ન ત્વેવેદં દાનમાત્રં પ્રશસ્તં પાત્રં કાલો ગોવિશેષો વિઘિશ્ચ
માત્ર દાન આપવું જ પ્રશંસનીય નથી; કોને આપવું, ક્યારે આપવું, ગાય કેવી હોવી જોઈએ અને શુદ્ધતા — આ બધાનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.
એકાપિ ગૌર્બહુગુણા ગુણિને પ્રદત્તા દાતુઃ કુલં ત્રિપુરુષં વિધિવત્પુનાતિ
એક જ ગાય, જો અનેક ગુણોથી ભરપૂર હોય અને યોગ્ય વ્યક્તિને યોગ્ય રીતે આપવામાં આવે, તો દાતા નું કુળ ત્રણ પેઢી સુધી પવિત્ર થાય છે.
વૃષભદાનવ્રતવર્ણનમ્ thumb|500px|ઓંકારેશ્વર ક્ષેત્રે નન્દિનઃ પ્રતિમાનિ। પ્રતિમા બાહ્યમુખી અથવા અન્તર્મુખી અસ્તિ। ન તૃપ્તિમધિગચ્છામિ જાતં કૌતૂહલં હિ મે
ઋષિ કહે છે: ઓંકારેશ્વર ધામમાં નંદીજીની પ્રતિમાઓ છે, કેટલીક બહાર તરફ અને કેટલીક અંદર તરફ મુખવાળી છે. છતાં મને સંતોષ થયો નથી; મારી જિજ્ઞાસા વધી છે.
ગોપતિઃ કિલ ગોવિન્દસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ
કહે છે કે ગોપાલ, ગોવિંદ ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.
તદ્ગોવૃષભદાનસ્ય ફલં મે કથાયાચ્યુત શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ વૃષદાનફલં પુણ્યં શૃણુષ્વ કથયામિ તે
હે અચ્યૂત, ગૌવૃષભ દાનનું ફળ કહો. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: સાંભળો, હું તને વૃષભ દાનનું પુણ્યફળ કહું છું.
પવિત્રં પાવનં ચૈવ સર્વદાનોત્તમોત્તમમ્ દશધેનુપ્રદાનાદ્ધિ સ એવૈકો વિશિષ્યતે
આ દાન પવિત્ર અને પાવન છે, અને બધાં દાનમાં શ્રેષ્ઠ છે; એક વાછરડો દાન કરવું એ દસ ગાય દાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે.
યો હૃષ્ટશ્ચાતિપુષ્ટાંગો હ્યરોગઃ પાંડુનન્દન
હે પાંડુપુત્ર, જે કોઈ ખુશમિજાજ, મજબૂત અને રોગમુક્ત વાછરડો દાન કરે છે—
ધુરંધરઃ સ્થાપયતે એક એવ કુલં મહત્
—અને જે વાછરડો ભાર વહન કરવા યોગ્ય હોય— એ દાતા પોતાનું કુળ મહાન બનાવે છે.
અલંકૃત્ય વૃષં શાંતં પુણ્યકાલ ઉપસ્થિતે
શાંતિભર્યા વાછરડાને શુભ સમયે શણગારીને—
મંત્રેણાનેન રાજેન્દ્ર તં શૃણુષ્વ વદામિ તે
આ મંત્રથી, હે રાજા, સાંભળો, હું તને કહું છું.
ધર્મસ્ત્વં વૃષરૂપેણ જગદાનન્દકારકઃ
તમે ધર્મના સ્વરૂપે વાછરડા છો, જેણે જગતમાં આનંદ ફેલાવ્યો છે.
દત્ત્વૈવં દક્ષિણાયુક્તં પ્રણિપત્ય વિસર્જયેત્ તત્સર્વં વિલયં યાતિ ગોદાનસુકૃતેન ચ ।। 4.160.
આ રીતે યોગ્ય દક્ષિણાસહિત દાન કરીને, વંદન કરી વાછરડાને વિદાય આપવી; ગૌદાનના પુણ્યથી બધા પાપો નાશ પામે છે.
યાનં વૃષભસંયુક્તં દીપ્યમાનં સુશોભનમ્
વાછરડાથી જોડાયેલું વાહન તેજસ્વી અને સુંદર લાગે છે—
યાવંતિ તસ્ય રોમાણિ ગોવૃષસ્ય મહીપતે
હે રાજા, એ વાછરડાના શરીર પર જેટલા વાળ હોય—
ગોલોકાદવતીર્ણસ્તુ ઇહ લોકે દ્વિજો ભવેત્
ગોલોકમાંથી અવતર્યા પછી, એ વ્યક્તિ આ લોકમાં દ્વિજ બને છે.
