સરિતઃ સાગરાઞ્છૈલાન્સમાનિ વિષમાણિ ચ । કામં ક્રોધં તથા વાચં રતિં ચાપિ કુરુદ્વહ
નદીઓ, મહાસાગરો અને પર્વતો — આ બધું સમાન રીતે રચાયું હતું, તથા વિવિધ સ્વભાવના જીવિત પ્રાણીઓ સાથે; ઇચ્છા, ક્રોધ, વાક્ય અને આનંદ આ બધું એજ પ્રતિષ્ઠાપિત કર્યું.
સૃષ્ટિં સસર્જ રાજેન્દ્ર સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । ધર્માધર્મૌ વિવેકાય કર્મણાં ચ તથાસૃજત્
અરે મહાપ્રભુ, પરમેશ્વરે સર્જનનું નિર્માણ કર્યું, અનેક પ્રકારે જીવ જાતીઓ ઊભી કરી અનેેધ અને અધેય, વિવેક અને કર્મસંભવિત વિવિધ ફરજો વહેંચ્યા.
સુખદુઃખાદિભિર્દ્વન્દ્વૈઃ પ્રજાશ્ચેમા ન્યયોજયત્ । અણ્વ્યો માત્રાવિનાશિન્યો દશાર્ધાનાં તુ યાઃ સ્મૃતાઃ
તેણે જયારે જગતની રૂપરેખા ગોઠવી ત્યારે સુખ અને દુઃખ જેવા વિરુદ્ધ યુગ્મોમાં પ્રાણીઓને ગોઠવ્યા; કોઈઓ અણુ જેવા અવિભાજ્ય બનાવાયા તો કેટલાક દસ-સાડા ભાગોના જેવાં સ્મૃત છે.
તાભિઃ સર્વમિદં વીર સમ્ભવત્યનુપૂર્વશઃ । યત્કૃતં તુ પુરા કર્મ સન્નિયુક્તેન વૈ નૃપ
આ રીતે સમગ્ર બ્રહ્માંડ ક્રમમાં જન્મ લે છે; અગાઉ કયા કર્મો કરવામાં આવ્યા તે શાસક દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા હતા જેની આજ્ઞા હતી.
સ તદેવ સ્વયં ભેજે સૃજ્યમાનં પુનઃ પુનઃ । હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્મે ઋતાનૃતે
તે જ શાસક ફરી ફરી જન્મ લેતાં પ્રાણીઓને પાછાં પુઠ્ચે મોકલે છે — હિંસાવાળાં અને અનહિંસક, ઉદાસીન અને ક્રૂર, ધાર્મિક અને અધીરમ, સત્ય અને અસત્ય.
યદ્યથાસ્યાભવત્સર્ગે તત્તસ્ય સ્વયમાવિશત્ । યથા ચ લિઙ્ગાન્યૃતવઃ સ્વયમેવાનુપર્યયે
જન્મ સમયે જેમનું મૂળ સ્વભાવ હતું, એ જ સ્વભાવ સ્વતઃ જ પાછું પ્રવેશ કરે છે, જેમ ખોટાં ચિન્હો પોતાની જ કોતરેણીથી ફરી આવે છે.
સ્વાનિ સ્વાન્યભિપદ્યન્તે તથા કર્માણિ દેહિનઃ । લોકસ્યેહ વિવૃદ્ધ્યર્થં મુખબાહૂરુપાદતઃ
સંસારના વૃદ્ધિ માટે સસરીતે શરીردارોએ પોતાના અનુકૂળ કર્મો સ્વીકાર્યાં; તેઓ મોં, બાહુ, ઊદ અને પાદથી પ્રગટીને જન્મ લેતા રહ્યા.
બ્રહ્મ ક્ષત્રં તથા ચોભૌ વૈશ્યશૂદ્રૌ નૃપોત્તમ । મુખાનિ યાનિ ચત્વારિ તેભ્યો વેદા વિનિઃસૃતાઃ
મેં જોઈ્યું કે મોંમાંથી બ્રાહ્મણો ઉત્પન્ન થયા, બાહુમાંથી ક્ષત્રિયો ઊભા થયા, ગુણોત્તરે ઊદમાંથી વૈશ્વ્યો અને પાદથી શૂદ્રો — એ મહાપ્રભાવ, એ ચાર અંગોથી જ વેદો ઉત્પન્ન થયા.
ઋગ્વેદસહિતા તાત વસિષ્ઠેન મહાત્મના । પૂર્વાન્મુખાન્મહાબાહો દક્ષિણાચ્ચાપિ વૈ શૃણુ
શ્રો: ઋગ્વેદનો જન્મ મુખ્યમુખમાંથી મહાપ્રાણ વર્ચસ્વાર્થી વસિષ્ઠના દ્વારા થયો; તે પૂર્વ દિશામાં વિસર્જિત થયો, હે ધૈર્યશાળી.
