પશુશ્ચતુર્વિધશ્ચૈવ કૃપણોપિ હિ વૈ દ્વિધા 2.1.5.
પશુ ચાર પ્રકારના હોય છે, અને કંજુષ બે પ્રકારના હોય છે.
કષ્ટઃ સ્યાત્પઞ્ચધા જ્ઞેયો રુષ્ટોપિ સ્યાદ્દ્વિધા દ્દ્વિજાઃ ।। દુષ્ટઃ સ્યાત્ષડ્વિધો જ્ઞેયઃ પુષ્ટશ્ચૈવ ભવેદ્દ્વિધા
કઠોર માણસ પાંચ પ્રકારના હોય છે; ગુસ્સાવાળાં બે પ્રકારના હોય છે, દ્વિજો. દુષ્ટ છ પ્રકારના હોય છે, અને પોષિત પણ બે પ્રકારના હોય છે.
હૃષ્ટશ્ચાષ્ટવિધઃ પ્રોક્તઃ કુણ્ઠશ્ચૈવ ત્રિધોદિતઃ
પ્રસન્ન માણસ આઠ પ્રકારના કહેવાયા છે, અને મૂર્ખ ત્રણ પ્રકારના કહેવાયા છે.
દ્વૌ ચણ્ડૌ ચપલશ્ચૈકાવણ્ડચણ્ડો દ્વિગુર્ભવેત્
બે કડક હોય છે, અને ચંચળ એક જ હોય છે; અંધ-કડક બે પ્રકારના હોય છે.
વાચાલશ્ચ કદર્યશ્ચ ક્રમાત્ત્રિભિરુદાહૃતઃ
વાચાળ અને કંજુષ, ક્રમશઃ ત્રણ પ્રકારના કહેવાયા છે.
દ્વાવેકૌ ચતુરશ્ચૈવ સ્તેયી ચૈકવિધો ભવેત્
બે એક જ છે, અને ચાર પ્રકારના પણ છે; ચોર એક જ પ્રકારનો હોય છે.
સમ્યગ્યસ્ય પરિજ્ઞાનં નરો દેવત્વમાપ્નુયાત્
જે માણસ સાચી સમજ ધરાવે છે, તે દેવત્વ પામે છે.
ઉચ્ચાસનં ગુરોરગ્રે તીર્થયાત્રાં કરોતિ યઃ
જે ગુરુજીની સામે ઊંચા આસન પર બેસે છે, કે પવિત્ર સ્થળોની યાત્રા કરે છે—
નિમજ્જ્ય તીર્થે વિધિવદ્ગ્રામ્યધર્મેણ વર્તયન્
જે નિયમ પ્રમાણે તીર્થમાં ડૂબકી લગાવે છે, અને ગામના રિવાજ પ્રમાણે વર્તે છે—
વાચૈવ મધુરા શ્લક્ષ્ણા હૃદિ હાલાહલં વિષમ્
બોલ તો મીઠા અને નરમ હોય છે, પણ હૃદયમાં હલાહલ જેવું ઝેર હોય છે.
મોક્ષચિન્તામતિક્રમ્ય યોઽન્યચિન્તાપરિશ્રમઃ 2.1.5.
જે મુક્તિની ચિંતાને છોડીને બીજા કામોમાં જ મહેનત કરે છે—
પ્રયાગે વિદ્યમાનેઽપિ યોઽન્યત્ર સ્નાનમાચરેત્
પ્રયાગ હાજર હોવા છતાં, જે બીજાં સ્થળે સ્નાન કરે છે—
આયુષસ્તુ ક્ષયાર્થાય શાસ્ત્રેયમૃષિસંમતઃ
આ જીવનની આયુ ઓછા કરવા માટે છે, શાસ્ત્ર અને ઋષિઓની મંજુરી પ્રમાણે.
બહૂનિ પુસ્તકાનીહ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ
અહીં ઘણા પુસ્તકો અને વિવિધ શાસ્ત્રો છે.
બલેન ચ્છલછદ્મેન ઉપાયેન પ્રબંધનમ્
બળથી, છેતરપિંડીથી, ઉપાયથી અને વ્યવસ્થા દ્વારા.
