શ્રી ગણેશાય નમઃ । નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ । દેવીં સરસ્વતીં ચૈવ તતો જયમુદીરયેત્ । જયતિ પરાશરસૂનુઃ સત્યવતીહૃદયનન્દનો વ્યાસઃ । યસ્યાસ્યકમલગલિતં વાઙ્મયમમૃતં જગત્પિબતિ । મૂકઙ્કરોતિ વાચાલં પઙ્ગુ લઙ્ઘયતે ગિરિમ્ । યત્કૃપા તમહં વન્દે પરમાનન્દમાધવમ્ । નાનાખ્યાનકકેસરં હરિકથાસમ્બોધનાબોધિતમ્ । ભૂયાદ્ભારતપઙ્કજં કલિમલપ્રધ્વંસિ નઃ શ્રેયસે । વિપ્રાય વેદવિદુષે ચ બહુશ્રુતાય । પુણ્યં સમં ભવતિ તસ્ય ચ તસ્ય ચૈવ । કૃત્વા પુરાણાનિ પરાશરાત્મજઃ સર્વાણ્યનેકાનિ સુખાવહાનિ । તત્રાત્મસૌખ્યાય ભવિષ્યધર્માન્ કલૌ યુગે ભાવિ લિલેખ સર્વમ્ । તત્રાપિ સર્વર્ષિવરપ્રમુખ્યૈઃ પરાશરાદ્યૈર્મુનિભિઃ પ્રણીતાન્ । સ્મૃત્યુક્તધર્માગમસંહિતાર્થાન્ વ્યાસઃ સમાસાદવદદ્ભવિષ્યમ્ । અલ્પાયુષો લોકજનાન્સમીક્ષ્ય વિદ્યાવિહીનાન્પશુવત્સુચેષ્ટાન્ । તેષાં સુખાર્થં પ્રતિબોધનાય વ્યાસઃ પુરાણં પ્રથિતં ચકાર । જયતિ ચ શિતિદેહઃ શાર્ઙ્ગઃધન્વા મુરારિઃ । જયતિ ચ સ તુ દેવો ભાનુમાંશ્ચિત્રભાનુઃ
ગણેશને નમસ્કાર. નારાયણ અને શ્રેષ્ઠ પુરુષોને વાળી નમન કરીને તથા દેવી સરસ્વતીનું શરણ લીધા પછી વિજયની ઘોષણા કરવી જોઈએ. પારાશરના પુત્ર વ્યાસને વિજયઃ — સત્યવતીના હૃદયનું આનંદ, જેણાંની નિષ્કલંક, અમર્ચિત વાણી દ્વારા સાહિત્યનો અમૃત જગત પીવે છે. તે મૌનને vachan આપે છે, જીભને વક્તા બનાવે છે, લતમાનને પર્વત ચઢાવવા સમર્થ કરે છે. હું તે સપરમ આનંદિત માધવને નમન કરું છું જેઓની કૃપા એવી છે. હરીની અનેક કથાઓ અને ગુણસભર રત્નવાર્તાઓ જાણવાની જ્ઞાતા થઈને ભરતલોતસ બન્યે સમૃદ્ધિ મેળવે, અને કાલિના દુઃખો અમારા કલ્યાણમાં વિસરાય જાય. દ્વિજોને, વેદજ્ઞાને, અનેક પરંપરાઓમાં પ્રશંસિતોને સમાન પુણ્ય થાય છે. પારાશરના પુત્રે અનેક પુરાણ સંકલિત કરી અનેક સુખો લાવ્યા; ત્યા વિધવિવિધ પ્રજાઓની કલ્યાણ માટે યુગોના ધાર્મિક નિયમો લખાયા — કાલયુગમાં પણ બધું ઉપલબ્ધ રહેશે. આ મૂળરૂપે પારાશરથી પ્રારંભ થતાં પ્રથિતયા મહાન સૌર્જકો દ્વારા રચાયેલ તેમજ સ્મૃતિ અને અંગગ્રંથોમાં નિર્દેશિત છે.
