મર્ત્યલોકે ચિરં સ્થિત્વા વિષ્ણુલોકે મહીયતે
માણવ લોકમાં લાંબો સમય વિતાવીને, પછી ભગવાન વિષ્ણુના લોકમાં માન મળેછે.
યે પૂજયંતિ પુરુષાઃ પુરુષોત્તમસ્ય મત્સ્યાદિકાંસ્તુ દશમીષુ દશાવતારાન્
જે પુરુષો દશમીના દિવસે મચ્છથી શરૂ કરીને ભગવાન પુરુષોત્તમના દશ અવતારોની પૂજા કરે છે,
આશાદશમીવર્ણનમ્ શૃણુષ્વાવહિતો વચ્મિ તવાશાદશમીવ્રતમ્
હવે હું તને આશાઢ માસની દશમીના વ્રત વિશે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવા કહું છું.
નલનામાભવત્પૂર્વં નિષધેષુ મહીપતે
પહેલાં નિષાધ દેશમાં નલ નામનો એક રાજા હતો.
અક્ષૈર્દ્યૂતેન રાજેન્દ્ર નિર્યયૌ ભાર્યયા સહ
રાજા, દ્યુતના ખેલમાં હારીને, તે પોતાની પત્ની સાથે બહાર નીકળી ગયો.
સ ગત્વા પ્રત્યહોરાત્રં જલમાત્રેણ વર્તયન્
તે ત્યાંથી જઈને, રોજ-રાત્રી ફક્ત પાણી પીધાં કરીને જીવતો રહ્યો.
ગ્રહીતુમિચ્છંસ્તાન્રાજન્સમાચ્છાદ્ય સ્વવાસસા
રાજા, તેમને પકડવાની ઈચ્છાથી, તેણે પોતાના વસ્ત્રથી તેમને ઢાંકી દીધા.
ગતે તુ નૈષધે ભૈમી પ્રબુદ્ધૈ વાઞ્ચિતાનના ઇતશ્ચેતશ્ચ બભ્રામ હાહેતિ રુદતી મુહુઃ
નિષાધ રાજા ચાલ્યા ગયા પછી, ભીમાની દીકરી, જાગેલા લોકો દ્વારા છેતરાઈને, અવારનવાર 'હાય!' કહી રડતી, અહીં-અહીં ભટકતી રહી.
દુઃખશોકસમાક્રાંતા નલદર્શનલાલસા
દુઃખ અને શોકથી ઘેરાઈને, નલને જોવા માટે તરસતી હતી.
ઉન્મત્તવત્પરિવૃતા શિશુભિઃ કૌતુકાકુલૈઃ
તે પાગલ જેવી ફરી રહી હતી, આસપાસ રમતાં બાળકો તેને જોઈને આશ્ચર્યચકિત હતા.
ચન્દ્રલેખેવ પતિતા ભૂમૌ ભાસિતદિઙ્મુખા 4.64.
તે ચાંદની કિરણ જેવી ધરતી પર પડી ગઈ, અને તેનું મુખ ચારે બાજુ તેજ પાથરતું હતું.
ઉવાચ ભૈમી સવ્રીડં સૈરંધ્રીં માં નિબોધતામ્
ભીમાની દીકરી લજ્જા સાથે સૈરંધ્રીને કહ્યું—'મારી વાત સાંભળ.'
યદિ પ્રાર્થયતે કશ્ચિદ્દંડ્યસ્તે સાંપ્રતં ભવેત્ એવમસ્ત્વનવદ્યાંગિ રાજ માતાપ્યુવાચ તામ્
હવે જો કોઈ તને માગે તો તેને દંડ આપવો જોઈએ; હા, નિર્દોષે, રાણી માતાએ પણ તેને આવું કહ્યું.
એવંવિધા તદ્ભવને કંચિત્કાલમનિંદિતા આનયામાસ મુદિતો દમયંતીં ગૃહં પિતુઃ
આ રીતે, તે ઘરમા થોડો સમય નિર્દોષ રહી; પછી આનંદપૂર્વક દમયંતીને પિતા ના ઘરે લાવવામાં આવી.
માત્રા પિત્રા સમાયુક્તા સુતૈર્ભ્રાતૃભિરેવ ચ
તે માતા-પિતા, પુત્રો અને ભાઈઓ સાથે ફરી મળી ગઈ.
