ઉત્પદ્યતે મહાંસ્તસ્માત્તતો ભૂતાદિરેવ હિ । ઉત્પદ્યતે વિશાલં ચ ભૂતાદેઃ કુરુનન્દન
આ પ્રાણીઓમાંથી એક વિશાળ જીવ જન્મે છે; તેથી, હે કુરુવંશના વંશજ, સૌ પ્રથમ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમાંથી એક વિરાટ જીવ ઉદ્ભવે છે.
વિશાલાચ્ચ હરિસ્તાત હરેશ્ચાપિ વૃકાસ્તથા । વૃકૈર્મુષ્ણન્તિ ચ બુધાસ્તસ્માત્સર્વં ભવેન્નૃપ
તે વિરાટમાંથી હરી અને હરેશા ઉત્પન્ન થાય છે અને તેવી જ રીતે વાઘ અને શ્વાન; ગુરુઓ એ વાઘોથી પોતાનું ઉષ્ણતા મેળવે છે — અતે, હે રાજા, બધું જ એ રીતે સર્જાય છે.
તથૈષામેવ રાજેન્દ્ર પ્રાદુર્ભવતિ વેગતઃ । માત્રાણાં કુરુશાર્દૂલ વિબોધસ્તદનન્તરમ્
ઇન્ને જ રીતે તેમની રાજાઓનીની અગ્રણી શીઘ્ર પ્રગટ થાય છે; ત્યારબાદ, હે કુરુઓ માધ્યામાં વાઘ જેવા, એ લોકોની ક્રમબદ્ધતાનો પરિમાણ તને જણાવ્યું જશે.
તસ્માદપિ હૃષીકાણિ વિવિધાનિ નૃપોત્તમ । તથેયં સૃષ્ટિરાખ્યાતાઽઽરાધ્યતઃ કુરુનન્દન
એ કારણે, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, અનેક વિવિધ આનંદો પણ ઉપજાય છે; અન hence આ સર્જન, હે કુરુસુખ, પુજનીય ગણાય છે એમ જાહેર કરાયું છે.
ભૂયો નિબોધ રાજેન્દ્ર ભૂતાનામિહ વિસ્તરમ્ । ગુણાધિકાનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ પૃથિવીપતે
પુનઃ સમજી લે, હે રાજા, અહી પ્રાણીઓનો વ્યાપઃ ઘણા ગુણવત્તાવાળા તમામ પ્રાણીઓ પૃથ્વીના સ્વામીના છે.
આકાશમાદિતઃ કૃત્વા ઉત્તરોત્તરમેવ હિ । એકં દ્વૌ ચ તથા ત્રીણિ ચત્વારશ્ચાપિ પઞ્ચ ચ
તેણીએ પ્રથમ આકાશ રચ્યુ, અને સતત આગળ યતી રહ્યો; એક, બીજું, તથા એ જ રીતે ત્રણ, ચાર અને પાંચ પણ.
તતઃ સ ભગવાન્બ્રહ્મા પદ્માસનગતઃ પ્રભુઃ । સર્વેષાં તુ સ નામાનિ કર્માણિ ચ પૃથક્પૃથક્
પછી તે ભગવાન, બ્રહ્મા, લોટસ પર ઉપસ્થિત — દરેકનું નામ અને કાર્ય અલગ અલગ સ્પષ્ટ થયું.
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ પૃથક્સંસ્થાશ્ચ નિર્મમે । કર્મોદ્ભવાનાં દેવાનાં સોઽસૃજદ્દેહિનાં પ્રભુઃ
‘વેદ’ શબ્દથી જ તે પ્રથમ અલગ ઉભા રહ્યા, બંધનમુક્ત; ઈશ્વરે યજ્ઞથી જન્મેલા દેવો અને મૃત્ટદર્શિત જીવનોનું સર્જન કર્યું.
તુષિતાનાં ગણં રાજન્યજ્ઞં ચૈવ સનાતનમ્ । દત્ત્વા વીર સમાનેભ્યો ગુહ્યં બ્રહ્મ સનાતનમ્
તેણીએ તુષિતદેશના યજ્ઞ અને કાયમી હવનાશ્રમનું નિર્માણ કર્યું, અને સમકક્ષ બહાદુરોને ગૂઢ નિત્યબ્રહ્મ આપ્યો.
દુદોહ યજ્ઞસિદ્ધયર્થમૃગ્યજુઃ સામલક્ષણમ્ । કાલં કાલવિભક્તીશ્ચ ગ્રહાનૃતૂંસ્તથા નૃપ
તેણે યજ્ઞસફળતા માટે દુધ ઉપલબ્ધ કરાવ્યું અને સમા જેવા ચિન્હવાળા હરણયજ્ઞ કરાવ્યાં; સમય, સમયની વિભાજનાઓ અને નક્ષત્રો અને ગ્રહોના પુરાણો પણ, હે રાજા.
