વીર્યસ્યૈતાનિ નામાનિ કથિતાનિ સ્વયમ્ભુવા । તદણ્ડમભવદ્ધૈમં જ્વાલામાલાકુલં વિભો
આ નામો અજાતવાહને વિર્યાને આ પદથી કથિત કર્યા હતા: તે બીજમાંથી મહા અગ્નિ જન્મી, આગોના મણકાના સમાંત ઉછળી ઉભી રહી.
યસ્મિઞ્જજ્ઞે સ્વયં બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ । સુરજ્યેષ્ઠશ્ચતુર્વક્ત્રઃ પરમેષ્ઠી પિતામહઃ
જ્યારે ભગવાન બ્રહ્માએ ખરેખર એ જાણ્યું ત્યારે તેને સર્વસૃષ્ટિના દાદા કહેવાયા — ચાર મુખધારી ઈશ્વરમધ્યે વરણીત વૃદ્ધ પુત્ર, સર્વોચ્ચ વંદનીય પિતા.
ક્ષેત્રજ્ઞઃ પુરુષો વેધાઃ શમ્ભુર્નારાયણસ્તથા । પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈરેવ બ્રહ્મા પ્રકીર્ત્યતે
તેણાનું નામ ક્ષેત્રજ્ઞ, વિવક્તવ્યક્તિ અને ભેદક તરીકે કહેવામાં આવ્યું છે; તેમજ શંભુ અને નારાયણ — આ પ્રમાણે બ્રહ્માને વિવિધ નામોથી પ્રકટ કરવામાં આવ્યો છે.
સદા મનીષિભિસ્તાત વિરઞ્ચિઃ કઞ્જજસ્તથા । આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ
સદા જ્ઞાતાઓ દ્વારા તેને વિરાંચિ અને કમળજ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે; જળોને નારા કહેવાય છે, અને નિહિત રીતે જળ મનુષ્યોના પુત્ર સમાન છે.
તા યદસ્યાયનં પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ । અરમિત્યેવ શીઘ્રાય નિયતાઃ કવિભિઃ કૃતાઃ
આ ઓર અપાયેલા ઘોષણાબંધ નામો પ્રાચીનકાલથી જેવાં હતા તેવાં રહેતા હવે નારાયણ તરીકે સ્મર્યા ગયા; કવિઓએ ઝડપી અને અનુકૂળ રૂપે તેને અરમ નામ અપાવ્યો.
આપ એવાર્ણવીભૂત્વા સુશીઘ્રાસ્તેન તા નરાઃ । યત્તત્કારણમવ્યક્તં નિત્યં સદસદાત્મકમ્
જળો જેમ મહાન નદીઓ બની ગયા એવા પુરુષો પણ ઝડપી તેઓ એ અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયા — કારણ કે તે જે અеж્ઞાત, નિરંતર અને Sat‑asat સ્વભાવનું છે તેની આ જ ઉપજ હતી.
તદ્વિસૃષ્ટઃ સ પુરુષો લોકે બ્રહ્મેતિ કીર્ત્ત્યતે । એવં સ ભગવાનણ્ડે તત્ત્વમેવ નિરૂપ્ય વૈ
જે પુરુષ thế રીતે સંસારમાં ઉત્પન્ન થયો તેને બ્રહ્મણ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવ્યો; એ જ રીતે પ્રભુએ બ્રહ્માણ્ડીક અંડામાં તે જ સિદ્ધાંતનો નિર્ણાયક રીતે વિવેચન કર્યો.
ધ્યાનમાસ્થાય રાજેન્દ્ર તદણ્ડમકરોદ્દ્વિધા । શકલાભ્યાં ચ રાજેન્દ્ર દિવં ભૂમિં ચ નિર્મમે
જોગધ્યાન ધારણ કરીને રાજાએ તે બીજને બે ભાગમાં વિભાજીત કર્યું; એ વિભાજનો સાથે રાજાએ સ્વર્ગ અને પૃથ્વીને અન્નાશુદ્ર બનાવ્યા.
અન્તર્વ્યોમ દિશશ્ચાષ્ટૌ વારુણં સ્થાનમેવ હિ । ઊર્ધ્વં મહાન્ગતો રાજન્ સમન્તાલ્લોકભૂતયે
આઠ આંતરિક આકાશો અને દિશાઓ છે; વરુણ પોતાનું સ્થાન ગ્રહણ કરવા માં આવ્યો — ઉપર તરફ મહાન પર્વે વધ્યો અને જગતને તેની સ્થિતિ માટે ઘેર્યુ.
મહતશ્ચાપ્યહંકારસ્તસ્માચ્ચ ત્રિગુણા અપિ । ત્રિગુણા અતિસૂક્ષ્માસ્તુ બુદ્ધિગમ્યા હિ ભારત
ઉત્રા મહાનામાંથી અહંકાર પણ ઊભો થયો; એટલા કારણથી ત્રણ ગુણો વૈ છે — આ ત્રણુ ગુણ અતિ સુરલક્ષી છે અને માત્ર વિવેકબુદ્ધિથી જ ગ્રહણીય છે, હે ભારત.