યથોક્તં તે મહારાજ કસ્ય દેયો વૃષોત્તમઃ
જેમ મેં કહ્યું, હે મહારાજ, શ્રેષ્ઠ વાછરડો કોને આપવો જોઈએ?
યે ક્ષાંતદાંતાઃ શ્રુતિપૂર્ણકર્ણા જિતેંદ્રિયાઃ પ્રાણિવધાન્નિવૃત્તાઃ
જે લોકો ક્ષમાશીલ, શાંત, વેદો સાંભળેલા, ઇન્દ્રિયજિત અને જીવહિંસા છોડનાર હોય—
ઊર્જસ્વિનં ભરસહં દૃઢકંધરં ચ યચ્છંતિ યે વૃષમશેષગુણોપપન્નમ્
—એવા લોકો, જે સર્વગુણયુક્ત, મજબૂત, સહનશીલ અને દૃઢ ગળાવાળો વાછરડો આપે છે—
ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણ ઉત્તરપર્વણિ શ્રીકૃષ્ણયુધિષ્ઠિરસંવાદે વૃષભદાનવ્રતવર્ણનં નામ ષષ્ટયુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીમહાભવિષ્ય પુરાણના ઉત્તરપર્વમાં શ્રીકૃષ્ણ અને યુધિષ્ઠિર વચ્ચેના સંવાદમાં 'વૃષભદાન વ્રતનું વર્ણન' નામે એકસો સાઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
કપિલાદાનમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ પુણ્યં યત્સર્વદાનાનાં સર્વપાતકનાશનમ્
કપિલા દાનનું મહાત્મ્ય અહીં વર્ણવાયું છે—બધા દાનોમાં શ્રેષ્ઠ અને બધા પાપોનો નાશ કરનાર એ દાન છે.
કથિતં કપિલાદાનં તચ્છૃણુષ્વ મહામતે
કપિલા દાન કેવી રીતે કરવું તે સમજાવ્યું છે; હે વિદ્વાન, હવે તે ધ્યાનથી સાંભળ.
વિધાનં યદ્વરાહેણ ધરણ્યૈ કથિતં પુરા
જે વિધિ પહેલા વરાહદેવે ધરતીમાતાને સમજાવી હતી, તે હવે હું તને નવા પુણ્યફળ સાથે સમજાવું છું.
તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ નવપુણ્યફલં ચ યત્ ધરણ્યુવાચ યત્ત્વયા કપિલા નામ પૂર્વમુત્પાવિતા પ્રભો
ધરતીમાતાએ કહ્યું: હે પ્રભુ, જે કપિલા ગાયે તું પહેલાં ઉત્પન્ન કરી હતી—
હોમધેનુઃ સદા પુણ્યા ધેનુર્યજ્ઞાવતારભૂઃ
યજ્ઞ માટેની ગાય હંમેશા પવિત્ર છે; ગાય તો યજ્ઞોનું આધારસ્થાન છે.
કીદૃશાય ચ વિપ્રાય દાતવ્યા પુણ્યલક્ષણા
એવી પુણ્યવાળી ગાય કયા પ્રકારના બ્રાહ્મણને આપવી જોઈએ?
તાસાં પ્રયત્નાદ્દાનેન કિં પુણ્યં સ્યાચ્ચ માધવ
હે માધવ, આવી ગાયો શ્રદ્ધાથી દાન આપવાથી કયું પુણ્ય મળે છે?
કૃત્વા યત્સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ
આ વિધિ કરવાથી બધા પાપોથી મુક્તિ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
કપિલા અગ્નિહોત્રાર્થં યજ્ઞાર્થે ચ વરાનને
કપિલા ગાય અગ્નિહોત્ર અને યજ્ઞ માટે જ છે, હે સુંદરિ.
પવિત્રાણાં પવિત્રં ચ મઙ્ગલાનાં ચ મંગલમ્ 4.161.
પવિત્રમાં સૌથી પવિત્ર અને શુભમાં સૌથી શુભ એ છે.
તપસસ્તપ એવાગ્ર્યં વ્રતાનામુત્તમં વ્રતં
તપોમાં શ્રેષ્ઠ તપ અને વ્રતોમાં સર્વોત્તમ વ્રત એ છે.