વંશાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્ । ચતુર્દશભિર્વિદ્યાભિર્ભૂષિતં કુરુનન્દન
આ પુરાણ રાજવંશનું વર્ણન કરે છે અને પાંચ મુખ્ય ચિન્હો ધરાવે છે; તે ચૌદ ચાતુર્ગજ્ઞાન શાખાઓથી શોભાયમાન છે અને તે કુરુની બેામીવાળી પાસે સંબોધિત છે.
અઙ્ગાનિ ચતુરો વેદા મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ । પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યા હ્યેતાશ્ચતુર્દશ
ચાર અંગો વાયદ છે; મીમાંસા અને ન્યાય તેનું પરિષ્કૃત નિવેદન બનાવે છે. આ પુરાણ ધર્મશાસ્ત્ર છે અને ચૌદ વિદ્યોને મળીને જ્ઞાન કહેવામાં આવે છે.
આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ચૈવ તે ત્રયઃ । અર્થશાસ્ત્રં ચતુર્થં તુ વિદ્યા હ્યષ્ટાદશૈવ તાઃ
આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ અને ગાંધર્વવેદ ત્રણે કળાઓ છે; અર્થશાસ્ત્ર ચોથી છે — આ રીતે આ અડધીસો સ્પષ્ટનીની અઢી (આઠ) અઠ્ઠરવિદ્યાઓ ગણવામાં આવી છે.
પ્રથમં કથ્યતે સર્ગો ભૂતાનામિહ સર્વશઃ । યચ્છ્રુત્વા પાપનિર્મુક્તો યાતિ શાન્તિમનુત્તમામ્
સબથી પહેલા તમામ પ્રાણીઓનું સર્જન (સર્ગ) વર્ણવાય છે; એવું સાંભળતાં વ્યક્તિ પાપમાંથી મુક્ત થાય છે અને પરમશાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
જગદાસીત્પુરા તાત તમોભૂતમલક્ષણમ્ । અવિજ્ઞેયમતર્ક્યં ચ પ્રસુપ્તમિવ સર્વશઃ
બહુ<Role>એ સમય દુરે દુનિયા અંધકારમાં હતી, લાક્ષણિકતા ગુમાઈ ગયેલી અને અસ્પષ્ટ; સર્વ વસ્તુઓ અધૂરા સવાર જેવી, સામાન્ય વહેચાણની બહાર અને અજાણ્ય જેવી મુક્ત હાલતમાં પડેલી હતી.
તતઃ સ ભગવાનીશો હ્યવ્યક્તો વ્યઞ્જયન્નિદમ્ । મહાભૂતાનિ વૃત્તૌજાઃ પ્રોત્થિતસ્તમનાશનઃ
પછી પ્રભુ, પરમ તત્વ, અઅવ્યક્તે આ વ્યાવ્યક્ત અન્પરુત કર્યું: મહા તત્વો વ્યવસ્થિત રીતે ઊભા થયા, પ્રાચીન અંધકારને પ્રગટાવીને અને નાસ્તા કરી.
યોઽસાવતીન્દ્રિયોઽગ્રાહ્યઃ સૂક્ષ્મોઽવ્યક્તઃ સનાતનઃ । સર્વભૂતમયોઽચિન્ત્યઃ સ એષ સ્વયમુત્થિતઃ
જે પહેલામાં ઈન્દ્રિયો માંથું છે, અણૂ, સૂક્ષ્મ, અઅવ્યક્ત અને નિરૂપણ — સર્વપ્રાણીઓમાં વ્યાપી, વિચારથી પરે — એ જ આત્મા પોતે ઉદ્ભવ્યો.
યોઽસૌ ષડ્વિંશકો લોકે તથા યઃ પુરુષોત્તમઃ । ભાસ્કરશ્ચ મહાબાહો પરં બ્રહ્મ ચ કથ્યતે
જે વિશ્વમાં છવીસગણો છે, માણસોમાં શ્રેષ્ઠ; હેતુ મહાબાહુ, એને સૂર્ય અને પરમ બ્રહમ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
સોઽભિધ્યાય શરીરાત્સ્વાત્સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । અત એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમવાસૃજત્
તેણે 'શરીર' નામે ભેગા જન્મ્યાં; તેની પાસેથી વિવિધ જાતિના જીવ ઉત્પન્ન થયા; પ્રથમ સર્જનમાં તેનાથી જ તેમને જીવશક્તિઓ આપવામાં આવી.
યસ્માદુત્પદ્યતે સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ । બીજં શુક્રં તથા રેત ઉગ્રં વીર્યં ચ કથ્યતે
જેમાંથી સર્વ—દેવતા, રાક્ષસ અને માનવ—હવે સર્જાય છે: બીજ (બીજ), શુક્ર (શુક્ર), તેજસ્વી રેતા અને વીરી્ય—આવી રીતે નામ કરાય છે.