મધુરાન્નં પ્રતિષ્ઠાપ્ય દૈવે પિત્ર્યે ચ કર્મણિ
દૈવી અને પિતૃ કર્મમાં મીઠું અન્ન સ્થાપિત કરવું—
કૃપણઃ સ તુ વિજ્ઞેયો ન સ્વર્ગી ન ચ મોક્ષભાક્
તેને કંજુષ માનવો, એ ન તો સ્વર્ગ પામે છે, ન તો મુક્તિ.
સ એવ કૃપણઃ ખ્યાતઃ સર્વધર્મબહિષ્કૃતઃ
એ જ કંજુષ પ્રસિદ્ધ છે, અને બધાં ધર્મોમાંથી બહાર છે.
પિતૃમાતૃગુરુત્યાગી શૌચાચારવિવર્જિતઃ
પિતા, માતા અને ગુરુને ત્યાગી દેતો, અને શુદ્ધતા તથા સારી ચાલ-ચાલનથી વિહોણો હોય છે.
જીવત્પિતૃપરિત્યક્તં સુતં સેવન્ન વા ક્વચિત્
પિતામાતા જીવતા હોય ત્યારે પોતાનો પુત્રને અવગણતો, તેને સેવા કરે કે ન કરે, ક્યારેય પણ.
સાધ્વાચારં ચ પ્રચ્છાય સેવનં ચાપિ દર્શયેત્ 2.1.5.
સારા વર્તન દર્શાવવું જોઈએ અને યોગ્ય રીતે સેવા કરીને આદર બતાવવો જોઈએ.
જીવેદ્દેવલવૃત્તિર્યઃ ભાર્યાવિપણજીવકઃ
જે મંદિરની સેવા કરીને જીવન ગુજરવે છે અથવા પોતાની પત્નીનો વેપાર કરે છે.
ષડેવ નષ્ટાઃ શાસ્ત્રે ચ ન સ્વર્ગમોક્ષભાગિનઃ
આ છ વ્યક્તિઓ શાસ્ત્ર મુજબ ગુમ થઈ જાય છે અને સ્વર્ગ કે મુક્તિ પ્રાપ્ત કરતા નથી.
ભ્રુકુટીકુટિલઃ ક્રુદ્ધો રુષ્ટઃ પંચવિધોદિતઃ
જે ભ્રુકુટી ચડાવતો, વાંકું, ગુસ્સાવાળું અને પાંચ પ્રકારના રોષથી ભરેલો હોય છે.
નિદ્રાલુર્વ્યસનાસક્તો મદ્યપઃ સ્ર્ત્રીનિષેવકઃ
જે ઊંઘમાં ડૂબેલો, દુર્વ્યસનથી જોડાયેલો, દારૂ પીતો અને સ્ત્રીઓમાં રત રહે છે.
એકાકી મિષ્ટમશ્નાતિ વંચકઃ સાધુનિંદકઃ
જે મીઠું ખાવાનું એકલા ખાય છે, છેતરપિંડી કરે છે અને સારા લોકોની નિંદા કરે છે.
નિગમાગમતંત્રાણિ નાધ્યાપયતિ યો દ્વિજઃ
જે દ્વિજ વેદ, આગમ અને તંત્રનું પાઠન કરતો નથી.
શ્રુતિઃ સ્મૃતિશ્ચ વિપ્રાણાં નયને દ્વે વિનિર્મિતે
વેદ અને સ્મૃતિ બ્રાહ્મણો માટે બનાવેલા બે આંખો છે.
વિવાદઃ સોદરૈઃ સાર્દ્ધં પિત્રોરપ્રિયકૃદ્વદેત્
જે ભાઈઓ સાથે ઝઘડો કરે છે અને પિતામાતા માટે અપ્રિય વાતો કહે છે.
પિશુનો રાજગામી ચ શૂદ્રસેવક એવ ચ
કિસ્સા ફેલાવનાર, રાજા પાસે જનાર અને શૂદ્રની સેવા કરનાર.