કાર્તિકે શુક્લપક્ષસ્ય દ્વાદશ્યાં રજનીમુખે
કાર્તિકના શુક્લપક્ષની દ્વાદશી, રાતની શરૂઆતમાં,
વેદ્યંતે રત્નમાલાભી રમ્યે માલાનુરંજિતે
મણિની માળાઓથી સજેલા સુંદર સ્થળે, માળાઓ મૂકવામાં આવી.
વર્દ્ધમાનતરૂત્થાભિર્દીપિકાભિર્હુતાશનમ્ 4.71.
વર્ધમાન વૃક્ષમાંથી બનેલી દીવડીઓથી અગ્નિ પ્રગટાવવામાં આવ્યો.
પુષ્પૈરભ્યર્ચિતં દેવં સમાલબ્ધં ચ ચન્દનૈઃ
દેવતાને ફૂલોથી પૂજા કરવામાં આવી અને ચંદનથી અંકિત કરવામાં આવ્યો.
ગન્ધૈઃ પુષ્પૈરંલકારૈર્વસ્ત્રૈ રત્નૈશ્ચ પૂજિતૈઃ
સુગંધ, ફૂલો, આભૂષણો, વસ્ત્રો અને રત્નોથી સન્માન કરવામાં આવ્યો.
આદિત્યં શંકરં ગૌરીં યક્ષં ગણપતિં ગ્રહાન્
સૂર્ય, શંકર, ગૌરી, યક્ષ, ગણપતિ અને ગ્રહો—
ગવાં નીરાજનં કુર્યાન્મહિષ્યાદેશ્ચ મંડલમ્
ગાયોને અને મહિષીની મંડળને દીવડીઓથી આરતી કરવી જોઈએ.
તા ગાવઃ પ્રસુતા યાંતિ સ્વાપીડાસ્તબકાંગદાઃ
એ ગાયો પ્રસૂતિ પછી, ફૂલોની માળા અને પાયલ પહેરી આગળ વધે છે.
અનુયાંતિ સગોપાલાઃ કાલયંતો ધનાનિ તે
ગોપાલો તેમની પાછળ જાય છે અને પોતાનું ધન ગણે છે.
એવં કોલાહલે વૃત્તે ગવાં નીરાજનોત્સવે
આ રીતે, ગાયોની આરતીના ઉત્સવમાં એવો હલ્લો થાય છે.
રાજચિહ્નાનિ સર્વાણિ ઉદ્ધૃત્ય સ્વગૃહાંગણે
રાજાના બધા ચિહ્નો પોતાના ઘરનાં આંગણામાં લાવી મૂક્યાં.
સિંહાસનોપવિષ્ટશ્ચ શંખતૂર્યાદિનિસ્વનૈઃ
સિંહાસન પર બેસી, શંખ અને તુરીયાદિ વાદ્યોની ધ્વનિ સાથે વિધિ શરૂ કરી.
તતઃ સ્ત્રીલક્ષણૈર્યુક્તા વેશ્યા વાથ કુલાઙ્ગના 4.71.
પછી, સ્ત્રીના લક્ષણોથી સજ્જ વેશ્યા કે કુળની સ્ત્રી એ વિધિમાં જોડાય છે.
શાંતિરસ્તુ સમૃદ્ધિશ્ચ દ્વિજૈશ્ચ સ્વજનેન ચ
શાંતિ અને સમૃદ્ધિ, દ્વિજ અને પોતાના સ્વજન સાથે રહે.
એવમેષા મહાશાંતિઃ ખ્યાતા નીરાજને જને
આ રીતે, મહાશાંતિનું વિધિ લોકોમાં નીરાજન તરીકે ઓળખાય છે.
તેષાં રોગાઃ ક્ષયં યાંતિ સુભિક્ષં વર્દ્ધતે તદા
એ વિધિથી રોગો દૂર થાય છે અને સમૃદ્ધિ વધે છે.
