पुरस्ताच्च चतुःशृंगं तद्व्योमायतनं रवेः
And in front, the four-peaked abode of the sun in the sky,
गैरिकार्णवसंभूतं यदंतर्गर्भमाश्रितम्
Which, originating from the red ocean, is contained within as its essence,
वरुणस्य यथा पाशो हुङ्कारो वेधसो यथा
Just as the noose of Varuṇa, and the sound 'huṃ' of the Creator,
इन्द्रस्य च यथा वज्रं तथा व्योम रवेः स्मृतम्
And just as the thunderbolt of Indra, so is the sky said to be of the sun.
हरश्च वर्षशुद्धश्च त्र्यंबकश्चापराजितः ईश्वरो भुवनश्चैते रुद्रा एकादश स्मृताः
Hara, Varṣaśuddha, Tryambaka, Aparājita, Īśvara, and Bhuvana—these eleven are remembered as Rudras.
आदित्यानां च नामानि विष्णोश्चक्रस्य दीयताम्
Let the names of the Ādityas and the discus of Viṣṇu be given.
विवस्वान्त्सविता चैव पूषा त्वष्टा तथैव च
Vivasvan, Savita, also Pusha, and Tvashta likewise.
पारावतास्तथा चान्ये ते ह्यासंस्तुषितैः सह । । १४ साध्यान्देवान्प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोध मे । मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरो नारायणस्तथा । । १५ वृत्तिलम्बो मनुश्चैव समो४ धर्मश्च वीर्यवान् । वित्तस्वामी प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः । । १६ एते यज्ञभुजो देवाः सर्वलोकेषु पूजिताः । आदित्यामेव ते धीर कश्यपस्यात्मजाः स्मृताः । । १७ विश्वे च वसवः साध्या विज्ञेया धर्मसूनवः । एवं धर्मसुतः सोमस्तृतीयो वसुरिष्यते । । १८ धर्मोऽपि ब्रह्मणः पुत्रः पुराणे निश्चयं गतः । अथ चेन्द्रान्वसूंश्चैव नामभिश्च निबोध मे । । १९ स्वायम्भुवो मनुः पूर्वः ततः स्वारोचिषः स्मृतः । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । । 1.125.२० इत्येते षडतिक्रान्ताः सप्तमः साम्प्रतो मनुः । वैवस्वतेति विज्ञेयो भविष्याः सप्त चापरे । । २१ एषामाद्योर्कसावर्णिर्ब्रह्मसावर्णिरेव च । तस्माच्च भवसावर्णिर्धर्मसावर्णिरित्युत । । २२ पञ्चमो दक्षसावर्णिः सावर्णिः५ पञ्च कीर्तिताः । रौच्यो भौव्यश्च द्वावन्यावित्येते मनवः स्मृताः । । २३ इन्द्रस्तु विष्णुभुग्ज्ञेयो विद्युतिस्तदनन्तरम् । विभुः प्रभुश्चैव शिखी तथैव च मनोजवः । । २४ ओजस्वी साम्प्रतिस्विन्द्रो बलिर्भाव्यस्ततः परम् । अद्भुतस्त्रिदिवश्चैव दशमस्त्विन्द्र उच्यते । । २५ सुसात्त्विकश्च१ कीर्तिश्च शतधामा२ दिवस्पतिः । इति भूता भविष्याश्च इन्द्रा ज्ञेयाश्चतुर्दश । । २६ कश्यपोऽत्रिर्वशिष्ठश्च भरद्वाजश्च गौतमः । विश्वामित्रो जमदग्निः सप्तैते ऋषयः स्मृताः । । २७ अतः परं प्रवक्ष्यामि मरुतोऽग्निपरिग्रहान् । प्रवहोथावहश्चैव उद्वहः संवहस्तथा । । २८ विवहो निवहश्चैव परिवाहस्तथैव च । अन्तरिक्षचरा३ ह्येते पृथङ्मार्गविसारिणः । । २९ सूर्योऽग्निश्च शुचिर्नाम्ना वैद्युतः पावकः स्मृतः । निर्मन्थः पवमानोऽग्निस्त्रयः प्रोक्ता इमेग्नयः । । 1.125.