણ્ડરુહાણ્યેવ પ્રતાના વલ્લ્ય એવ ચ । તમસા બહુરૂપેણ વેષ્ટિતાઃ કર્મહેતુના
બિયાણું અને કંદકળિયાં પ્રકૃતિનાં પ્રારંભિક અંકુશ જેવા છે, અને વાંકડા અંકુઓ ખરેખર તેમની લાવણીભરી તકો હોય છે; ઘણા સ્વરૂપો અંધકારમાં ઢંકાયા થાય છે અને એ કર્મોના કારણ બને છે.
અન્તઃસંજ્ઞા ભવન્ત્યેતે સુખદુઃખસમન્વિતાઃ । એતાવત્યસ્તુ ગતયઃ પ્રોદ્ભૂતાઃ કુરુનન્દન
આઓ આંતરિક ધારણાઓ બની જાય છે, આનંદ અને દુઃખ સાથે જોડાયેલી; એ જ વિવિધ ભવિષ્યવાણીો છે જે ઊભી થઈ, હે કુરુવંશીયેમા.
તસ્માદ્દેવાદ્દીપ્તિમન્તો ભાસ્કરાચ્ય મહાત્મનઃ । ઘોરેઽસ્મિંસ્તાત સંસારે નિત્યં સતતયાયિનિ
તેથી દેવો, મહાસૂર્ય જેવી તેજસ્વીતા ધરાવો છો, તે ભયાનક જગતમાં વસતા હોય છે; તેઓ આજે સુધી ચાલતી આ જન્મમૃત્યુની પરંપરામાં અનંત રીતે તેજો ફેલાવે છે.
એવં સર્વં સ સૃષ્ટ્વેદં રાજઁલ્લોકગુરું પરમ્ । તિરોભૂતઃ સ ભૂતાત્મા કાલં કાલેન પીડયન્
અત્રે તેણે આ સમગ્ર જગત સર્જ્યું અને માનવીઓનો પરમ ગુરુ થયા; તે જીવમાં અંતરાત્મા રૂપે પ્રવેશ કરી સમય દ્વારા સમયને જ શોષે છે.
યદા સ દેવો જાગર્તિ તદેદં ચેષ્ટતે જગત્ । યદા સ્વપિતિ શાન્તાત્મા તદા સર્વં નિમીલતિ
જ્યારે તે દેવ જાગે છે ત્યારે જગતનું કાર્ય ચાલે છે; જ્યારે શાંત આત્મા સૂઈ જાય છે ત્યારે સર્વ વસ્તુઓ પરત ખેંચાઈ બંધ થઈ જાય છે.
તસ્મિન્સ્વપિતિ રાજેન્દ્ર જન્તવઃ કર્મબન્ધનાઃ । સ્વકર્મભ્યો નિવર્તન્તે મનશ્ચ ગ્લાનિમૃચ્છતિ
તેમના રાજપણાના નિદ્રામાં જીવ કર્મબંધિત થાય છે; તેમના કાર્ય થાયબંધ થાય છે અને મન મંદપનામાં પડી જાય છે.
યુગપત્તુ પ્રલીયન્તે યદા તસ્મિન્મહાત્મનિ । તદાયં સર્વભૂતાત્મા સુખં સ્વપિતિ ભારત
જે મહાત્મા ધીરે હળવો થાય છે ત્યારે સંકટનું સર્વ નાશ થાય છે; ત્યારબાદ સર્વ જીવનનાં આત્મા આનંદમય નિદ્રામાં સ્થિર થાય છે હે ભારત.
તમો યદા સમાશ્રિત્ય ચિરં તિષ્ઠતિ સેન્દ્રિયઃ । ન નવં કુરુતે કર્મ તદોત્ક્રામતિ મૂર્તિતઃ
જ્યારે ઇન્દ્રિયો લાંબા સમય સુધી અંધકારમાં જરા રહે છે, ત્યારે તે enää નવા કર્મો કરવામાં નથી આવતા; સસ્મિદ્ધ આત્મા નવા ક્રિયાઓ સ્વીકારતો નથી.
યદાહંમાત્રિકો ભૂત્વા બીજં સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ । સમાવિશતિ સંસૃષ્ટસ્તદા મૂતિં વિમુઞ્ચતિ
જો હું માત્ર બીજ રૂપે રહું અને બીજ તરીકે અચળ રહીને ભટકી જાઉં, તો જ્યારે સર્જિત જગત મોટેમોટે મારે અંદર પ્રવેશે ત્યારે હું મુક્તિ છોડું છું.
એવં સ જાગ્રત્સ્વપ્નાભ્યામિદં સર્વં જગત્પ્રભુઃ । સંજીવયતિ ચાજસ્રં પ્રમાપયતિ ચાવ્યયઃ
એ પ્રમાણે જગતના સ્વામી જાગ્રત અને નિદ્રા દ્વારા સર્વ જીવોને ફરીથી પ્રાણી બનાવે છે અને નિરંતર તેમને પાછા ખેંચી લે છે.
