સપ્તાઙ્ગં કલશે જ્ઞેયં પઞ્ચાઙ્ગમથ વા પુનઃ
કળશમાં સાત અંગો માનવા, અથવા પાંચ અંગો પણ ગણવામાં આવે છે.
અથ વાક્ષતપુષ્પેષુ દેવમાવાહ્ય પૂજયેત્
પછી અક્ષત અને ફૂલો વડે, દેવતાને બોલાવી પૂજન કરવું.
વટસ્યાશ્વત્થવૃક્ષસ્ય ધાતકીબિલ્વકસ્ય ચ
વટ, અશ્વત્થ, ધાતકી અને બિલ્વ વૃક્ષો—
સૌવર્ણા રાજતા વાપિ તામ્રાદ્યા મૃન્મયાસ્તથા
સોનાના, ચાંદીના, તામ્રના કે માટીના કળશ પણ ચાલે.
અભેદ્યાઃ સુષમાઃ પ્લક્ષાઃ સર્વે આદ્યાઃ સુપૂરિતાઃ
સૌથી પહેલા વટવૃક્ષો બધા અટૂટ, સુંદર અને સંપૂર્ણ વિકસિત છે.
એક ત્રિંશાઙ્ગુલં કુર્યાત્કાલાહે દ્વિગુણં શતમ્
એક માપ એકત્રીસ આંગળનું બનાવવું જોઈએ; સમયના માપ માટે તે બે સો આંગળનું છે.
તૈજસૈઃ કારયેન્માનં મૃન્મયે માનમુચ્યતે
માપ સોનાથી બનાવવું જોઈએ; માટીથી બનાવેલું માપ પણ માન્ય છે.
કલશસ્થાપનં વક્ષ્યે યત્ર સન્નિહિતાઃ સુરાઃ
હું કહું છું કે કળશ ક્યાં મૂકવો, જ્યાં દેવતાઓ હાજર હોય છે.
યજ્ઞે સાધારણં વક્ષ્યે યદ્વિધાનં યથામતમ્ 2.2.5.
યજ્ઞમાં સામાન્ય રીત કેવી રીતે છે, તે પરંપરા મુજબ હું વર્ણન કરું છું.
ચતુરસ્રોત્તરં ભિત્ત્વા ચોર્ધ્વાધોમાનતઃ સમમ્
ચાર ખૂણા છિદ્ર કરીને ઉપર અને નીચે બંને ભાગો સરખા બનાવો.
માર્જયેત્સ્વસ્તિકાકારં તુર્યમાત્રં યથા ભવેત્
સ્વસ્તિકના આકારમાં જમીન શুদ্ধ કરો, જેથી તે ચોથા માપની બને.
સ્યોના પૃથિવીતિ મંત્રેણ કુર્યાદ્ભૂભિપરિગ્રહમ્ ઋષિર્નારાયણોઽસ્ય સ્યાદ્ગાયત્રી દેવતા રવિઃ
‘સ્યોનાં પૃથિવી’ મંત્રથી ભૂમિ ગ્રહણ કરો; આ મંત્રના ઋષિ નારાયણ છે, છંદ ગાયત્રી છે અને દેવતા રવિ છે.
વિનિયોગઃ સ્થાપને ચ તથા ભૂમિપરિગ્રહઃ
કળશ મૂકવા અને ભૂમિ ગ્રહણ માટે આ મંત્રનો ઉપયોગ થાય છે.
અસ્ય મન્ત્રસ્ય ચ ઋષિર્ગૌતમઃ પરિકીર્તિતઃ
આ મંત્રના ઋષિ ગૌતમ કહેવાય છે.
આજિઘ્રં કલશં મહ્યાં સ્થાપયેત્કલશં તતઃ
કળશને સુઘી પછી તેને ધરા પર મૂકવું જોઈએ.