३० अग्नीनां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशत्तथैव तु । मरुतामपि सर्वेषां विज्ञेयाः सप्तसप्तकाः । । ३१ ऋतुः संवत्सरोऽह्यग्निर्ऋतवस्तस्य जज्ञिरे । ऋतुपुत्राश्च वै पञ्च इति सर्गः सनातनः । । ३२ संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः । इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थस्त्वनुवत्सरः । । ३३ पञ्चमो वत्सरस्तेषामित्येवं पञ्च ते स्मृताः । तेषु संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः । । ३४ सोम इद्वत्सरस्तेषां वायुश्चैवानुवत्सरः । रुद्रस्तु वत्सरो ज्ञेयः पञ्चैता ' युगदेवताः । । ३५ आर्तवा पितरो ज्ञेया ये जाताः ऋतुसूनवः । पितामहास्तु विज्ञेयाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः । । ३६ सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ये त्रयः । एते वै पितरस्तेषां ये जीवत्पितृका नराः । । ३७ आदित्यश्चैव सोमश्च लोहिताङ्गो बुधस्तथा । बृहस्पतिश्च शुक्रश्च तथा हेलिसुतश्च यः । । ३८ उपरागः शिखी चोभौ नवैते नु ग्रहाः स्मृताः । त्रैलोक्यस्य त्विमे नित्यं भावाभावनिवेदकाः । । ३९ आदित्यश्चैव सोमश्च द्वावेतौ मण्डलग्रहौ । राहुश्छायाग्रहस्तेषां शेषास्तारा ग्रहाः स्मृताः । ।1.125.४ ० नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रहराजो दिवाकरः । पठ्यते चाग्निरादित्य उदकश्चन्द्रमाः स्मृतः । । ४१ आदित्यः पठ्यते ब्रह्मा विष्णुस्तेषां तु चन्द्रमाः । महेश्वरस्तु विज्ञेयस्तृतीयस्तारकग्रहः । । ४२ कश्यपस्य सुतः सूर्यः सोमो धर्मसुतः स्मृतः । देवासुरगुरू द्वौ तु नामतस्तौ१ महाग्रहौ । । ४३ प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती । बुधः सोमात्मजः श्रीमाञ्छनी रविसुतः स्मृतः । । ४४ सिंहिकायाः सुतो राहुः केतुस्तु ब्रह्मणः सुतः । सर्वेषां च ग्रहाणां हि अधस्ताच्चरते रविः । । ४५ ततो दूरं स्मृतं तावद्विधोर्नक्षत्रमण्डलम् । नक्षत्रेभ्यः कुजबुधौ श्वेताह्वस्तदनन्तरम् । । ४६ तस्मान्माहेश्वरश्चोर्द्ध्वं धिषणस्तदनन्तरम् । कृष्णश्चोर्ध्वं ततस्तस्मादथ चित्रशिखण्डिजः । । ४७ एषामेव क्रमः प्रोक्ताश्चासक्तं त्रिदिवं ध्रुवे । आदित्यनिलयो राहुः कदाचित्सोममार्गगः । । ४८ सूर्यमण्डलसंस्थस्तु१ शिखी सर्पति सर्वदा । नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भार्गवस्य२ तु । । ४९ द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शनिनः स्मृतः । त्रिगुणं३ मंडलं ज्ञेयं नाक्षत्रं विस्तराद्विधोः । । 1.125.५० नक्षत्रमण्डलात्तत्र पादहीनो बृहस्पतिः । बृहस्पतेः पादहीनः शुक्रोङ्गारक एव हि । । ५१ विस्तारो मण्डलानां तु पादहीनस्तयोर्बुधः । बुधतुल्यानि ऋक्षाणि सर्वऋक्षाणि यानि तु । । ५२ योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते । राहुः सूर्यप्रमाणश्च कदाचित्सोमसन्निभः । । ५३ नक्षत्रग्रहमानस्तु१ केतुस्त्वनियतः स्मृतः । अविज्ञातगतिश्चैव चञ्चलत्वन्नराधिप । । ५४ तथालक्षितरूपस्तु बहुरूपधरो हि सः । भूर्लोकः पृथिवी प्रोक्ता अन्तरिक्षं भुवः स्मृतम् । । ५५ स्वर्लोकस्त्रिदिवं ज्ञेयं शेषादूर्ध्वं यथाक्रमम् । भूपतिस्तु सदा त्वग्निस्तेनासौ भूपतिः स्मृतः । । ५६ वायुर्नभस्पतिस्तेन तथा सूर्यो दिवस्पतिः । गन्धर्वाप्सरसश्चैव गुह्यकाः सिद्धराक्षसाः । ।