શ્રિયાવૃતં તુ રાજાનં શતાનીકં મહાબલમ્ । અભિજગ્મુર્મહાત્માનઃ સર્વે દ્રષ્ટું મહર્ષયઃ
સોયાંક મહિમાથી ઘેરાયેલ રાજા, જેણાના પચાસ હજાર સૈન્ય અને મહાન શક્તિ હતી, મહાન આદિ આત્માઓ બધીને તે જોવા આવ્યા — પ્રતિષ્ઠિત ઋષિઓ જોવા માટે એકઠા થયાં।
ભૃગુરત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ । પરાશરસ્તથા વ્યાસઃ સુમન્તુર્જૈમિનિસ્તથા
શિખનાર્થ ધર્મોમાં ભરિગુ, ત્રિધન્વંત, વશિષ્ઠ, પુલસ્ત્ય, પુલાહ અને ક્રાતુ હતા; તેમ જ પારાશર અને વ્યાસ, અને સુમંત્ર અને જૈમિની હતા.
મુનિઃ પૈલો યાજ્ઞવલ્ક્યો ગૌતમસ્તુ મહાતપાઃ । ભારદ્વાજો મુનિર્ધીમાંસ્તથા નારદપર્વતૌ
ઋષિઓમાં પાઈલ, યાજ્ઞવાલ્ક્ય અને સત્કરો ગૌતમ જેવા તપસ્વી હતા; ત્યાં જ પર્વત પર ઋષિ ભારદ્વાજ અને નારદ પણ હતા।
વૈશમ્પાયનો મહાત્મા શૌનકશ્ચ મહાતપાઃ । દક્ષોઽઙ્ગિરાસ્તથા ગર્ગો ગાલવશ્ચ મહાતપાઃ
એઠાએ વિશ્રુત આત્મા વૈશંભપાયણ, તપસ્વી શૌણક, દક્ષ, અંગિરસ, ગર્ગ્ય અને ગલવ ઋષિ પણ ઉભા રહ્યા।
તાનાગતાનૃષીન્દૃષ્ટ્વા શતાનીકો મહીપતિઃ । વિધિવત્પૂજયામાસ અભિગમ્ય મહામતિઃ
તે એકત્રિત થયેલ ઋષિઓને જોવા કરતાં રાજાએ, સૈન્યસહ એક લાખ સૈનિક ધરિત, તેજસ્વી સાર્બભૌમે તેમને યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યો।
પુરોહિતં પુરસ્કૃત્ય અર્ધ્યં ગાં સ્વાગતેન ચ । પૂજયિત્વા તતઃ સર્વાન્પ્રણમ્ય શિરસા ભૃશમ્
યજ્ઞકર્તા બોલાવી ને યજ્ઞવૈદ્યુત અને ઘી ઉપસ્થાપન કરીને, તેણે બધીને પૂજા કરી અને પછી ઊંડા નમનથી તેમના માથા સ્પર્શ્યા।
સુખાસીનાંસ્તતો રાજા નિરાતઙ્કાન્ ગતક્લમાન્ । ઉવાચ પ્રણતો ભૂત્વા બાહુમુદ્ધૃત્ય દક્ષિણમ્
શાંતિથી આરામે બેઠા, ભય અને થાકમુક્ત નરા રાજાએ શરણે પડતા અને દક્ષિણ તરફ જમણો હાથ ઉઠાવીને વાત કરી.
ઇદાનીં સફલં જન્મ મન્યેઽહં ભુવિ સત્તમાઃ । આત્મનો દ્વિજશાર્દૂલા! તથા કીર્તિર્યશો બલમ્
હવે મારા માટે પૃથ્વીને જન્મ સફળ થયો એવું હું માનું છું, મહાન સુરનો દ્વિજગણ! એમ મને મારા પ્રસિદ્ધિ, પ્રતિષ્ઠા અને શક્તિ એમ થશે.
ધન્યોઽહં પુણ્યકર્મા ચ યતો માં દ્રષ્ટુમાગતાઃ । યેષાં સ્મરણમાત્રેણ યુષ્માકં પૂયતે નરઃ
હું ધર્મકર્મો કરનાર જ આશીર્વાદી છું, કેમ કે જે લોકો મને દર્શન કરવા આવ્યા — તેમને માત્ર સ્મરણ કરતા પણ મનુષ્ય તમારી વચ્ચે માન પામે છે.
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં કિઞ્ચિદ્ધર્મશાસ્ત્રમનુત્તમમ્ । આનૃશંસ્યં સમાશ્રિત્ય કથયધ્વમ્ મહાબલાઃ!
હું ધર્મવિજ્ઞાનની પરમ ગૂંચવણ સાંભળવા ઈચ્છું છું; જે નિર્બલતામુક્ત હોય તે આધાર માનીએ અને કહો, હે મહિમાન્વિતોને!
