રસાતલમિતિ ખ્યાતં સર્વશોભાસમન્વિતમ્ 2.1.3.
રસાતલ એવું ઓળખાય છે, જે સર્વ શોભાથી યુક્ત છે.
શંકુકર્ણેન સંભિન્નં તથા નમુચિપૂર્વકમ્
શંકુકર્ણ દ્વારા વિખંડિત, અને નામુચિ પહેલા છે.
તેષામધસ્તાન્નરકા રૌરવાદ્યાશ્ચ કોટયઃ
તેમના નીચે અનેક નરક છે, રૌરવથી શરૂ થાય છે.
પાતાલા નામધશ્ચાંતે શેષાખ્યા વૈષ્ણવી તનુઃ
છેલ્લે નીચે પાતાળ છે, નામથી ઓળખાય છે, અને વૈષ્ણવ શરીર 'શેષ' કહેવાય છે.
યોઽનંતઃ પઠ્યતે દેવો નાગરૂપી જનાર્દનઃ
જેને અનંત કહેવાય છે, એ દેવ જનાર્દન છે, જે સર્પ રૂપે છે.
તમાવિશ્ય મહાયોગી કાલસ્તદ્વદનાનલઃ
મહાયોગી, સમય અને વાણીના અગ્નિ એમાં પ્રવેશ કરે છે.
તામસી શાંભવી મૂર્તિઃ કાલાત્મા પરમેશ્વરઃ
તામસી શાંભવી મૂર્તિ, સમયનું સ્વરૂપ, સર્વોચ્ચ ભગવાન છે.
જ્યોતિશ્ચક્રવર્ણનમ્ અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ભૂર્લોકસ્ય વિનિર્ણયમ્
પ્રકાશના ચક્રનું વર્ણન. હવે હું ભૂલોકનો નિશ્ચય કહું છું.
તદ્દ્વીપપ્રધાનો જંબૂઃ પ્લક્ષઃ શાલ્મલ એવ ચ
આ દ્વીપોમાં જાંબૂ foremost છે, અને સાથે પ્લક્ષ તથા શાલમલ પણ છે.
એતે સપ્ત મહાદ્વીપાઃ સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્વૃતાઃ
આ સાત મહાદ્વીપો સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે.
ક્ષીરોદેક્ષુરસોદોઽથ ક્ષારોદશ્ચ ઘૃતોદકઃ
સમુદ્રો દૂધ, શેરડીનો રસ, પછી ખારું પાણી અને ઘીથી બનેલા છે.
પંચાશત્કોટિવિસ્તીર્ણા સમુદ્રવલયા સ્મૃતા
દરેક સમુદ્રવલયની પહોળાઈ પચાસ કરોડ છે એમ કહેવાય છે.
જંબૂદ્વીપઃ સમસ્તાનાં દ્વીપાનાં મધ્યતઃ શુભઃ
જાંબૂદ્વીપ બધા દ્વીપોના મધ્યમાં છે અને શુભ છે.
ચતુરાશીતિસાહસ્રયોજનૈરસ્ય ચોચ્છ્રયઃ
તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર યોજન છે.
મૂલે ષોડશસાહસ્રં વિસ્તારસ્તસ્ય સર્વતઃ
તેના પાયે, ચારેય બાજુ પહોળાઈ સોળ હજાર છે.
હિમવાન્હિમકૂટશ્ચ નિષધસ્ત સ્ય દક્ષિણે
હિમવાન, હિમકૂટ અને નિષધ તેના દક્ષિણ ભાગમાં છે.
લક્ષપ્રમાણૌ દ્વૌ મધ્યે દશહીનાસ્તથાપરે ।।2.1.4.
મધ્યમાં બે પર્વતોની માપ લાખ છે, અને બીજાં દસ ઓછા છે.
ભારતં દક્ષિણં વર્ષં તતઃ કિંપુરુષં સ્મૃતમ્
ભારત દક્ષિણનું પ્રદેશ છે, અને પછી કિમ્પુરુષ યાદ કરવામાં આવે છે.
ચંપકં ચોત્તરં વર્ષં તથૈવાશ્વહિરણ્મયમ્
ચંપક ઉત્તરનું પ્રદેશ છે, અને એ જ રીતે અશ્વહિરણમય પણ છે.
નવસાહસ્રમેકૈકમેતેષાં દ્વિજસત્તમાઃ
આમાંથી દરેકનું વિસ્તરણ નવ હજાર છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
મેરોશ્ચતુર્દિશસ્તત્ર નવસાહસ્રવિષ્કૃતમ્
મેરુના ચારેય બાજુ, દરેકમાં નવ હજારનું વિસ્તરણ છે.
વિષ્કંભા રચિતા મેરોર્યોજનાયુતમુચ્છ્રિતાઃ
મેરુના આધારદંડો બનાવવામાં આવ્યા છે, અને તે દસ હજાર યોજન ઊંચા છે.
વિપુલઃ પશ્ચિમે ભાગે સુપાર્શ્વશ્ચોત્તરે સ્થિતઃ
વિપુલ પશ્ચિમ ભાગમાં છે, અને સુપાર્શ્વ ઉત્તર ભાગમાં સ્થિત છે.
જંબૂદ્વીપસ્ય સા જંબૂર્નામહેતોર્મહર્ષયઃ
મહર્ષીઓ કહે છે કે જાંબૂદ્વીપનું નામ જાંબૂ વૃક્ષના કારણે છે.
પતંતિ ભૂભૃતઃ પૃષ્ઠે શીર્યમાણાનિ સર્વશઃ
પર્વતો તેના પીઠ પર પડે છે અને બધા ધીમે ધીમે નાશ પામે છે.
સરિત્તુ વર્તતે સાપિ પીયતે તત્ર વાસિભિઃ ઉત્પન્નાઃ સ્વચ્છમનસો નરાસ્તત્ર ભવન્તિ વૈ
ત્યાં એક નદી વહે છે, જે ત્યાંના વાસીઓ પીવે છે; ત્યાં જન્મેલા લોકો મનથી શુદ્ધ હોય છે.
તીરસૂત્રં સમં પ્રાપ્ય વાયુના ચ વિશોષિતમ્ 2.1.4.
સમાન કિનારે પહોંચીને, જ્યાં પવનથી બધું સુકાઈ ગયું છે.
ભદ્રાશ્વઃ પાર્શ્વતો મેરોઃ કેતુમાલશ્ચ પશ્ચિમે
મેરુ પર્વતની બાજુએ ભદ્રાશ્વ છે અને પશ્ચિમ તરફ કેતુમાલ છે.
મેરોરુપરિ વિપ્રેંદ્રા બ્રહ્મણઃ સ્થાનમુત્તમમ્
મેરુના ઉપર, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, બ્રહ્માનું સર્વોચ્ચ સ્થાન છે.
તદૂર્ધ્વં વૈષ્ણવો લોકો દુગાર્લોકસ્તદૂર્ધ્વતઃ
તેના ઉપર વિષ્ણુનો લોક છે અને એના ઉપર દુર્ગાનો લોક છે.