५७ भूर्लोकवासिनः सर्वे अन्तरिक्षचराञ्छृणु । मरुतः सप्तमस्कंधे रुद्रास्तत्रैव चाश्विनौ । ।५८ आदित्या वसवः सर्वे तथैव च गवां गणाः । चतुर्थे तु महर्लोके वसन्ते कल्पवासिनः । ।५ ९ प्रजानां पतिभिः सर्वेः सहिताः कुरुनन्दन । जनलोके पञ्चमे च वसन्ते भूमिदाः सदा । । 1.125.६० ऋतुः सनत्कुमाराद्या वैराजभ्र तथाश्रयाः । सत्यस्तु सप्तमे लोके ह्यपुनर्मार्गगामिनाम् । । ६१ ब्रह्मलोकः समाख्यातो ह्यप्रतीघातलक्षणः । इतिहासविदो यत्र क्रीडन्ते कुरुनन्दन । । ६२ शृण्वन्ति च पुराणानि ये सदा भीमनंदन । महीतलात्सहस्राणां शतादूर्ध्वं दिवाकरः । । ६३ शतयोजनकोट्यस्तु१ भूमेरूर्ध्वं ध्रुवः स्थितः । ततो विंशतिलक्षस्तु त्रैलोक्योत्सेध उच्यते । । ६४ द्विगुणैस्तु सहस्रैस्तु योजनानां शतेषु च । लोकांतरमथो चैवं ध्रुवादूर्ध्वं विधीयते । । ६५ देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । भूता विद्याधराश्चैव अष्टौ ते देवयोनयः । । ६६ यस्मिन्व्योम्नि त्विमे लोकाः सप्त वै सम्प्रतिष्ठिताः । मरुतः पितरो ह्येते तस्मिन्नेवाग्नयो ग्रहाः । । ६७ यास्त्वप्येताः समाख्याता मयाष्टौ देवयोनयः । मूर्ताश्चामूर्तयश्चैव सर्वास्ता व्योम्नि संस्थिताः । । ६ ८ एवंविधमिदं व्योम सर्वव्योममयं स्मृतम् । सर्वदेवमयं चैव सर्वग्रहमयं तथा । । ६९ तस्माद्यो ह्यर्चयेद्व्योम तेन सर्वेऽर्चिताः सुराः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुभार्थी व्योम चार्चयेत् । । 1.125.७० यस्त्वर्चते सदा व्योम भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । वृषध्वजसदो राजन्स गच्छेन्नात्र संशयः । । ७१ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे व्योम माहात्म्ये भुवनकोशवर्णनं नाम पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
व्योममाहात्म्यवर्णनम् सुमन्तुरुवाच आकाशं खं दिशो व्योम अन्तरिक्षं नभोऽम्बरम् । पुष्करं गगनं मेरुर्विपुलं च बिलं तथा । । १ आपोछिद्रं तथा शून्यं तमो वै रोदसी तथा । नामान्येतानि ते व्योम्नः कीर्तितानि महीपते । । २ लवणक्षीरदध्यम्लघृतमध्विक्षवस्तथा । स्वादूदकश्च सप्तैते समुद्राः परिकीर्तिताः । । ३ हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नील एव च । श्वेतश्च शृङ्गवांश्चैव षडेते वर्षपर्वताः । ।४ मध्यसंस्थस्तथैतेषां महाराजतपर्वतः । माहेन्द्री चाप्यथाग्नेयी याम्या च नैर्ऋती तथा । । ५ वारुणी चाथ वायव्या सौम्यैशानी तथैव च । एताः पुर्यस्तु देवानां तथोपरि समाश्रिताः । । ६ पृथिव्यां तु स्थितो वीर लोकालोकस्तु पर्वतः । ततश्चण्डकपालं तु तस्मात्तत्परतस्तु यः । । ७ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महानहङ्कारः प्रकृतिः पुरुषस्ततः । । ८ पुरुषादीश्वरो श्रेय ईश्वरेणाव्रृतं जगत् । ईश्वरो भगवन्भानुस्तेनेदं पूरितं जगत् । । ९ सहस्रांशुर्महातेजाश्चतुर्बाहुर्महाबलः । ऊर्ध्वमप्यथ लोकास्तु प्राङ्मया ये प्रकीर्तिताः । । 1.126.