યેનાહં ધર્મશાસ્ત્રં તુ શ્રુત્વા ગચ્છે પરાં ગતિમ્ । યથાગતો મમ પિતા શ્રુત્વા વૈ ભારતં પુરા
હવે મેં જે ધર્મશાસ્ત્ર સાંભળ્યું છે તેને સાંભળી હું પરમ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરીશ; મારા પિતા પણ એટલા સમયજીવનમાં જ્યારે તેમણે તેને સાંભળ્યું ત્યારે એ જ રીતે ગયા, હે ભરત।
તથોક્તાસ્તેન રાજ્ઞા વૈ બ્રાહ્મણાસ્તે સમન્તતઃ । સમાગમ્ય મિથસ્તે તુ વિમૃશ્ય ચ ભૃશમ્ તદા
એ રીતે કહ્યું રાજાએ, અને બ્રાહ્મણોએ તેમના આજુબાજુ ભેગા થયા; તેઓ ગોપનીય રીતે મળ્યા અને પછી લાંબી ચર્ચામાં વિچار કર્યું।
પૂજયિત્વા તતો વ્યાસમિદં વચનમબ્રુવન્ । વ્યાસં પ્રસાદય વિભો! એષ તે કથયિષ્યતિ
તેમણે ત્યારબાદ વ્યાસની પૂજા કરીને આ શબ્દો બોલ્યાં: "હે પ્રભુ, વ્યાસને ઉપકાર કરો! તે તમને આ કહેશે."
તિષ્ઠત્યસ્મિન્મહાબાહો! વયં વક્તું ન શક્નુમઃ । તિષ્ઠમાને ગુરૌ શિષ્યઃ કથં વક્તિ મહામતે!
"અહિં રોકાય જોઓ, મહાબળે! અમે બોલી શકીએ નહીં। જો ગુરુ હાજર હોય તો શિષ્ય કેમ બોલશે, હે મહત્તમ દેવે?"
અયં ગુરુઃ સદાસ્માકં સાક્ષાન્નારાયણસ્તથા । કૃપાલુશ્ચ તથા ચાયં તથા દિવ્યવિધાનવિત્
આ અમારો જ ઉપદેશક નારાયણ જ છે; તથા કરુણાસભર અને વિધિવિદ્ છે તે.
ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં પાવનાય મહાત્મનામ્ । ધર્મશાસ્ત્રમનેનોક્તં ધર્માદ્યૈઃ સુસમન્વિતમ્
ચાતુર્વર્ણ્યની શુદ્ધિ માટે આ મહાન આત્મા ઘોષિત કરાયો છે; જે ધર્મશાસ્ત્રો તેમને દ્વારા પાઠવવામાં આવ્યા છે તે કૃત્યો સાથે સંપૂર્ણરૂપે સાતત્ય ધરાવે છે.
બિભેતિ ગહનાચ્છાસ્ત્રાલ્લોકો વ્યાધિરિવૌષધાત્ । ભારતસ્ય ચ વિસ્તારો મુનિના વ્યાહૃતઃ સ્વયમ્
જગત એ માટેની ઊંડા શાસ્ત્રને તબીબની દવા જેવી ભયથી ગોઠવે છે; અને ભરતનું વિસ્તારણ તો ત્યારે જ ઋષિદ્વારા પ્રગટાવવામાં આવ્યું.
યથા સ્વાદુ ચ પથ્યં ચ દદ્યાસ્ત્વં ભિષગૌષધમ્ । તથા રમ્યં ચ શાસ્ત્રં ચ ભારતં કૃતવાન્મુનિઃ
જ્યાં રીતે વૈદ કોઈ રસપ્રદ અને પોષકિય દવા આપે છે, તેમ ઋષિ نے ભરતને શાસ્ત્રની જેમ ઋતુચિત અને આનંદદાયક બનાવ્યું.
આસ્તિક્યારોહસોપાનમેતદ્ભારતમુચ્યતે । તચ્છ્રુત્વા સ્વર્ગનરકૌ લોકઃ સાક્ષાદવેક્ષતે
આ ભરત વિશ્વાસીઓનુંઊચ્ચારણ અને સત્યનું પ્રમાણપથ છે; શ્રોત્તા જ્યારે તેને સાંમે તો સ્વર્ગ-નરક સીધા જ તે જોવા પામે છે.
દેવતાતીર્થતપસાં ભારતાદેવ નિશ્ચયઃ । ન જન્યતે નાસ્તિકતા તસ્ય મીમાંસકૈરપિ
હે ભરત, દેવો, તીર્થસ્થળો અને સંન્યાસીઓની નિશ્ચિતતા ફક્ત તારી જ કારણે છે; શાસ્ત્રના વિવેચકો પણ ત્યાં અવિશ્વાસ ઉત્પન્ન કરી શકતા નથી.