કલ્પાદૌ સૃજતે તાત અન્તે કલ્પસ્ય સંહરેત્ । દિનં તસ્યેહ યત્તાત કલ્પાન્તમિતિ કથ્યતે
હે પુત્ર, એક કલ્પના સવારથી જગતો ઉત્પન્ન થાય છે અને તેની સાંજમાં વિલિન થાય છે; અહીં એની જ અવધિને કલ્પદિન કહેવામાં આવે છે.
કાલસંખ્યાં તતસ્તસ્ય કલ્પસ્ય શૃણુ ભારત । નિમેષા દશ ચાષ્ટૌ ચ અક્ષ્ણઃ કાષ્ઠા નિગદ્યતે
શાંભળો ભારત, તે કલ્પનું ગણીકામ થાકી: દસ નિમિષ અને વહે ત્યારે આઠ નિમિષ એને અક્ષણ કહેવાય છે, અને તેનું નામ કષ્ટા રાખવામાં આવે છે.
ત્રિંશત્કાષ્ઠાઃ કલામાહુઃ ક્ષણસ્ત્રિંશત્કલાઃ સ્મૃતાઃ । મુહૂર્તમથ મૌહૂર્તા વદન્તિ દ્વાદશ ક્ષણમ્
કેવા કહ્યાય છે કે ત્રીસ કષ્ટા મળીને એક કાલા બને છે, અને ત્રીસ કાલા મળીને એક ક્ષણ બને છે; એક મુહૂર્ત અથવા તેના અર્ધને બાર ક્ષણ જણાય છે.
ત્રિંશન્મુહૂર્તમુદ્દિષ્ટમહોરાત્રં મનીષિભિઃ । માસસ્ત્રિંશદહોરાત્રં દ્વૌ દ્વૌ માસાવૃતુઃ સ્મૃતઃ
વિદ્વાનો કહે છે કે ત્રીસ મુહૂર્ત મળીને એક દિવસ‑રાત્રિ બને છે; એક મહિનો તેવી ત્રીસ દિવસ‑રાત્રિઓનો બને છે, અને મહિના જોડાતાં વર્ષે પૂર્ણ થાય છે.
ઋતુત્રયમપ્યયનમયને દ્વે તુ વત્સરઃ । અહોરાત્રે વિભજતે સૂર્યો માનુષદૈવિકે
વર્ષમાં ત્રણ ઋતુઓ અને બે અયન હોય છે; દિવસ અને રાત્રિ સૂર્ય માટે વહેંચવામાં આવે છે, માનવ અને દૈવી ગણતરી બંને માટે.
રાત્રિઃ સ્વપ્નાય ભૂતાનાં ચેષ્ટાયૈ કર્મણામહઃ । પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્તુ પક્ષયોઃ
રાત્રિ પ્રાણીઓની ઊંઘ અને તેમના કર્મો માટે છે; દિવસ પિતૃઓનો છે — મહિનો બંને ચંદ્રપક્ષોમાં વહેંચાયેલો છે.
કર્મ ચેષ્ટાસ્વહઃ કૃષ્ણઃ મુક્તઃ સ્વપ્નાય શર્વરી । દૈવે રાત્ર્યહની વર્ષં પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ
અંધારોળો પક્ષ (કૃષ્ણ પક્ષ) કર્મ તથા યત્ન માટે છે, ઝગમગતો પક્ષ (શુક્લ) સ્વપ્ન અને મુક્તિ માટે; દેવત્વની ગણતરીમાં વર્ષ પણ ફરી રાત્રિ‑દિવસમાં વહેંચાય છે.
અહસ્તત્રોદગયનં રાત્રિઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયનમ્ । બ્રાહ્મસ્ય તુ ક્ષપાહસ્ય યત્પ્રમાણં મહીપતે
જ્યારે સૂર્ય ઉપરની તરફ વળે ત્યારે દિવસ થાય છે; નીચેની તરફ વળે ત્યારે રાત્રિ — દક્ષિણમાર્ગે જતાં એ સૌમાનમાં રાત્રિ છે. બ્રાહ્મણ માટે, તેના દિવસને શાસકની નિર્ધારિત સમય-મર્યાદા પ્રમાણે ગણો.
એકૈકશો યુગાનાં તુ ક્રમશસ્તન્તિબોધ મે । ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્
હું તને સૈયાથી સૈયા સમજાવીશ, દરેક સો યુગોની કથાવતીરૂપી ક્રમાવલી: કહે છે કે એક યુગ ચાર વખત એક હજાર વર્ષનો બનેલો છે.
તસ્ય તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ । ત્રેતા ત્રીણિ સહસ્રાણિ વર્ષાણિ ચ વિદુર્બુધાઃ
તે યુગ માટે નિશ્ચિત સંધ્યાઓ અને તેમનાની ઘટકો ઠેર થયેલી છે; ત્રેતામાં ઋષ્ફણોને ખબર છે કે ત્યાં ત્રણ વખત એક હજાર વર્ષ છે.