વર્ણસ્ય શબલત્વાચ્ચ યમઃ કલ્માષ ઉચ્યતે
યમરાજના રંગમાં વિવિધતા હોવાથી તેમને 'કલ્માષ' કહેવામાં આવે છે.
સ્થિતો દક્ષિણત તસ્ય દંડહસ્તસમન્વિતઃ
યમરાજ દક્ષિણ તરફ ઊભા છે અને હાથમાં દંડ ધરાવે છે.
કુબેરો ધનદો જ્ઞેયો હસ્તિરૂપો વિનાયકઃ કુબેરઃ કુશરીરત્વાત્સ નામ્ના ધનદઃ સ્મૃતઃ
કુબેર, ધનની આપનાર તરીકે ઓળખાય છે અને તેમનું રૂપ હાથી જેવું છે; કુબેરને તેમના ખડતલ શરીર માટે 'ધનદ' નામે યાદ કરવામાં આવે છે.
નાયકઃ સર્વસત્ત્વાનાં તેન નાયક ઉચ્યતે
તેમણે બધા જીવનો નેતા હોવાથી તેમને 'નાયક' કહેવામાં આવે છે.
રૈવતશ્ચૈવ દિંડિશ્ચ તૌ રવેઃ પૂર્વતઃ સ્થિતૌ 1.124.
રૈવત અને દિંડિ, બંને સૂર્યના પૂર્વમાં સ્થિત છે.
પ્લુતં ગચ્છત્યસૌ યસ્માત્સર્વલોકનમસ્કૃતઃ
તે ઝડપથી ચાલે છે, એટલે બધા લોકોએ તેને માન આપ્યો છે.
ડીઙ્ગતાવસ્ય વૈ ધાતોર્દિંડિશબ્દો નિપાત્યતે
ધાતુની વિશિષ્ટ સ્થિતિને કારણે 'દિંડિ' શબ્દ વપરાય છે.
ઇત્યેતે પ્રવરાઃ પ્રોક્તા ધાત્વર્થા નૈગમૈઃ શુભૈઃ
આ રીતે, આ મહાન લોકોના અર્થ શુભ વૈદિક સ્ત્રોતોમાંથી જણાવવામાં આવ્યા છે.
અશ્વિનૌ તૌ તતો જ્ઞેયૌ દંડનાયકપિંગલૌ
પછી, દંડનાયક અને પિંગલ નામે બંને અશ્વિનીઓ ઓળખાય છે.
રેવતશ્ચૈવ દિંડિશ્ચ ઇત્યેતે પ્રવરા મયા
રૈવત અને દિંડિ—આ મહાન લોકોનું વર્ણન મેં કર્યું છે.
ઇત્યેભિર્નામભિસ્ત્વન્યે દાનવાનાં જિઘાંસયા
આ નામોથી, દાનવોને નાશ કરવા ઇચ્છા ધરાવનારા અન્ય લોકો પણ ઓળખાય છે.
સરૂપાશ્ચાન્યરૂપાશ્ચ વિરૂપાઃ કામરૂપિણઃ
કેટલાકનું રૂપ સરખું છે, કેટલાકનું જુદું છે અને કેટલાક વિકૃત છે, પોતાની ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરે છે.
ધાતુર્દિવિતિ વૈ પ્રોક્તો ક્રીડાયાં સ તુ ઉચ્યતે
'દિવ' ધાતુ રમતમાં ઉપયોગમાં આવે છે, એટલે તેને આવું કહેવાય છે.
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ યાન્યુક્તાનીહ વૈ મયા
ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના જે મંત્રો અહીં મેં કહ્યા છે.
તે શ્રુત્વારાધ્ય દેવેશં સંસિદ્ધા દિવિ સંસ્થિતાઃ ।। 1.124.
આ મંત્રો સાંભળી અને દેવોના સ્વામીની પૂજા કરીને, તેઓ સિદ્ધિ પામી અને સ્વર્ગમાં સ્થિર થયા.
ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણે બ્રાહ્મે પર્વણિ સપ્તમીકલ્પે બ્રહ્મર્ષિસંવાદે પ્રવરવર્ણનં નામ ચતુર્વિંશત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે, શ્રીભવિષ્ય મહાપુરાણના બ્રાહ્મ પર્વમાં, સપ્તમી કલ્પમાં, બ્રહ્મર્ષિ સંવાદમાં 'મહાન લોકોનું વર્ણન' નામે ચોઇસો ચૌવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
પાતાલવર્ણનમ્ ૐ નમઃ કમલદલનયનાભિરામાય સ્વચ્છં ચંદ્રાવદાતં કવિકરમકરક્ષોભસંજાતફેનં બક્ષોદ્ભૂતિપ્રસૂક્તૈર્વ્રતનિયમપરૈઃ સેવિતં વિપ્રમુખ્યૈઃ
ઓમ, કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળા મનોહર ભગવાનને વંદન. જેમ ચંદ્ર શ્વેત અને નિર્મળ છે, તેમ, કવિના મનના ઉથલપાથલથી જે ફેન ઉત્પન્ન થાય છે, એવા ભગવાનને, વ્રત અને નિયમથી સેવનારા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા પૂજવામાં આવે છે.
૧ જયતિ ભુવનદીપો ભાસ્કરો લોકકર્તા જયતિ ચ શિતિદેહઃ શાર્ઙ્ગધન્વા મુરારિઃ
વિશ્વનો પ્રકાશ, સર્વજગતના સર્જક સૂર્યદેવ વિજયી થાય. તેજસ્વી કાયાવાળા, શારંગ ધનુષ્યધારી, મુર દૈત્યના શત્રુ શ્રીહરિ પણ વિજયી થાય.
નમસ્કૃત્યાપ્રમેયાય દેવાય બ્રહ્મરૂપિણે
અપાર, બ્રહ્મરૂપ ધરાવનારા દેવને વંદન કરીને,
પુરાણસંહિતાં પુણ્યાં પપ્રચ્છૂ રૌમહર્ષણિમ્
તેઓએ રૌમહર્ષણજીને પવિત્ર પુરાણસંહિતાના વિષયમાં પૂછ્યું.
મુનીનાં વચનં શ્રુત્વા સૂતઃ પૌરાણિકોત્તમઃ । સૂત ઉવાચ નમસ્કૃત્ય જગદ્યોનિં બ્રહ્મરૂપધરં હરિમ્
મુનિઓના વચન સાંભળી, શ્રેષ્ઠ પુરાણપાઠક સૂતજી બોલ્યા: જગતના આધાર, બ્રહ્મરૂપ ધારણ કરનારા હરિને વંદન કરીને,
યચ્છ્રુત્વા પાપકર્માણિ સ ગચ્છેત્પરમાં ગતિમ્
જે કોઈ આ સાંભળે છે, ભલે પાપ કર્મમાં લાગેલા હોય, તે પણ પરમ ગતિ પામે છે.
ભવિષ્યપુરાણમખિલં યજ્જગાદ ગદાધરઃ
આ આખું ભવિષ્ય પુરાણ ગદાધર ભગવાને કહ્યું છે.
ધર્મપ્રશંસનં ચાત્ર બ્રાહ્મણાદિપ્રશંસનમ્
અહીં ધર્મની મહિમા અને બ્રાહ્મણાદિ લોકોની પ્રશંસા વર્ણવાઈ છે.
પ્રતિમાકરણં ચૈવ સ્થાપનાચિત્રલક્ષણમ્ 2.1.1.
મૂર્તિ બનાવવી, તેની સ્થાપના અને ચિત્રકળાની વિશેષતાઓ પણ અહીં છે.
પુરાણલક્ષણં ચૈવ ભૂગોલસ્ય ચ નિર્ણયમ્
પુરાણના લક્ષણો અને ભૂગોળનો નિર્ધાર પણ અહીં જણાવાયો છે.
મુમૂર્ષોરપિ યત્કર્મ દાનમાહાત્મ્યમેવ ચ
મરણ પામતા માણસે જે કર્મ કરવું, અને દાનની મહિમા પણ અહીં છે.
ઉચ્ચાવચાવધાનં ચ પ્રાયશ્ચિત્તાદિકં ચ યત્
ઊંચા-નીચા ભેદ અને પ્રાયશ્ચિત્ત વગેરે વિષય પણ અહીં આવરી લેવાયા છે.
પંચતંત્રસમાયુક્તં પ્રતિતંત્રે ચ વિંશતિઃ
આમાં પાંચ તંત્ર જોડાયેલા છે અને દરેક તંત્રમાં વીસ અધ્યાય છે.
ત્રયાણામાશ્રમાણાં ચ ગૃહસ્થો યોનિરુચ્યતે
ત્રણ આશ્રમોમાંથી ગૃહસ્થ આશ્રમને તેમનું મૂળ કહેવાય છે.