વિષ્ણૌ દેવેષુ વેદેષુ ગુરુષુ બ્રાહ્મણેષુ ચ । ભક્તિર્ભવતિ કલ્યાણી ભારતાદેવ ધીમતામ્
વિષ્ણુપ્રતિ ભક્તિ દેવોમાં, ઋગ્વેદમાં, ઉપાધ્યાયોમાં અને બ્રાહ્મણોમાં જન્મે છે — એવી શુભ ભક્તિ એ બુદ્ધિમાનોને તુજેથી, હે ભરત, પ્રાપ્ત થાય છે.
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં ભરતાત્સિદ્ધિરેવ હિ । અજિહ્મો ભારતઃ પન્થા નિર્વાણપદગામિનામ્
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરનારા માટે ભરત સાચું જ સિદ્ધિનું સાધન છે; મોક્ષપ્રાપ્તિ તરફ જતા લોકો ભરતનું પાલન કરે છે.
મોક્ષધર્માર્થકામાનાં પ્રપઞ્ચો ભારતે કૃતઃ । અનિત્યતાપસન્તપ્તા ભવન્તિ તસ્ય મુક્તયે
ભરતમાં જગત મુક્તિ, પ્રજ્ઞા, ધન અને ઇચ્છાના હિત માટે રચાયું છે; સંન્યાસની થોડી તાત્કાલિક તપસ્વીના તેાપથી સૂઝાયેલા લોકો તેને લીધે મુક્ત થાય છે.
વિપત્તિં ભારતાચ્છ્રુત્વા વૃષ્ણિપાણ્ડવસમ્પદામ્ । દુઃખાવસાનાદ્રાજેન્દ્ર! પુણ્યં ચ સંશ્રયેદ્બુધઃ
ભરત અને વૃષ્ણિ-પાંડવોની સંપત્તિ પર દુઃખના સમાચાર સાંભળી ને, એક વિદ્વાન રાજાએ, દukhનાં અંતે, ધર્મમાં આશ્રય લેવાનું પસંદ કરવું જોઈએ, હે રાજાઓના સ્વામી.
એવંવિધં ભારતં વૈ પ્રોક્તં યેન મહાત્મના । સોઽયં નારાયણઃ સાક્ષાત્ વ્યાસરૂપી મહામુનિઃ
એ велик આત્માએ ભરતનું એ રીત વર્ણવ્યું; એ જ નારાયણ સ્વયં ઉપસ્થિત છે — મહાન ઋષિ વ્યાસનો અવતાર.
સ તેષાં વચનં શ્રુત્વા પ્રતાપી યો મહીપતિઃ । પ્રસાદયામાસ મુનિં વ્યાસં શાસ્ત્રવિશારદમ્
આ વાણી સાંભળીને, શૌર્યવાન રાજાએ ગ્રંથિપુજ્ય વ્યાસને પ્રસન્ન કર્યા અને તેમને ઉપકાર આપ્યો.
શતાનીક ઉવાચ અઞ્જલિઃ શિરસા બ્રહ્મન્! કૃતોઽયં પાદયોસ્તવ । બ્રૂહિ મે ધર્મશાસ્ત્રં તુ યેના પૂતતાં વ્રજે
અંજલી માથા વાકને કહી: હે બ્રાહ્મણ, તમારા પગ ખાસ મારી માથા ઉપર રાખાયા છે; મને તે ધર્મસૂત્ર કહો જેના દ્વારા વિધિઓ શુદ્ધ થાય.
સમુદ્ધર ભવાદસ્માત્કીર્તયિત્વા કથાં શુભામ્ । યથા મમ પિતા પૂર્વં કીર્તયિત્વા તુ ભારતમ્
મને ઉઠાવો અને તે શુભ કથા ફરીથી કહો જેણે તમારા પિતાએ મારા સમક્ષ ભરત વિશે એકવાર વિખ્યાન કર્યું હતું.
વ્યાસ ઉવાચ તસ્યૈતદ્વચનં શ્રુત્વા વ્યાસો વચનમબ્રવીત્ । એષ શિષ્યઃ સુમન્તુર્મે કથયિષ્યતિ તે પ્રભો!
વ્યાસે કહ્યું: આ વચનો સાંભળી વ્યાસે જવાબ આપ્યો — 'મારો શિષ્ય સુમંત્ર તે કથા તમને કહેશે, હે સ્વામી.'