१० भूयस्तान्सम्प्रवक्ष्यामि अण्डावरणकारकान् । भूर्लोकस्तुभुवर्लोकस्तृतीयः परिकीर्तितः । । ११ महर्जनस्तपः सत्यः सप्तलोकाः प्रकीर्तिताः । १ततस्तवंडकपालं तु तस्माच्च परस्तपः । । १२ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महान्प्रधानश्च प्रकृतिपुरुषस्ततः । । १३ पुरुषादीश्वरो ज्ञेय ईश्वरेणावृतं जगत् । भूमेरधस्तात्सप्तैव लोकानभिमताञ्छृणु । । १४ तलं सुतलपाताले तलातलं तथातलम् । वितलं च कुरुश्रेष्ठ सप्तमं च रसातलम् । । १५ ततोऽग्निर्वायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते । ततो महान्प्रधानश्च प्रकृतिः पुरुषस्ततः । । १६ पुरुषादीश्वरो ज्ञेय ईश्वरेणावृतं जगत् । एवं मेरोः प्रमाणं तु सर्वमेतत्प्रकीर्तितम् । । १७ चतुरस्रश्चतुः शृंगः स मेरुः काञ्चनः शुभः । पृथिव्यां संस्थितो मध्ये सिद्धगन्धर्वसेवितः । । १८ चतुर्भिः काञ्चनैः शृंगैर्दिव्यैर्दिवमिवोल्लिखन् । योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिरुच्छ्रितः । । १९ प्रविष्टः षोडशाधस्तादष्टविंशतिविस्तृतः । विस्तारस्त्रिगुणश्चास्य परिणाहस्ततः स्मृतः । । 1.126.२० तस्य सौमनसं नाम शृंगमेकं तु काञ्चनम् । द्वितीयं पद्मरागाभं ज्योतिष्कं नाम नामतः । । २१ तृतीयं नामतश्चित्रं सर्वदेवमयं शुभम् । चतुर्थं राजतं शुक्लं चन्द्रौजस्कमिति स्मृतम् । । २२ यत्तु सौमनसं नाम शृंगं गाङ्गेयमुच्यते । तदेव चोदयो नाम्ना यत्रोद्यन्दृश्यते रविः । । २३ उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः । दृश्यो भवति भूतानां शिखरं च समास्थितः । । २४ काञ्चनस्य च शैलस्य तेजसार्कस्य चाहृते । उभे सन्ध्ये प्रकाशेते आताम्रे पूर्वपश्चिमे । । २५ शृंगे सौमनसे सूर्य उत्तिष्ठत्युत्तरायणे । ज्योतिषे दक्षिणे चापि विषुवे मध्यतस्तयोः । । २६ ईशेन्द्रोद्रिश्च ऐशान्यां तत्राग्निः पूर्वदक्षिणे । नैर्ऋतेऽपि ततो ज्ञेयो वायव्ये मरुतस्तथा । । २७ मध्ये तु कंजजः साक्षाद्ग्रहा ज्योतींषि चैव हि । आदित्यस्तेन रूपेण तस्मिन्व्योम्नि प्रतिष्ठितः । । २८ इदं देवमयं व्योम तथा लोकमयं स्मृतम् । पूर्वकोणस्थिते शृंगे स्थितः शुक्रो महीपते । । २९ हेलिजश्चापरे ज्ञेयो धननाथस्तथापरे । सोमश्चापि चतुर्थे तु स्थितः शृंगे जनाधिप । । 1.126.३० मध्ये केशास्थितो राजन्हुङ्कारश्च पिनाकिनः । शृंगे पूर्वोत्तरे राजन्स्थितो देवो विधुक्षये
३१ ततः स्थितो महादेवो गोपतिर्लोकपूजितः । पूर्वाग्नेयीस्थिते शृंगे स्थितो वै शाण्डिलः सुतः । । ३२ ततः स्थितो महातेजाः कीनाशो हेलिनन्दनः । स्थितो वै नैर्ऋते शृंगे विरूपाक्षो महाबलः । । ३३ तस्मादनन्तरो देवः स्थितो वै यादसां पतिः । ततः स्थितो महातेजा वीर मित्रो महाबलः । । ३४ वायव्यं शृंगमाश्रित्य सर्वदेवनमस्कृतम् । ततः स्थितो दशबलो नरमारुह्य भारत । । ३५ ब्रह्मा मध्ये स्थितो देवो ह्यनन्तश्चाध एव हि । उपेन्द्रशङ्करौ देवौ ब्रह्मणोऽन्ते समास्थितौ । । ३६ एष मेरुस्तथा व्योम एष धर्मश्च पठ्यते । सर्वदेवमयश्चायं मेरुर्व्योम इति स्मृतः । । ३७ तथा वेदमयश्चापि पठ्यते नात्र संशयः । शृंगाणि वेदाश्चत्वारः पूर्वशृंगादयो विदुः । । ३८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे व्योममाहात्म्यवर्णनं नाम षड्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
Then Mahadeva, the cowherd, revered by the worlds, stands; on the eastern-southeastern peak stands the son of Shandila.