પ્રોવાચ વિમનાહૂય વ્રતં દાનમથાપિ વા
તે દુઃખી મનથી બોલાવવામાં આવી, અને વ્રત કે દાન વિશે વાત કરી.
તત્રેતિહાસકુશલો વિપ્રઃ પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્
ત્યાં એક વિદ્વાન અને બુદ્ધિશાળી બ્રાહ્મણ, જે ઇતિહાસ જાણતો હતો, તેણે કહ્યું.
ચકાર સર્વં તન્વંગી યત્પુરાણવિદા તદા
પાતળી દેહવાળી એ સ્ત્રીએ, પુરાણ જાણનારા જે કહ્યુ હતું એ બધું કર્યું.
વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ દમયંત્યા નરોત્તમ
આ વ્રતની શક્તિથી, દમયંતી, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ,
સર્વમેતત્સમાચક્ષ્વ માં સર્વજ્ઞોસિ યાદવ
મને આ બધું કહો, કેમ કે તમે બધું જાણો છો, હે યાદવ.
ભાર્યાર્થં તુ વણિક્પુત્રઃ પુત્રાર્થે ગુર્વિણી તથા ।। 4.64.
પત્ની માટે વેપારીનો પુત્ર, અને પુત્ર માટે સંતાન ઇચ્છતી સ્ત્રી વ્રત કરે છે.
ધર્માર્થકામસંસિદ્ધયૈ લોકકન્યા વરાર્થિની
ધર્મ, સંપત્તિ અને કામની પ્રાપ્તિ માટે, લોકની કન્યા સારા પતિની ઇચ્છા રાખે છે.
ચિરપ્રવાસિતે કાંતે કાલેન ધૃતિપંડિતા
પ્રિય પતિ લાંબા સમયથી દૂર હોય ત્યારે, ધીરજવાળી સ્ત્રી સમયની સાથે ધીરજ રાખે છે.
યદા યસ્ય ભવેદાર્તં કાર્યતે હિ તદા વ્રતમ્
જ્યારે કોઈ દુઃખી હોય, ત્યારે વ્રત કરવામાં આવે છે.
નક્તં તદાશાઃ સંપૂજ્યાઃ પુષ્પાલક્તકચન્દનૈઃ દત્ત્વા ઘૃતાક્તં નૈવેદ્યં પુનઃ કાર્યં નિવેદયેત્
રાતે, ઇચ્છાઓને ફૂલ, લાલ રંગ અને ચંદનથી પૂજા કરવી; ઘીથી તૈયાર કરેલું પ્રસાદ અર્પણ કર્યા પછી, ફરીથી વિધિ રજૂ કરવી.
આશાશ્ચાશાઃ સદા સંતુ વિદ્યંતાં ચ મનોરથાઃ
ઇચ્છાઓ હંમેશા રહે અને મનની ઈચ્છાઓ પૂરી થાય.
એવં સંપૂજ્ય ભુઞ્જીત દત્ત્વા વિપ્રાય દક્ષિણામ્
આ રીતે પૂજા કર્યા પછી, બ્રાહ્મણને દક્ષિણા આપી, પોતે ભોજન કરવું.
યાવન્મનોરથઃ પૂર્ણસ્તતઃ પશ્ચાત્સમુદ્યમાત્
જ્યારે મનની ઈચ્છા પૂરી થાય, પછી નિર્ધારિત કાર્ય કરવું.
સૌવર્ણાઃ કારયેદાશા રૌપ્યપિષ્ટાતકેન વા
ઇચ્છાઓ સોનાથી અથવા યોગ્ય રીતે બનાવેલા ચાંદીથી તૈયાર કરવી.
પૂજયેન્મંત્રસંદર્ભૈરેભિર્ધ્યાત્વા ગૃહાંગણે। પૂર્વા ચન્દ્રેણ સહિતા ઐન્દ્રીદિગ્દેવતે નમઃ
આ મંત્રો સાથે, ઘરનાં આંગણામાં ધ્યાન કરીને પૂજા કરવી: 'પૂર્વ દિશા, ચંદ્ર સાથે, અને ઇન્દ્ર દિશાના દેવતાઓને વંદન.'