ઉત્પત્તિહેતુભૂતા વૈ ભૂતાનાં મહતાં નૃપ । તેષામેવ ગૃહીતાનિ શનૈઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તુ
હે રાજા, મહા સત્તાઓમાંથી ઉત્પત્તિના કારકો ઊભા થયા; તેzelfde સત્તાઓમાંથી ક્રમશઃ ઈંદ્રીઓનાં પાંચ અંગ ઊઠાવવામાં આવ્યા.
તથૈવાવયવાઃ સૂક્ષ્માઃ ષણ્ણામપ્યમિતૌજસામ્
તે જ રીતે સૂક્ષ્મ અંગો પણ ઉત્પન્ન થયા — છ સંખ્યામાં — જે દરેક શક્તિ અને સૂક્ષ્મતાથી પરિપૂર્ણ હતા.
સંનિવેશ્યાત્મમાત્રાસુ સ રાજન્ભગવાન્વિભુઃ । ભૂતાનિ નિર્મમે તાત સર્વાણિ વિધિપૂર્વકમ્
પ્રખ્યાત અને સર્વશક્તિમાન પ્રભુએ પછી તે સજાતિઓને માત્ર આત્મારૂપે સ્થિત કર્યા; હે પુત્ર, તેમણે નિર્ધારિત ક્રમ પ્રમાણે સર્વને ગઢી મૂક્યું.
યન્મૂર્ત્યવયવાઃ સૂક્ષ્માસ્તસ્યેમાન્યાશ્રયાણિ ષટ્ । તસ્માચ્છરીરમિત્યાહુસ્તસ્ય મૂર્તિં મનીષિણઃ
આભૌતિક તથા સૂક્ષ્મ ભાગોને છ આધાર મળ્યા; એટલા માટે વિદ્વાનો કહે છે કે શરીર તે ભાગવાળાની પ્રગટિત રૂપરેખા છે.
મહાન્તિ તાનિ ભૂતાનિ આવિશન્તિ તતો વિભુમ્ । કર્મણા સહ રાજેન્દ્ર સગુણાશ્ચાપિ વૈ ગુણાઃ
આ મહાસત્તાઓમાંથી સર્વપ્રભુ પ્રવેશ્યો; ક્રિયા સાથે, હે રાજા, ગુણો તેની સાથે જોડાયેલા હતા, કેટલીક ગુણોગુણવત્તાવાળા અને ઘણી વિસર્જિત વિના લક્ષણના.
તેષામિદં તુ સપ્તાનાં પુરુષાણાં મહૌજસામ્ । સૂક્ષ્માભ્યો મૂર્તિમાત્રાભ્યઃ સમ્ભવત્યવ્યયાદ્વયમ્
તોમાંથી સાત મહાપ્રજ્ઞાતોમાંથી બે અક્ષય તત્ત્વો ઉત્પન્ન થયા: સૂક્ષ્મ અને માત્ર પ્રગટિત.
ભૂતાદિમહતસ્તાત યેન વ્યાપ્તમિદં જગત્ । તસ્માદપિ મહાબાહો પુરુષાઃ પઞ્ચ એવ હિ
હે મહાબાહુ, એ મહાપ્રસ્થાન — جنهنથી આ જગત પ્રસારિત છે — એટલે{supreme} પણ પાંચનેમાં ગણાય છે.
કેચિદેવં પરાં તાત સૃષ્ટિમિચ્છન્તિ પણ્ડિતાઃ । અન્યેઽપ્યેવં મહાબાહો પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ
ક્યારેક, હે પુત્ર, શાસ્ત્રજ્ઞ કહે છે કે મહાન્નુ એમજ સર્જન થાય વિધેય; તો બીજી બાજુ, હે મહાબાહુ, વિદ્વાનો અલગ રીતે પ્રગટ કરે છે.
યોઽસાવાત્મા પરસ્તાત કલ્પાદૌ સૃજતે તનુમ્ । પ્રજનશ્ચ મહાબાહો સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ
સ્વયં, પરમાત્મા વિની જુદી, કલ્પની શરૂઆતમાં સૌ પ્રથમ શરીર રચે છે; અને હે મહાબાહુ, તે અનેક સ્વરૂપોના વિભાવનો પિતા બને છે.
તેન સૃષ્ટઃ પુદ્ગલસ્તુ પ્રધાનં વિશતે નૃપ । પ્રધાનં ક્ષોભિતં તેન વિકારાન્યુજતે બહૂન્
તેમાંથી પુદ્ગલ સર્જાયો અને પ્રાથમિક સ્થિતીમાં પ્રવેશ્યો; તે પ્રાથમિક સ્થિતિ તેમની પરિક્રિયામાં ઉદેશ્યપણે ઉદ્વેગિત થઇ ઘણી પ્રકારની પરિવર્તનો અને રૂપાંતરણો અનુભવે છે.
