ઉત્પત્તિહેતુભૂતા વૈ ભૂતાનાં મહતાં નૃપ । તેષામેવ ગૃહીતાનિ શનૈઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તુ
હે રાજા, મહા સત્તાઓમાંથી ઉત્પત્તિના કારકો ઊભા થયા; તેzelfde સત્તાઓમાંથી ક્રમશઃ ઈંદ્રીઓનાં પાંચ અંગ ઊઠાવવામાં આવ્યા.
તથૈવાવયવાઃ સૂક્ષ્માઃ ષણ્ણામપ્યમિતૌજસામ્
તે જ રીતે સૂક્ષ્મ અંગો પણ ઉત્પન્ન થયા — છ સંખ્યામાં — જે દરેક શક્તિ અને સૂક્ષ્મતાથી પરિપૂર્ણ હતા.
સંનિવેશ્યાત્મમાત્રાસુ સ રાજન્ભગવાન્વિભુઃ । ભૂતાનિ નિર્મમે તાત સર્વાણિ વિધિપૂર્વકમ્
પ્રખ્યાત અને સર્વશક્તિમાન પ્રભુએ પછી તે સજાતિઓને માત્ર આત્મારૂપે સ્થિત કર્યા; હે પુત્ર, તેમણે નિર્ધારિત ક્રમ પ્રમાણે સર્વને ગઢી મૂક્યું.
યન્મૂર્ત્યવયવાઃ સૂક્ષ્માસ્તસ્યેમાન્યાશ્રયાણિ ષટ્ । તસ્માચ્છરીરમિત્યાહુસ્તસ્ય મૂર્તિં મનીષિણઃ
આભૌતિક તથા સૂક્ષ્મ ભાગોને છ આધાર મળ્યા; એટલા માટે વિદ્વાનો કહે છે કે શરીર તે ભાગવાળાની પ્રગટિત રૂપરેખા છે.
મહાન્તિ તાનિ ભૂતાનિ આવિશન્તિ તતો વિભુમ્ । કર્મણા સહ રાજેન્દ્ર સગુણાશ્ચાપિ વૈ ગુણાઃ
આ મહાસત્તાઓમાંથી સર્વપ્રભુ પ્રવેશ્યો; ક્રિયા સાથે, હે રાજા, ગુણો તેની સાથે જોડાયેલા હતા, કેટલીક ગુણોગુણવત્તાવાળા અને ઘણી વિસર્જિત વિના લક્ષણના.
તેષામિદં તુ સપ્તાનાં પુરુષાણાં મહૌજસામ્ । સૂક્ષ્માભ્યો મૂર્તિમાત્રાભ્યઃ સમ્ભવત્યવ્યયાદ્વયમ્
તોમાંથી સાત મહાપ્રજ્ઞાતોમાંથી બે અક્ષય તત્ત્વો ઉત્પન્ન થયા: સૂક્ષ્મ અને માત્ર પ્રગટિત.
ભૂતાદિમહતસ્તાત યેન વ્યાપ્તમિદં જગત્ । તસ્માદપિ મહાબાહો પુરુષાઃ પઞ્ચ એવ હિ
હે મહાબાહુ, એ મહાપ્રસ્થાન — جنهنથી આ જગત પ્રસારિત છે — એટલે{supreme} પણ પાંચનેમાં ગણાય છે.
કેચિદેવં પરાં તાત સૃષ્ટિમિચ્છન્તિ પણ્ડિતાઃ । અન્યેઽપ્યેવં મહાબાહો પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ
ક્યારેક, હે પુત્ર, શાસ્ત્રજ્ઞ કહે છે કે મહાન્નુ એમજ સર્જન થાય વિધેય; તો બીજી બાજુ, હે મહાબાહુ, વિદ્વાનો અલગ રીતે પ્રગટ કરે છે.
યોઽસાવાત્મા પરસ્તાત કલ્પાદૌ સૃજતે તનુમ્ । પ્રજનશ્ચ મહાબાહો સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ
સ્વયં, પરમાત્મા વિની જુદી, કલ્પની શરૂઆતમાં સૌ પ્રથમ શરીર રચે છે; અને હે મહાબાહુ, તે અનેક સ્વરૂપોના વિભાવનો પિતા બને છે.
તેન સૃષ્ટઃ પુદ્ગલસ્તુ પ્રધાનં વિશતે નૃપ । પ્રધાનં ક્ષોભિતં તેન વિકારાન્યુજતે બહૂન્
તેમાંથી પુદ્ગલ સર્જાયો અને પ્રાથમિક સ્થિતીમાં પ્રવેશ્યો; તે પ્રાથમિક સ્થિતિ તેમની પરિક્રિયામાં ઉદેશ્યપણે ઉદ્વેગિત થઇ ઘણી પ્રકારની પરિવર્તનો અને રૂપાંતરણો અનુભવે છે.