सूर्यप्रसादवर्णनम् शतानीक उवाच कथमाराधितः सूर्यः साम्बेनामिततेजसा । विमुक्तस्तु कथं रोगैर्ब्रूहि मां द्विजसत्तम । । १ सुमन्तुरुवाच साधु पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र शृणु साम्बकथां पुरा । विस्ताराद्वच्मि ते सर्वां कथां पापविमोचिनीम् । । २ पुरा संश्रुत्य माहात्म्यं भास्करस्य स नारदात् । विनयादुपसङ्गम्य वचः पितरमब्रवीत् । । ३ कश्मलेनाभिभूतोऽस्मि मलेन व्याधिनाच्युत । वैद्यैरोषधिभिश्चापि न शान्तिर्मम विद्यते । । ४ वनं गच्छामि भगवन्ननुज्ञां दातुमर्हसि । शिवेन पुण्डरीकाक्ष ध्याय मां पुरुषोत्तम । । ५ अनुज्ञातः स कृष्णेन सिन्धोरुत्तरकूलतः । गत्वा सन्तारयामास चन्द्रभागां महानदीम् । । ६ ततो मित्रवनं गत्वा तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । उपवासपरः साम्बः शुष्को धमनिसन्ततः । । ७ आराधनार्थं सूर्यस्य गुह्यं स्तोत्रं१ जजाप ह । वेदैश्चतुर्भिः समितं पुराणाश्रयबृंहितम् । । ८ यदेतन्मण्डलं शुक्लं दिव्यं ह्यजरमव्ययम् । युक्तं मनोजवैरश्वैर्हारीतैर्ब्रह्मवादिभिः
Description of the favor of the Sun.
९ आदिरेष१ हि भूतानामादित्य इति संज्ञितः । त्रैलोक्यचक्षुरेवात्र परमात्मा प्रजापतिः । । 1.127.१० एष वै मण्डले ह्यस्मिन्पुरुषो दीप्यते महान् । एष विष्णुरचिन्त्यात्मा ब्रह्मा चैष पितामहः । । ११ रुद्रो महेन्द्रो वरुण आकाशं पृथिवी जलम् । वायुः शशाङ्कः पर्जन्यो धनाध्यक्षो विभावसुः । । १२ यष एष मण्डले ह्यस्मिन् पुरुषो दीप्यते महान् । एकः साक्षान्महादेवो वृत्रमण्डनिभः सदा । । १३ कालो ह्येष महाबाहुर्निबोधोत्पत्तिलक्षणः । य एष मण्डले ह्यस्मिंस्तेजोभिः पूरयन्महीम् । । १४ भ्राम्यते ह्यव्यवच्छिन्नो वातैर्योऽमृतलक्षणः । नातः परतरं किञ्चित्तेजसा विद्यते क्वचित् । । १५ पुष्णाति सर्वभूतानि एष एव सुधामृतैः । अन्तस्थान्म्लेच्छजातीयांस्तिर्यग्योनिगतानपि । । १६ कारुण्यात्सर्वभूतानि पासि त्वं च विभावसो । श्वित्रकुष्ठ्यंधबधिरान्पंगूंश्चापि तथा विभो । । १७ प्रपन्नवत्सलो देव कुरुते नीरुजो भवान् । चक्रमण्डलमग्रांश्च निर्धनाल्पायुषस्तथा । । १८ प्रत्यक्षदर्शी त्वं देव समुद्धरसि लीलया । का मे शक्तिः स्तवैः स्तोतुमार्तोऽहं रोगपीडितः । । १९ स्तूयसे त्वं सदा देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः । महेन्द्रसिद्धगन्धर्वैरप्सरोभिः सगुह्यकैः । । 1.127.