લોકાનાવર્દ્ધયિત્વા તુ અજપાલવરો યથા
જેમ શ્રેષ્ઠ ગોપાળ લોકોની વૃદ્ધિ કરે છે, તેમ આ વિધિ પણ લાભ આપે છે.
વર્ષેવર્ષે પ્રયોક્તવ્યા શાંતિર્નીરાજના ઇતિ
દરેક વર્ષે નીરાજન નામે શાંતિનું વિધિ કરવું જોઈએ.
નીરાજયંતિ નવમેઘનિભં હરિં યે ગોબ્રાહ્મણાન્રથગજાંશ્ચ નરેશચિહ્નાન્
જે લોકો નવી મેઘ જેવી કાળી હરી, ગાય, બ્રાહ્મણ, રથ, હાથી અને રાજચિહ્નો માટે નીરાજન કરે છે—
ઇતિ શ્રીભવિષ્યે મહાપુરાણ ઉત્તરપર્વણિ શ્રીકૃષ્ણયુધિષ્ઠિરસંવાદે નીરાજનદ્વાદશીવ્રતવર્ણનં નામૈકસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
શ્રીભવિષ્ય મહાપુરાણના ઉત્તરપર્વમાં શ્રીકૃષ્ણ અને યુધિષ્ઠિરના સંવાદમાં નીરાજન દ્વાદશી વ્રતનું વર્ણન કરતો એકસત્તરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
ભીષ્મપઞ્ચકવ્રતવર્ણનમ્ કર્તવ્યં કાર્ત્તિકે માસિ પ્રયત્નાદ્ભીષ્મપઞ્ચકમ્
કાર્તિક માસમાં ભીષ્મપંચક વ્રત શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું જોઈએ.
વિધાનં કીદૃશં તસ્ય ફલં ચ યદુસત્તમ
યદુઓમાં શ્રેષ્ઠ, એ વ્રતનું વિધિ અને ફળ શું છે?
યથાવિધિ ચ કર્તવ્યં ફલં ચાસ્ય યથોદિતમ્
કેવી રીતે એ વ્રત કરવું અને તેનું ફળ શું છે, એ જણાવાયું છે.
મયાપિ ભૃગવે પ્રોક્તં ભૃગુશ્ચોશનસે દદૌ
હું એ વિષય ભૃગુને કહ્યું છે અને ભૃગુએ ઉશનસને સમજાવ્યું છે.
તેજસ્વિનાં યથા વહ્નિઃ પવનઃ શીઘ્રગામિનામ્
જેવી રીતે તેજસ્વીઓમાં અગ્નિ, અને ઝડપથી ચાલનારા માં પવન છે,
ભૂલોકઃ સર્વલોકાનાં તીર્થાનાં જાહ્નવી યથા
લોકોમાં ભૂલોક, અને તીર્થોમાં ગંગા છે,
વેદો યથૈવ શાસ્ત્રાણાં દેવાનામચ્યુતો યથા
શાસ્ત્રોમાં વેદ, અને દેવોમાં અચ્યૂત છે,
દુષ્કરં ભીષ્મમિત્યાહુર્ન શક્યં તદિહોચ્યતે
એવી રીતે ભીષ્મને અનુસરવું અઘરું છે; અહીં કહેવામાં આવ્યું છે કે એ શક્ય નથી.
વશિષ્ઠભૃગુભર્ગાદ્યૈશ્ચીર્ણં કૃતયુગાદિષુ
વશિષ્ઠ, ભૃગુ, ભર્ગ અને અન્ય મહાન લોકો દ્વારા કૃતયુગ અને બીજા યુગોમાં આ કૃત્ય કરવામાં આવ્યું હતું.
સીરભદ્રાદિભિર્વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈરન્યૈઃ કલૌ યુગે 4.72.
કળીયુગમાં, શીરભદ્ર અને અન્ય વૈશ્ય તથા શૂદ્ર અને બીજા લોકો દ્વારા આ કરવામાં આવ્યું હતું.