ઉત્પદ્યતે મહાંસ્તસ્માત્તતો ભૂતાદિરેવ હિ । ઉત્પદ્યતે વિશાલં ચ ભૂતાદેઃ કુરુનન્દન
આ પ્રાણીઓમાંથી એક વિશાળ જીવ જન્મે છે; તેથી, હે કુરુવંશના વંશજ, સૌ પ્રથમ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમાંથી એક વિરાટ જીવ ઉદ્ભવે છે.
વિશાલાચ્ચ હરિસ્તાત હરેશ્ચાપિ વૃકાસ્તથા । વૃકૈર્મુષ્ણન્તિ ચ બુધાસ્તસ્માત્સર્વં ભવેન્નૃપ
તે વિરાટમાંથી હરી અને હરેશા ઉત્પન્ન થાય છે અને તેવી જ રીતે વાઘ અને શ્વાન; ગુરુઓ એ વાઘોથી પોતાનું ઉષ્ણતા મેળવે છે — અતે, હે રાજા, બધું જ એ રીતે સર્જાય છે.
તથૈષામેવ રાજેન્દ્ર પ્રાદુર્ભવતિ વેગતઃ । માત્રાણાં કુરુશાર્દૂલ વિબોધસ્તદનન્તરમ્
ઇન્ને જ રીતે તેમની રાજાઓનીની અગ્રણી શીઘ્ર પ્રગટ થાય છે; ત્યારબાદ, હે કુરુઓ માધ્યામાં વાઘ જેવા, એ લોકોની ક્રમબદ્ધતાનો પરિમાણ તને જણાવ્યું જશે.
તસ્માદપિ હૃષીકાણિ વિવિધાનિ નૃપોત્તમ । તથેયં સૃષ્ટિરાખ્યાતાઽઽરાધ્યતઃ કુરુનન્દન
એ કારણે, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, અનેક વિવિધ આનંદો પણ ઉપજાય છે; અન hence આ સર્જન, હે કુરુસુખ, પુજનીય ગણાય છે એમ જાહેર કરાયું છે.
ભૂયો નિબોધ રાજેન્દ્ર ભૂતાનામિહ વિસ્તરમ્ । ગુણાધિકાનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ પૃથિવીપતે
પુનઃ સમજી લે, હે રાજા, અહી પ્રાણીઓનો વ્યાપઃ ઘણા ગુણવત્તાવાળા તમામ પ્રાણીઓ પૃથ્વીના સ્વામીના છે.
આકાશમાદિતઃ કૃત્વા ઉત્તરોત્તરમેવ હિ । એકં દ્વૌ ચ તથા ત્રીણિ ચત્વારશ્ચાપિ પઞ્ચ ચ
તેણીએ પ્રથમ આકાશ રચ્યુ, અને સતત આગળ યતી રહ્યો; એક, બીજું, તથા એ જ રીતે ત્રણ, ચાર અને પાંચ પણ.
તતઃ સ ભગવાન્બ્રહ્મા પદ્માસનગતઃ પ્રભુઃ । સર્વેષાં તુ સ નામાનિ કર્માણિ ચ પૃથક્પૃથક્
પછી તે ભગવાન, બ્રહ્મા, લોટસ પર ઉપસ્થિત — દરેકનું નામ અને કાર્ય અલગ અલગ સ્પષ્ટ થયું.
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ પૃથક્સંસ્થાશ્ચ નિર્મમે । કર્મોદ્ભવાનાં દેવાનાં સોઽસૃજદ્દેહિનાં પ્રભુઃ
‘વેદ’ શબ્દથી જ તે પ્રથમ અલગ ઉભા રહ્યા, બંધનમુક્ત; ઈશ્વરે યજ્ઞથી જન્મેલા દેવો અને મૃત્ટદર્શિત જીવનોનું સર્જન કર્યું.
તુષિતાનાં ગણં રાજન્યજ્ઞં ચૈવ સનાતનમ્ । દત્ત્વા વીર સમાનેભ્યો ગુહ્યં બ્રહ્મ સનાતનમ્
તેણીએ તુષિતદેશના યજ્ઞ અને કાયમી હવનાશ્રમનું નિર્માણ કર્યું, અને સમકક્ષ બહાદુરોને ગૂઢ નિત્યબ્રહ્મ આપ્યો.
દુદોહ યજ્ઞસિદ્ધયર્થમૃગ્યજુઃ સામલક્ષણમ્ । કાલં કાલવિભક્તીશ્ચ ગ્રહાનૃતૂંસ્તથા નૃપ
તેણે યજ્ઞસફળતા માટે દુધ ઉપલબ્ધ કરાવ્યું અને સમા જેવા ચિન્હવાળા હરણયજ્ઞ કરાવ્યાં; સમય, સમયની વિભાજનાઓ અને નક્ષત્રો અને ગ્રહોના પુરાણો પણ, હે રાજા.
સરિતઃ સાગરાઞ્છૈલાન્સમાનિ વિષમાણિ ચ । કામં ક્રોધં તથા વાચં રતિં ચાપિ કુરુદ્વહ
નદીઓ, મહાસાગરો અને પર્વતો — આ બધું સમાન રીતે રચાયું હતું, તથા વિવિધ સ્વભાવના જીવિત પ્રાણીઓ સાથે; ઇચ્છા, ક્રોધ, વાક્ય અને આનંદ આ બધું એજ પ્રતિષ્ઠાપિત કર્યું.