વીર્યસ્યૈતાનિ નામાનિ કથિતાનિ સ્વયમ્ભુવા । તદણ્ડમભવદ્ધૈમં જ્વાલામાલાકુલં વિભો
આ નામો અજાતવાહને વિર્યાને આ પદથી કથિત કર્યા હતા: તે બીજમાંથી મહા અગ્નિ જન્મી, આગોના મણકાના સમાંત ઉછળી ઉભી રહી.
યસ્મિઞ્જજ્ઞે સ્વયં બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ । સુરજ્યેષ્ઠશ્ચતુર્વક્ત્રઃ પરમેષ્ઠી પિતામહઃ
જ્યારે ભગવાન બ્રહ્માએ ખરેખર એ જાણ્યું ત્યારે તેને સર્વસૃષ્ટિના દાદા કહેવાયા — ચાર મુખધારી ઈશ્વરમધ્યે વરણીત વૃદ્ધ પુત્ર, સર્વોચ્ચ વંદનીય પિતા.
ક્ષેત્રજ્ઞઃ પુરુષો વેધાઃ શમ્ભુર્નારાયણસ્તથા । પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈરેવ બ્રહ્મા પ્રકીર્ત્યતે
તેણાનું નામ ક્ષેત્રજ્ઞ, વિવક્તવ્યક્તિ અને ભેદક તરીકે કહેવામાં આવ્યું છે; તેમજ શંભુ અને નારાયણ — આ પ્રમાણે બ્રહ્માને વિવિધ નામોથી પ્રકટ કરવામાં આવ્યો છે.
સદા મનીષિભિસ્તાત વિરઞ્ચિઃ કઞ્જજસ્તથા । આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ
સદા જ્ઞાતાઓ દ્વારા તેને વિરાંચિ અને કમળજ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે; જળોને નારા કહેવાય છે, અને નિહિત રીતે જળ મનુષ્યોના પુત્ર સમાન છે.
તા યદસ્યાયનં પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ । અરમિત્યેવ શીઘ્રાય નિયતાઃ કવિભિઃ કૃતાઃ
આ ઓર અપાયેલા ઘોષણાબંધ નામો પ્રાચીનકાલથી જેવાં હતા તેવાં રહેતા હવે નારાયણ તરીકે સ્મર્યા ગયા; કવિઓએ ઝડપી અને અનુકૂળ રૂપે તેને અરમ નામ અપાવ્યો.
આપ એવાર્ણવીભૂત્વા સુશીઘ્રાસ્તેન તા નરાઃ । યત્તત્કારણમવ્યક્તં નિત્યં સદસદાત્મકમ્
જળો જેમ મહાન નદીઓ બની ગયા એવા પુરુષો પણ ઝડપી તેઓ એ અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયા — કારણ કે તે જે અеж્ઞાત, નિરંતર અને Sat‑asat સ્વભાવનું છે તેની આ જ ઉપજ હતી.
તદ્વિસૃષ્ટઃ સ પુરુષો લોકે બ્રહ્મેતિ કીર્ત્ત્યતે । એવં સ ભગવાનણ્ડે તત્ત્વમેવ નિરૂપ્ય વૈ
જે પુરુષ thế રીતે સંસારમાં ઉત્પન્ન થયો તેને બ્રહ્મણ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવ્યો; એ જ રીતે પ્રભુએ બ્રહ્માણ્ડીક અંડામાં તે જ સિદ્ધાંતનો નિર્ણાયક રીતે વિવેચન કર્યો.
ધ્યાનમાસ્થાય રાજેન્દ્ર તદણ્ડમકરોદ્દ્વિધા । શકલાભ્યાં ચ રાજેન્દ્ર દિવં ભૂમિં ચ નિર્મમે
જોગધ્યાન ધારણ કરીને રાજાએ તે બીજને બે ભાગમાં વિભાજીત કર્યું; એ વિભાજનો સાથે રાજાએ સ્વર્ગ અને પૃથ્વીને અન્નાશુદ્ર બનાવ્યા.
અન્તર્વ્યોમ દિશશ્ચાષ્ટૌ વારુણં સ્થાનમેવ હિ । ઊર્ધ્વં મહાન્ગતો રાજન્ સમન્તાલ્લોકભૂતયે
આઠ આંતરિક આકાશો અને દિશાઓ છે; વરુણ પોતાનું સ્થાન ગ્રહણ કરવા માં આવ્યો — ઉપર તરફ મહાન પર્વે વધ્યો અને જગતને તેની સ્થિતિ માટે ઘેર્યુ.
મહતશ્ચાપ્યહંકારસ્તસ્માચ્ચ ત્રિગુણા અપિ । ત્રિગુણા અતિસૂક્ષ્માસ્તુ બુદ્ધિગમ્યા હિ ભારત
ઉત્રા મહાનામાંથી અહંકાર પણ ઊભો થયો; એટલા કારણથી ત્રણ ગુણો વૈ છે — આ ત્રણુ ગુણ અતિ સુરલક્ષી છે અને માત્ર વિવેકબુદ્ધિથી જ ગ્રહણીય છે, હે ભારત.