વિન્યાસશ્ચૈવ કર્તવ્યસ્ત્ર્યંગુલે બ્રહ્મમુદ્રયા પંક્તિશ્છન્દશ્ચ ઉદ્દિષ્ટો દેવતા વિષ્ણુરવ્યયઃ
ત્રણ આંગળથી બ્રહ્મમુદ્રા વડે વિન્યાસ કરવો જોઈએ; છંદ પંક્તિ છે અને અવિનાશી વિષ્ણુ દેવતા છે.
કલશસ્થાપને ચૈવ સોમયાગે ચ યોજયેત્
આ વિધિ કળશ મૂકવામાં અને સોમયજ્ઞમાં પણ લાગુ પડે છે.
દેવતા પરમા ત્રિષ્ટુબ્દેવતા સોમભાવિતઃ
શ્રેષ્ઠ દેવતા તૃષ્ટુપ છે; દેવતા સોમથી પ્રેરિત છે.
યાઃ ફલિનીતિ મંત્રેણ પ્રદદ્યાત્સફલાક્ષતમ્ ત્રિષ્ટુપ્છન્દો ગણપતિર્દેવતા પરિકીર્તિતા ।। 2.2.5.
‘યાઃ ફલિની’ મંત્રથી ફળ અને અખંડિત અક્ષત અર્પણ કરો; છંદ તૃષ્ટુપ છે અને દેવતા ગણપતિ છે.
બદરં નાગરં ચૈવ ધાત્રી ચ પિચુમર્દકમ્
બોર, નાગર, ધાત્રી અને પિચુમરડક વાપરવા જોઈએ.
હિરણ્યગર્ભેતિ ઋચા પઞ્ચરત્નાનિ નિક્ષિપેત્ સવિતા દેવતા ચાસ્ય રત્નન્યાસેતિ યોજ યેત્
‘હિરણ્યગર્ભ’ મંત્રથી પાંચ રત્ન મૂકો; દેવતા સવિતા છે અને આ રત્ન મૂકવામાં ઉપયોગ થાય છે.
અમૃતીકરણં કુર્યાદ્દૈવશુલ્બનમેવ ચ
અમૃત બનાવવાની વિધિ અને દૈવી માપ પણ કરવી જોઈએ.
શ્રીશ્ચ તે ઇતિ મન્ત્રેણ દદ્યાત્પુષ્પં સચન્દનમ્
‘શ્રીશ્ચ તે’ મંત્ર બોલી, ફૂલ અને ચંદન અર્પણ કરવું.
કાણ્ડાદિતિ ચ મન્ત્રેણ દદ્યાદ્દૂર્વાક્ષતં પુનઃ
‘કાંડાદિતિ’ મંત્ર બોલી, ફરી દૂર્વા અને અક્ષત ચઢાવવું.
તિલાશ્ચ માષા મુદ્ગાશ્ચ શ્યામાકાઃ શાલયઃ સ્મૃતાઃ
તલ, મગ, મુગ, શ્યામાક અને ચોખા નિયમિત માનવામાં આવ્યા છે.
માસવર્ણનમ્ ક્રિયતે તદ્વિધં સંખ્યે ભવેન્માસ શ્ચતુર્વિધઃ
માસનું વર્ણન: ગણતરી પ્રમાણે માસ ચાર પ્રકારના હોય છે.
ચાન્દ્રઃ સૌરઃ સાવનશ્ચ નાક્ષત્રશ્ચ તથાપરઃ
એમાં ચાંદ્ર, સૌર, સાવન અને નક્ષત્ર માસ આવે છે.
એકરાશૌ રવિર્યાવત્સ માસઃ સૌર ઉચ્યતે
સૂર્ય એક રાશિમાં રહે ત્યાં સુધીનો સમય સૌર માસ કહેવાય છે.
નાક્ષત્રમાસોઽશ્વિન્યાદિરેવત્યન્તો હિ વિશ્રુતઃ
નક્ષત્ર માસ અશ્વિનીથી શરૂ થઈ રેવતી સુધી ગણાય છે.
તંત્રેણૈકતિથેર્ભાગકાલો દિવસ ઐન્દવઃ
એક તિથિ જેટલો સમય ‘ઐન્દવ’ દિવસ કહેવાય છે.