યજુર્વેદો મહારાજ યાજ્ઞવલ્ક્યેન વૈ સહ । સામાનિ પશ્ચિમાત્તાત ગૌતમશ્ચ મહાનૃષિઃ
યજુર્વેદ, હે રાજા, યજ્ઞવલ્ક્ય સાથે પ્રગટ ٿيو; સામવેદ પશ્ચિમ તરફથી ઉદ્ભવ્યો અને ગૌતમ તેનાનો મહા ઋષિ થયો.
અથર્વવેદો રાજેન્દ્ર મુખાચ્ચાપ્યુત્તરાન્નૃપ । ઋષિશ્ચાપિ તથા રાજઞ્છૌનકો લોકપૂજિતઃ
રાજાનો મુખથી ઐથર્વવેદ પણ ઉત્પન્ન થયો; રાજાની મુકેથી ઉત્તરવેદ ઊભી થઈ; અને તે જ મુખમાંથી એક ઋષિનો જન્મ થયો — એ રીતે લોકો દ્વારા રાજાની મણ કદર થાય.
યત્તન્મુખં મહાબાહો પઞ્ચમં લોકવિશ્રુતમ્ । અષ્ટાદશપુરાણાનિ સેતિહાસાનિ ભારત
તે મોખરેનું મુખ, ધૈર્યશાળી, વિશ્વપવિત્ર શાસ્ત્રોમાં પાંચમું માનવામાં આવ્યું; તેમાંથી અઠાર પુરાણો અને ભારતની સાગરાવહિતાઓ ઉત્પન્ન થઈ.
નિર્ગતાનિ તતસ્તસ્માન્મુખાત્કુરુકુલોદ્વહ । તથાન્યાઃ સ્મૃતયશ્ચાપિ યમાદ્યા લોકપૂજિતાઃ
તે મુખમાંથી કુરૂવંશ અને સમાન વંશઘાઓ પહોળે વહી પડ્યા; સાથે જ અન્ય સ્મૃતિ પુસ્તકોએ અને યમાથી શરૂ થતા સંસ્કારો, જેણે વિશ્વમાં સન્માનનીયતા પહોંચી, તેનું પણ ઉત્પત્તિ થઇ.
તતઃ સ ભગવાન્દેવો દ્વિધા દેહમકારયત્ । દ્વિધા કૃત્વાત્મનો દેહમર્ધેન પુરુષોઽભવત્
પછી તે પારમાત્માએ પોતાનું શરીર દ્વિતીય રીતે રચ્યું; પોતાને વિભાજિત કરીને એ અર્ધાથી પુરુષ તરીકે પરિપૂર્ણ થયો.
અર્ધેન નારી તસ્યાં ચ વિરાજમસૃજત્પ્રભુઃ । તપસ્તપ્ત્વાસૃજદ્યં તુ સ સ્વયં પુરુષો વિરાટ્
બીજા અર્ધમાંથી તેણે એક સ્ત્રી રચી જે તે અર્ધમાં પ્રકાશિત થઇ ઉઠી; Tapasની તાપથી રચાયેલ તે અર્ધ દ્વારા જ તે મહાપુરુષ ઉભો થયો.
સ ચકાર તપો રાજન્સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । પતીન્પ્રજાનામસૃજન્મહર્ષીનાદિતો દશ
તે મહાત્માએ તપસ્સા કરીને અવનવ પ્રકારની સૃષ્ટિ કરી: પતિઓ અને પ્રજાઓનું સર્જન થયું, અને શરૂઆતમાં જ તેની પાસેથી દસ મહા ઋષિઓ જન્મ્યા.
નારદં ચ ભૃગું તાત કં પ્રચેતસમેવ હિ । પુલહં ક્રતું પુલસ્ત્યં ચ અત્રિમઙ્ગિરસં તથા
તેઓમાં નારદ અને ભૃગુ હતા, તેમજ તાતકા અને ખરેખર પ્રજાપતિ; પુલાહ, ક્રતુ અને пулાસ્ત્ય;ાત્રિમાન અને અંગિરસ પણ ત્યાં ગણાયા.
મરીચિં ચાપિ રાજેન્દ્ર યોઽસાવાદ્યઃ પ્રજાપતિઃ । એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ રાજેન્દ્ર અસૃજદ્ ભૂરિતેજસઃ
મરીચિ પણ, હે ભારત, આઇવાં પ્રજાદાતાંમાંનો એક હતો; મહામહિમાવાન સરકારે આ અને અન્ય જંતુઓનું સર્જન કર્યું.
અથ દેવાનૃષીન્દૈત્યાન્સોઽસૃજત્કુરુનન્દન । યક્ષરક્ષઃ પિશાચાંશ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસોઽસુરાન્
પછી તે રાજાએ દેવ-મુનિઓ અને રાક્ષસો તથા યક્ષ, રાક્ષસ અને પ્રશ્ર્ચિત જેવા જીવો બનાવ્યા, અને ગંધર્વો, અપ્સરા અને અસુરો ઉત્પન્ન કર્યા.
મનુષ્યાણાં પિતૄણાં ચ સર્પાણાં ચૈવ ભારત । નાગાનાં ચ મહાબાહો સસર્જ વિવિધાન્ગણાન્
તેણે મનુષ્ય અને પૂર્વજોને, સર્પો અને, હે મહાબાહુ ભારત, નાગોના વિવિધ વંશો પણ રચ્યા — આવી રીતે તેણે વિવિધ મંડળો સર્જ્યા.