સૃષ્ટિં સસર્જ રાજેન્દ્ર સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । ધર્માધર્મૌ વિવેકાય કર્મણાં ચ તથાસૃજત્
અરે મહાપ્રભુ, પરમેશ્વરે સર્જનનું નિર્માણ કર્યું, અનેક પ્રકારે જીવ જાતીઓ ઊભી કરી અનેેધ અને અધેય, વિવેક અને કર્મસંભવિત વિવિધ ફરજો વહેંચ્યા.
સુખદુઃખાદિભિર્દ્વન્દ્વૈઃ પ્રજાશ્ચેમા ન્યયોજયત્ । અણ્વ્યો માત્રાવિનાશિન્યો દશાર્ધાનાં તુ યાઃ સ્મૃતાઃ
તેણે જયારે જગતની રૂપરેખા ગોઠવી ત્યારે સુખ અને દુઃખ જેવા વિરુદ્ધ યુગ્મોમાં પ્રાણીઓને ગોઠવ્યા; કોઈઓ અણુ જેવા અવિભાજ્ય બનાવાયા તો કેટલાક દસ-સાડા ભાગોના જેવાં સ્મૃત છે.
તાભિઃ સર્વમિદં વીર સમ્ભવત્યનુપૂર્વશઃ । યત્કૃતં તુ પુરા કર્મ સન્નિયુક્તેન વૈ નૃપ
આ રીતે સમગ્ર બ્રહ્માંડ ક્રમમાં જન્મ લે છે; અગાઉ કયા કર્મો કરવામાં આવ્યા તે શાસક દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા હતા જેની આજ્ઞા હતી.
સ તદેવ સ્વયં ભેજે સૃજ્યમાનં પુનઃ પુનઃ । હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્મે ઋતાનૃતે
તે જ શાસક ફરી ફરી જન્મ લેતાં પ્રાણીઓને પાછાં પુઠ્ચે મોકલે છે — હિંસાવાળાં અને અનહિંસક, ઉદાસીન અને ક્રૂર, ધાર્મિક અને અધીરમ, સત્ય અને અસત્ય.
યદ્યથાસ્યાભવત્સર્ગે તત્તસ્ય સ્વયમાવિશત્ । યથા ચ લિઙ્ગાન્યૃતવઃ સ્વયમેવાનુપર્યયે
જન્મ સમયે જેમનું મૂળ સ્વભાવ હતું, એ જ સ્વભાવ સ્વતઃ જ પાછું પ્રવેશ કરે છે, જેમ ખોટાં ચિન્હો પોતાની જ કોતરેણીથી ફરી આવે છે.
સ્વાનિ સ્વાન્યભિપદ્યન્તે તથા કર્માણિ દેહિનઃ । લોકસ્યેહ વિવૃદ્ધ્યર્થં મુખબાહૂરુપાદતઃ
સંસારના વૃદ્ધિ માટે સસરીતે શરીردارોએ પોતાના અનુકૂળ કર્મો સ્વીકાર્યાં; તેઓ મોં, બાહુ, ઊદ અને પાદથી પ્રગટીને જન્મ લેતા રહ્યા.
બ્રહ્મ ક્ષત્રં તથા ચોભૌ વૈશ્યશૂદ્રૌ નૃપોત્તમ । મુખાનિ યાનિ ચત્વારિ તેભ્યો વેદા વિનિઃસૃતાઃ
મેં જોઈ્યું કે મોંમાંથી બ્રાહ્મણો ઉત્પન્ન થયા, બાહુમાંથી ક્ષત્રિયો ઊભા થયા, ગુણોત્તરે ઊદમાંથી વૈશ્વ્યો અને પાદથી શૂદ્રો — એ મહાપ્રભાવ, એ ચાર અંગોથી જ વેદો ઉત્પન્ન થયા.
ઋગ્વેદસહિતા તાત વસિષ્ઠેન મહાત્મના । પૂર્વાન્મુખાન્મહાબાહો દક્ષિણાચ્ચાપિ વૈ શૃણુ
શ્રો: ઋગ્વેદનો જન્મ મુખ્યમુખમાંથી મહાપ્રાણ વર્ચસ્વાર્થી વસિષ્ઠના દ્વારા થયો; તે પૂર્વ દિશામાં વિસર્જિત થયો, હે ધૈર્યશાળી.
યજુર્વેદો મહારાજ યાજ્ઞવલ્ક્યેન વૈ સહ । સામાનિ પશ્ચિમાત્તાત ગૌતમશ્ચ મહાનૃષિઃ
યજુર્વેદ, હે રાજા, યજ્ઞવલ્ક્ય સાથે પ્રગટ ٿيو; સામવેદ પશ્ચિમ તરફથી ઉદ્ભવ્યો અને ગૌતમ તેનાનો મહા ઋષિ થયો.