સરિતઃ સાગરાઞ્છૈલાન્સમાનિ વિષમાણિ ચ । કામં ક્રોધં તથા વાચં રતિં ચાપિ કુરુદ્વહ
નદીઓ, મહાસાગરો અને પર્વતો — આ બધું સમાન રીતે રચાયું હતું, તથા વિવિધ સ્વભાવના જીવિત પ્રાણીઓ સાથે; ઇચ્છા, ક્રોધ, વાક્ય અને આનંદ આ બધું એજ પ્રતિષ્ઠાપિત કર્યું.
સૃષ્ટિં સસર્જ રાજેન્દ્ર સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । ધર્માધર્મૌ વિવેકાય કર્મણાં ચ તથાસૃજત્
અરે મહાપ્રભુ, પરમેશ્વરે સર્જનનું નિર્માણ કર્યું, અનેક પ્રકારે જીવ જાતીઓ ઊભી કરી અનેેધ અને અધેય, વિવેક અને કર્મસંભવિત વિવિધ ફરજો વહેંચ્યા.
સુખદુઃખાદિભિર્દ્વન્દ્વૈઃ પ્રજાશ્ચેમા ન્યયોજયત્ । અણ્વ્યો માત્રાવિનાશિન્યો દશાર્ધાનાં તુ યાઃ સ્મૃતાઃ
તેણે જયારે જગતની રૂપરેખા ગોઠવી ત્યારે સુખ અને દુઃખ જેવા વિરુદ્ધ યુગ્મોમાં પ્રાણીઓને ગોઠવ્યા; કોઈઓ અણુ જેવા અવિભાજ્ય બનાવાયા તો કેટલાક દસ-સાડા ભાગોના જેવાં સ્મૃત છે.
તાભિઃ સર્વમિદં વીર સમ્ભવત્યનુપૂર્વશઃ । યત્કૃતં તુ પુરા કર્મ સન્નિયુક્તેન વૈ નૃપ
આ રીતે સમગ્ર બ્રહ્માંડ ક્રમમાં જન્મ લે છે; અગાઉ કયા કર્મો કરવામાં આવ્યા તે શાસક દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા હતા જેની આજ્ઞા હતી.
સ તદેવ સ્વયં ભેજે સૃજ્યમાનં પુનઃ પુનઃ । હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્મે ઋતાનૃતે
તે જ શાસક ફરી ફરી જન્મ લેતાં પ્રાણીઓને પાછાં પુઠ્ચે મોકલે છે — હિંસાવાળાં અને અનહિંસક, ઉદાસીન અને ક્રૂર, ધાર્મિક અને અધીરમ, સત્ય અને અસત્ય.
યદ્યથાસ્યાભવત્સર્ગે તત્તસ્ય સ્વયમાવિશત્ । યથા ચ લિઙ્ગાન્યૃતવઃ સ્વયમેવાનુપર્યયે
જન્મ સમયે જેમનું મૂળ સ્વભાવ હતું, એ જ સ્વભાવ સ્વતઃ જ પાછું પ્રવેશ કરે છે, જેમ ખોટાં ચિન્હો પોતાની જ કોતરેણીથી ફરી આવે છે.
સ્વાનિ સ્વાન્યભિપદ્યન્તે તથા કર્માણિ દેહિનઃ । લોકસ્યેહ વિવૃદ્ધ્યર્થં મુખબાહૂરુપાદતઃ
સંસારના વૃદ્ધિ માટે સસરીતે શરીردارોએ પોતાના અનુકૂળ કર્મો સ્વીકાર્યાં; તેઓ મોં, બાહુ, ઊદ અને પાદથી પ્રગટીને જન્મ લેતા રહ્યા.
બ્રહ્મ ક્ષત્રં તથા ચોભૌ વૈશ્યશૂદ્રૌ નૃપોત્તમ । મુખાનિ યાનિ ચત્વારિ તેભ્યો વેદા વિનિઃસૃતાઃ
મેં જોઈ્યું કે મોંમાંથી બ્રાહ્મણો ઉત્પન્ન થયા, બાહુમાંથી ક્ષત્રિયો ઊભા થયા, ગુણોત્તરે ઊદમાંથી વૈશ્વ્યો અને પાદથી શૂદ્રો — એ મહાપ્રભાવ, એ ચાર અંગોથી જ વેદો ઉત્પન્ન થયા.
ઋગ્વેદસહિતા તાત વસિષ્ઠેન મહાત્મના । પૂર્વાન્મુખાન્મહાબાહો દક્ષિણાચ્ચાપિ વૈ શૃણુ
શ્રો: ઋગ્વેદનો જન્મ મુખ્યમુખમાંથી મહાપ્રાણ વર્ચસ્વાર્થી વસિષ્ઠના દ્વારા થયો; તે પૂર્વ દિશામાં વિસર્જિત થયો, હે ધૈર્યશાળી.
યજુર્વેદો મહારાજ યાજ્ઞવલ્ક્યેન વૈ સહ । સામાનિ પશ્ચિમાત્તાત ગૌતમશ્ચ મહાનૃષિઃ
યજુર્વેદ, હે રાજા, યજ્ઞવલ્ક્ય સાથે પ્રગટ ٿيو; સામવેદ પશ્ચિમ તરફથી ઉદ્ભવ્યો અને ગૌતમ તેનાનો મહા ઋષિ થયો.