ક્ષણરુચોઽશનિગણાન્રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ । ધૂમકેતૂંસ્તથા ચોલ્કા નિર્યાતાઞ્જ્યોતિષાં ગણાન્
સૂર્યે પછી દ્રોતકત વિશ્વસ્રાવક પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન કર્યા, ધનુષ્વંત્યો વીરો, ધુમ્રધ્વજ પ્રાણીઓ અને પ્રકાશવાહકો — તેજસ્વી સંગઠનો.
મનુષ્યાન્કિન્નરાન્મત્સ્યાન્વરાહાંશ્ચ વિહઙ્ગમાન્ । ગજાનશ્વાનથ પશૂન્મૃગાન્વ્યાલાંશ્ચ ભારત
અહીં મનુષ્યો, કિન્નરાનુમાનવા લોકો, માછલીઓ, શૃગાળ અને પંખિયાં પક્ષીઓ હતાં; સાથે હાથી, ઘોડા અને અન્ય પશુઓ, હરણ અને સર્પો ભરતમાં હતાં.
કૃમિકીટપતઙ્ગાંશ્ચ યૂકાલિક્ષકમત્કુણાન્ । સર્વં ચ દંશમશકં સ્થાવરં ચ પૃથગ્વિધમ્
કીડા, જીવાણુ અને ઉડતી પ્રજાતિઓ, ખોદનારા અને ચઢનારા ઊભા થયા; બધા દન્ટકર્તા, ઉકેલનારા પ્રાણીઓ અને અનેક પ્રકારની અચલ પ્રજાતિઓ.
એવં સ ભાસ્કરો દેવઃ સસર્જ ભુવનત્રયમ્ । યેષાં તુ યાદૃશં કર્મ ભૂતાનામિહ કીર્તિતમ્
આ રીતે ભાસ્કરે ત્રણ લોકોની રચના કરી; અહીં મારી વણાંકમાં કયા કરમોથી કયા પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થયા તે જણાવું છું.
કથયિષ્યામિ તત્સર્વં ક્રમયોગં ચ જન્મનિ । ગજા વ્યાલા મૃગાસ્તાત પશવશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ
હું સર્વને ક્રમાંકિત રીતે અને જન્મને જોડીને વર્ણવવાની ઈચ્છા રાખું છું: અહીં છે હાથીઓ, સર્પો, હરણ અને અન્યો અલગ-અલગ પશુ વર્ગો.
પિશાચા માનુષાસ્તાત રક્ષાંસિ ચ જરાયુજાઃ । દ્વિજાસ્તુ અણ્ડજાઃ સર્પા નક્રા મત્સ્યાઃ સકચ્છપાઃ
ભૂતો અને પિશાગ્રસ હતાં, ત્યારબાદ દુંબળીઓ અને રાક્ષસો દૈજ્ઞાતાથી જન્મ્યા; દ્વિજોનાં અંડ્યજ જન્મ, સાપો, મગરો, માછલીઓ અને કાચબાઓ પણ હતા.
એવંવિધાનિ યાનીહ સ્થલજાન્યૌદકાનિ ચ । સ્વેદજં દંશમશકં યૂકાલિક્ષકમત્કુણાઃ
આ રીતે ભૂમિના ઊદભવાએ ધરતીમાંથી જનમેલાં અને જલ જીવોએ ઉત્પન્ન કર્યું; પસીનાથી ઉત્પન્ન બહિષ્કૃત, દંટકર્તા અને ચણકندڙ પ્રાણીઓ, ખોદનારા અને ચઢનારા.
ઊષ્મણા ચોપજાયન્તે યચ્ચાન્યત્કિઞ્ચિદીદૃશમ્ । ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્થાવરાઃ સર્વે બીજકાણ્ડપ્રરોહિણઃ
તાપમાંથી પણ જે કંઈ ઉત્પન્ન થયું તે બધું — સ્થિર ઉગતા છોડ, બીજમાંથી ઊભા થનારા અને જાડ અને મૂળોથી ફૂટતા બધા.
ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તા નાનાવિધફલોપગાઃ । અપુષ્પાઃ ફલવન્તો યે તે વનસ્પતયઃ સ્મૃતાઃ
જડીબુટી, જે ફળ ઉભરાવે છે, વિવિધ પ્રકારના ફળવાળા વૃક્ષો અને કેવળ ફૂલબંધ ન હોવા છતાં ફળ આપતા — એ જ અંગણેના જંગલના વનસ્પતિ માનવામાં આવે છે.
પુષ્પિણઃ ફલિનશ્ચૈવ વૃક્ષાસ્તૂભયતઃ સ્મૃતાઃ । ગુચ્છગુલ્મં તુ વિવિધં તથૈવ તૃણજાતયઃ
ફૂલો અને ફળ ધરાવતાં વૃક્ષો એવી રીતે ઓળખાય છે; તેમજ વિવિધ જૂથવાળા કાટબેર અને ઘાસ પરિવાર પણ એવી રીતે ગણાય છે.