ઉત્પદ્યતે મહાંસ્તસ્માત્તતો ભૂતાદિરેવ હિ । ઉત્પદ્યતે વિશાલં ચ ભૂતાદેઃ કુરુનન્દન
આ પ્રાણીઓમાંથી એક વિશાળ જીવ જન્મે છે; તેથી, હે કુરુવંશના વંશજ, સૌ પ્રથમ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમાંથી એક વિરાટ જીવ ઉદ્ભવે છે.
વિશાલાચ્ચ હરિસ્તાત હરેશ્ચાપિ વૃકાસ્તથા । વૃકૈર્મુષ્ણન્તિ ચ બુધાસ્તસ્માત્સર્વં ભવેન્નૃપ
તે વિરાટમાંથી હરી અને હરેશા ઉત્પન્ન થાય છે અને તેવી જ રીતે વાઘ અને શ્વાન; ગુરુઓ એ વાઘોથી પોતાનું ઉષ્ણતા મેળવે છે — અતે, હે રાજા, બધું જ એ રીતે સર્જાય છે.
તથૈષામેવ રાજેન્દ્ર પ્રાદુર્ભવતિ વેગતઃ । માત્રાણાં કુરુશાર્દૂલ વિબોધસ્તદનન્તરમ્
ઇન્ને જ રીતે તેમની રાજાઓનીની અગ્રણી શીઘ્ર પ્રગટ થાય છે; ત્યારબાદ, હે કુરુઓ માધ્યામાં વાઘ જેવા, એ લોકોની ક્રમબદ્ધતાનો પરિમાણ તને જણાવ્યું જશે.
તસ્માદપિ હૃષીકાણિ વિવિધાનિ નૃપોત્તમ । તથેયં સૃષ્ટિરાખ્યાતાઽઽરાધ્યતઃ કુરુનન્દન
એ કારણે, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, અનેક વિવિધ આનંદો પણ ઉપજાય છે; અન hence આ સર્જન, હે કુરુસુખ, પુજનીય ગણાય છે એમ જાહેર કરાયું છે.
ભૂયો નિબોધ રાજેન્દ્ર ભૂતાનામિહ વિસ્તરમ્ । ગુણાધિકાનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ પૃથિવીપતે
પુનઃ સમજી લે, હે રાજા, અહી પ્રાણીઓનો વ્યાપઃ ઘણા ગુણવત્તાવાળા તમામ પ્રાણીઓ પૃથ્વીના સ્વામીના છે.
આકાશમાદિતઃ કૃત્વા ઉત્તરોત્તરમેવ હિ । એકં દ્વૌ ચ તથા ત્રીણિ ચત્વારશ્ચાપિ પઞ્ચ ચ
તેણીએ પ્રથમ આકાશ રચ્યુ, અને સતત આગળ યતી રહ્યો; એક, બીજું, તથા એ જ રીતે ત્રણ, ચાર અને પાંચ પણ.
તતઃ સ ભગવાન્બ્રહ્મા પદ્માસનગતઃ પ્રભુઃ । સર્વેષાં તુ સ નામાનિ કર્માણિ ચ પૃથક્પૃથક્
પછી તે ભગવાન, બ્રહ્મા, લોટસ પર ઉપસ્થિત — દરેકનું નામ અને કાર્ય અલગ અલગ સ્પષ્ટ થયું.
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ પૃથક્સંસ્થાશ્ચ નિર્મમે । કર્મોદ્ભવાનાં દેવાનાં સોઽસૃજદ્દેહિનાં પ્રભુઃ
‘વેદ’ શબ્દથી જ તે પ્રથમ અલગ ઉભા રહ્યા, બંધનમુક્ત; ઈશ્વરે યજ્ઞથી જન્મેલા દેવો અને મૃત્ટદર્શિત જીવનોનું સર્જન કર્યું.
તુષિતાનાં ગણં રાજન્યજ્ઞં ચૈવ સનાતનમ્ । દત્ત્વા વીર સમાનેભ્યો ગુહ્યં બ્રહ્મ સનાતનમ્
તેણીએ તુષિતદેશના યજ્ઞ અને કાયમી હવનાશ્રમનું નિર્માણ કર્યું, અને સમકક્ષ બહાદુરોને ગૂઢ નિત્યબ્રહ્મ આપ્યો.
દુદોહ યજ્ઞસિદ્ધયર્થમૃગ્યજુઃ સામલક્ષણમ્ । કાલં કાલવિભક્તીશ્ચ ગ્રહાનૃતૂંસ્તથા નૃપ
તેણે યજ્ઞસફળતા માટે દુધ ઉપલબ્ધ કરાવ્યું અને સમા જેવા ચિન્હવાળા હરણયજ્ઞ કરાવ્યાં; સમય, સમયની વિભાજનાઓ અને નક્ષત્રો અને ગ્રહોના પુરાણો પણ, હે રાજા.