અથર્વવેદો રાજેન્દ્ર મુખાચ્ચાપ્યુત્તરાન્નૃપ । ઋષિશ્ચાપિ તથા રાજઞ્છૌનકો લોકપૂજિતઃ
રાજાનો મુખથી ઐથર્વવેદ પણ ઉત્પન્ન થયો; રાજાની મુકેથી ઉત્તરવેદ ઊભી થઈ; અને તે જ મુખમાંથી એક ઋષિનો જન્મ થયો — એ રીતે લોકો દ્વારા રાજાની મણ કદર થાય.
યત્તન્મુખં મહાબાહો પઞ્ચમં લોકવિશ્રુતમ્ । અષ્ટાદશપુરાણાનિ સેતિહાસાનિ ભારત
તે મોખરેનું મુખ, ધૈર્યશાળી, વિશ્વપવિત્ર શાસ્ત્રોમાં પાંચમું માનવામાં આવ્યું; તેમાંથી અઠાર પુરાણો અને ભારતની સાગરાવહિતાઓ ઉત્પન્ન થઈ.
નિર્ગતાનિ તતસ્તસ્માન્મુખાત્કુરુકુલોદ્વહ । તથાન્યાઃ સ્મૃતયશ્ચાપિ યમાદ્યા લોકપૂજિતાઃ
તે મુખમાંથી કુરૂવંશ અને સમાન વંશઘાઓ પહોળે વહી પડ્યા; સાથે જ અન્ય સ્મૃતિ પુસ્તકોએ અને યમાથી શરૂ થતા સંસ્કારો, જેણે વિશ્વમાં સન્માનનીયતા પહોંચી, તેનું પણ ઉત્પત્તિ થઇ.
તતઃ સ ભગવાન્દેવો દ્વિધા દેહમકારયત્ । દ્વિધા કૃત્વાત્મનો દેહમર્ધેન પુરુષોઽભવત્
પછી તે પારમાત્માએ પોતાનું શરીર દ્વિતીય રીતે રચ્યું; પોતાને વિભાજિત કરીને એ અર્ધાથી પુરુષ તરીકે પરિપૂર્ણ થયો.
અર્ધેન નારી તસ્યાં ચ વિરાજમસૃજત્પ્રભુઃ । તપસ્તપ્ત્વાસૃજદ્યં તુ સ સ્વયં પુરુષો વિરાટ્
બીજા અર્ધમાંથી તેણે એક સ્ત્રી રચી જે તે અર્ધમાં પ્રકાશિત થઇ ઉઠી; Tapasની તાપથી રચાયેલ તે અર્ધ દ્વારા જ તે મહાપુરુષ ઉભો થયો.
સ ચકાર તપો રાજન્સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । પતીન્પ્રજાનામસૃજન્મહર્ષીનાદિતો દશ
તે મહાત્માએ તપસ્સા કરીને અવનવ પ્રકારની સૃષ્ટિ કરી: પતિઓ અને પ્રજાઓનું સર્જન થયું, અને શરૂઆતમાં જ તેની પાસેથી દસ મહા ઋષિઓ જન્મ્યા.
નારદં ચ ભૃગું તાત કં પ્રચેતસમેવ હિ । પુલહં ક્રતું પુલસ્ત્યં ચ અત્રિમઙ્ગિરસં તથા
તેઓમાં નારદ અને ભૃગુ હતા, તેમજ તાતકા અને ખરેખર પ્રજાપતિ; પુલાહ, ક્રતુ અને пулાસ્ત્ય;ાત્રિમાન અને અંગિરસ પણ ત્યાં ગણાયા.
મરીચિં ચાપિ રાજેન્દ્ર યોઽસાવાદ્યઃ પ્રજાપતિઃ । એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ રાજેન્દ્ર અસૃજદ્ ભૂરિતેજસઃ
મરીચિ પણ, હે ભારત, આઇવાં પ્રજાદાતાંમાંનો એક હતો; મહામહિમાવાન સરકારે આ અને અન્ય જંતુઓનું સર્જન કર્યું.
અથ દેવાનૃષીન્દૈત્યાન્સોઽસૃજત્કુરુનન્દન । યક્ષરક્ષઃ પિશાચાંશ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસોઽસુરાન્
પછી તે રાજાએ દેવ-મુનિઓ અને રાક્ષસો તથા યક્ષ, રાક્ષસ અને પ્રશ્ર્ચિત જેવા જીવો બનાવ્યા, અને ગંધર્વો, અપ્સરા અને અસુરો ઉત્પન્ન કર્યા.
મનુષ્યાણાં પિતૄણાં ચ સર્પાણાં ચૈવ ભારત । નાગાનાં ચ મહાબાહો સસર્જ વિવિધાન્ગણાન્
તેણે મનુષ્ય અને પૂર્વજોને, સર્પો અને, હે મહાબાહુ ભારત, નાગોના વિવિધ વંશો પણ રચ્યા — આવી રીતે તેણે વિવિધ મંડળો સર્જ્યા.