ઉત્પત્તિહેતુભૂતા વૈ ભૂતાનાં મહતાં નૃપ । તેષામેવ ગૃહીતાનિ શનૈઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તુ
હે રાજા, મહા સત્તાઓમાંથી ઉત્પત્તિના કારકો ઊભા થયા; તેzelfde સત્તાઓમાંથી ક્રમશઃ ઈંદ્રીઓનાં પાંચ અંગ ઊઠાવવામાં આવ્યા.
તથૈવાવયવાઃ સૂક્ષ્માઃ ષણ્ણામપ્યમિતૌજસામ્
તે જ રીતે સૂક્ષ્મ અંગો પણ ઉત્પન્ન થયા — છ સંખ્યામાં — જે દરેક શક્તિ અને સૂક્ષ્મતાથી પરિપૂર્ણ હતા.
સંનિવેશ્યાત્મમાત્રાસુ સ રાજન્ભગવાન્વિભુઃ । ભૂતાનિ નિર્મમે તાત સર્વાણિ વિધિપૂર્વકમ્
પ્રખ્યાત અને સર્વશક્તિમાન પ્રભુએ પછી તે સજાતિઓને માત્ર આત્મારૂપે સ્થિત કર્યા; હે પુત્ર, તેમણે નિર્ધારિત ક્રમ પ્રમાણે સર્વને ગઢી મૂક્યું.
યન્મૂર્ત્યવયવાઃ સૂક્ષ્માસ્તસ્યેમાન્યાશ્રયાણિ ષટ્ । તસ્માચ્છરીરમિત્યાહુસ્તસ્ય મૂર્તિં મનીષિણઃ
આભૌતિક તથા સૂક્ષ્મ ભાગોને છ આધાર મળ્યા; એટલા માટે વિદ્વાનો કહે છે કે શરીર તે ભાગવાળાની પ્રગટિત રૂપરેખા છે.
મહાન્તિ તાનિ ભૂતાનિ આવિશન્તિ તતો વિભુમ્ । કર્મણા સહ રાજેન્દ્ર સગુણાશ્ચાપિ વૈ ગુણાઃ
આ મહાસત્તાઓમાંથી સર્વપ્રભુ પ્રવેશ્યો; ક્રિયા સાથે, હે રાજા, ગુણો તેની સાથે જોડાયેલા હતા, કેટલીક ગુણોગુણવત્તાવાળા અને ઘણી વિસર્જિત વિના લક્ષણના.
તેષામિદં તુ સપ્તાનાં પુરુષાણાં મહૌજસામ્ । સૂક્ષ્માભ્યો મૂર્તિમાત્રાભ્યઃ સમ્ભવત્યવ્યયાદ્વયમ્
તોમાંથી સાત મહાપ્રજ્ઞાતોમાંથી બે અક્ષય તત્ત્વો ઉત્પન્ન થયા: સૂક્ષ્મ અને માત્ર પ્રગટિત.
ભૂતાદિમહતસ્તાત યેન વ્યાપ્તમિદં જગત્ । તસ્માદપિ મહાબાહો પુરુષાઃ પઞ્ચ એવ હિ
હે મહાબાહુ, એ મહાપ્રસ્થાન — جنهنથી આ જગત પ્રસારિત છે — એટલે{supreme} પણ પાંચનેમાં ગણાય છે.
કેચિદેવં પરાં તાત સૃષ્ટિમિચ્છન્તિ પણ્ડિતાઃ । અન્યેઽપ્યેવં મહાબાહો પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ
ક્યારેક, હે પુત્ર, શાસ્ત્રજ્ઞ કહે છે કે મહાન્નુ એમજ સર્જન થાય વિધેય; તો બીજી બાજુ, હે મહાબાહુ, વિદ્વાનો અલગ રીતે પ્રગટ કરે છે.
યોઽસાવાત્મા પરસ્તાત કલ્પાદૌ સૃજતે તનુમ્ । પ્રજનશ્ચ મહાબાહો સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ
સ્વયં, પરમાત્મા વિની જુદી, કલ્પની શરૂઆતમાં સૌ પ્રથમ શરીર રચે છે; અને હે મહાબાહુ, તે અનેક સ્વરૂપોના વિભાવનો પિતા બને છે.
તેન સૃષ્ટઃ પુદ્ગલસ્તુ પ્રધાનં વિશતે નૃપ । પ્રધાનં ક્ષોભિતં તેન વિકારાન્યુજતે બહૂન્
તેમાંથી પુદ્ગલ સર્જાયો અને પ્રાથમિક સ્થિતીમાં પ્રવેશ્યો; તે પ્રાથમિક સ્થિતિ તેમની પરિક્રિયામાં ઉદેશ્યપણે ઉદ્વેગિત થઇ ઘણી પ્રકારની પરિવર્તનો અને રૂપાંતરણો અનુભવે છે.