२० स्तुतिभिः किं पवित्रैर्वा तव देव समीरितैः । यस्य ते ऋग्यजुः साम्नां त्रितय मण्डलस्थितम् । । २१ ध्यानिनां त्वं परं ध्यानं मोक्षद्वारं च मोक्षिणाम् । अनन्ततेजसाक्षोभ्यो ह्यचिंत्याव्यक्तनिष्कलः । । २२ यदयं व्याहतः किञ्चित्स्तोत्रेऽस्मिञ्जगतः पतिः । आर्तिं भक्तिं च विज्ञाय तत्सर्वं ज्ञातुमर्हसि । । २३ तमुवाच ततः सूर्यः प्रीत्या जाम्बवतीसुतम् । प्रीतोऽस्मि तपसा वत्से ब्रूहि तन्मां यदिच्छसि । । २४ साम्ब उवाच यदि प्रसन्नो भगवानेष एव वरो मम । भक्तिर्भवतु मेऽत्यर्थं त्वयि देव सनातन । । २५ श्रीसूर्य उवाच भूयस्तुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं वरय सुव्रत । स द्वितीयं वरं वव्रे तदैव वरदं विभुम् । । २६ मलः शरीरसंस्थो मे त्वत्प्रसादात्प्रणश्यतु । येन मे शुद्धमखिलं वपुर्भवतु गोपते । । २७ सुमन्तुरुवाच स तथास्त्विति तेनोक्तो भास्करेण महात्मना । तां मुमोच रुजं साम्बो देहात्त्वचमिवोरगः । । २८ ततो रूपेण दिव्येन रूपवानभवत्पुनः । प्रणम्य शिरसा देवं पुरतोऽवस्थितोऽभवत् । । २९ श्रीसूर्य उवाच भूयश्च शृणु मे साम्बं तुष्टोऽहं यद्ब्रवीमि ते । अद्य प्रभृति त्वन्नाम्ना मम स्थानानि सुव्रत । । क्षितौ ये स्थापयिष्यन्ति तेषां लोकाः सनातनाः । । 1.127.३० स्थापयस्वैव मामस्मिंश्चन्द्रभागातटे शुभे । तव नाम्ना च साम्बेदं परां ख्यातिं गमिष्यति । । ३१ कीर्तिस्तवाक्षया लोके ख्यातिं यास्यति सुव्रत । भूयश्च ते प्रदास्यामि प्रत्यहं स्वप्नदर्शनम् । । ३२ सुमन्तुरुवाच एवं दत्त्वा वरं तस्मै वृष्णिसिंहाय चापरम् । प्रत्यक्षदर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधाद्धरिः । । ३३ य इदं पठते स्तोत्रं त्रिकालं भक्तिमान्नरः । त्रिसप्तशतमावर्त्य होमं वा सप्तरात्रकम् । । ३४ राज्यकामो लभेद्राज्यं धनकामो लभेदधनम् । रोगार्तो मुच्यते रोगाद्यथा साम्बस्तथैव सः । । ३५ सूर्यलोकं व्रजेच्चापि भक्त्या पूज्य दिवाकरम् । रमते च तथा तस्मिन्देवैश्च परिवारितः । । ३६ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने सूर्यप्रसादवर्णनं नाम सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
साम्बस्तववर्णनम् सुमन्तुरुवाच अस्तावीच्च तत साम्बः कृशो धमनिसन्ततः । राजन्नामसहस्रेण सहस्रांशुं दिवाकरम् । । १ खिद्यमानं ततो दृष्ट्वा सूर्यः कृष्णात्मजं तदा । स्वप्नेऽस्मै दर्शनं दत्त्वा पुनर्वचनमब्रवीत् । । २ श्रीसूर्य उवाच साम्ब साम्ब महावाहो शृणु जाम्बवतीसुत । अलं नामसहस्रेण पठ चेमं शुभं स्तवम् । । ३ यानि गुह्यानि नामानि पवित्राणि शुभानि च । तानि ते कीर्तियिष्यामि प्रयत्नादवधारय । ४ वैकर्तनो विवस्वांश्च मार्तण्डो भास्करो रविः । लोकप्रकाशकः श्रीमांल्लोकचक्षुर्ग्रहेश्वरः । ५ लोकसाक्षी त्रिलोकेशः कर्ता हर्ता तमिस्रहा । तपनस्तापनश्चैव शुचिः सप्ताश्ववाहनः । ६ गभस्तिहस्तो ब्रह्मा च सर्वदेवनमस्कृतः । एकर्विशतिरित्येष स्तव इष्टस्सदा मम । । ७ शरीरारोग्यदश्चैव धनवृद्धियशस्करः । स्तवराज इति ख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । ८ य एतेन महाबाहो द्वे सन्ध्येऽस्तमनोदये । स्तौति मां प्रणतो भूत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ९ मानसं वाचिकं वापि कायिकं यच्च दुष्कृतम् । एकजाप्येन तत्सर्वं प्रणश्यति ममाग्रतः । 1.128.१० एष जप्यश्च होमश्च सन्ध्योपासनमेव च । बलिमन्त्रोऽर्घ्यमन्त्रोऽथ धूपमन्त्रस्तथैव च । ।११ अन्नप्रदाने स्नाने च प्रणिपाते प्रदक्षिणे । पूजितोऽयं महामन्त्रः सर्वपापहरः शुभः । । १२ एवमुक्त्वा स भगवान्भास्करो जगतां पतिः । आमन्त्र्य कृष्णतनयं तत्रैवान्तर्हितोऽभवत् । । १३ साम्बोऽपि स्तवराजेन स्तुत्वा सप्ताश्ववाहनम् । प्रीतात्मा नीरुजः श्रीमांस्तस्माद्रोगाद्विमुक्तवान् । । १४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बस्तववर्णनं नामाष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
Description of Samba's hymn.
साम्बकृतादित्यमूर्तिस्थापनवर्णनम् सुमन्तुरुवाच अथ लब्धवरः साम्बो वरं प्राप्य पुरातनम् । मन्यमानस्तदाश्चर्यं प्रहृष्टेनान्तरात्मना । । १ पूर्वाभ्यासेन तेनैव सार्धमन्यैस्तपस्विभिः । स्नापनार्थं नातिदूरं चन्द्रभागां नदीं ययौ । । २ कृत्वात्ममण्डलाकारं श्रद्दधानो दिनेदिने । सस्नौ सञ्चिन्तयामास किं रूपं स्थापयाम्यहम् । । ३ स स्नातः सहसैवाथ प्रणम्य१ तु प्रभावतीम् । उह्यमानां जलौघेन प्रतिमां सम्मुखीं रवेः । । ४ तां दृष्ट्वा तस्य वीरस्य समुत्पन्नमिदं यथा । देवेन यत्तदाज्ञप्तं तदिदं नात्र संशयः । । ५ स तामुत्तार्य सलिलादानीय च महीपते । तस्मिन्मित्रवनोद्देशे स्थापयामास तां तदा । । ६ निधाय प्रतिमाँल्लोके साम्बस्तस्य महात्मनः । मित्रं मित्रवने रम्ये स्थापयित्वा विधानतः । । ७ ततस्तामेव पप्रच्छ प्रणम्य प्रतिमां रवेः । केनेयं निर्मिता नाथ भवतो ह्याकृतिः शुभा । । ८ प्रतिमा तमुवाचाथ शृणु साम्ब ब्रुवे स्वयम् । निर्मिता येन चाप्येषा मदीया पुरुषाकृतिः । । ९ ममातितेजसाविष्टं रूपमासीत्पुरातनम् । असह्यं सर्वभूतानां ततोऽस्म्यभ्यर्चितः सुरैः । । सह्यं भवतु ते रूपं सर्वप्राणभृतामिति । । 1.129.१० ततो मया समादिष्टो विश्वकर्मा महातपाः । तेजसां शातनं कुर्वन्रूपं निर्वर्तयस्व मे । । ११ ततस्तु मत्समादेशात्तेनैव निपुणं तदा । शाकद्वीपे भ्रमिं कृत्वा रूपं निर्वर्तितं मम । । १२ प्रीत्या तेषां प्रपञ्चोऽयं स मया कारितः पुनः । तेनेयं कल्पवृक्षात्तु निर्मिता विश्वकर्मणा । । १३ कृत्वा हिमवतः पृष्ठे पुरा सिद्धनिषेविते । त्वदर्थं चन्द्रभागायां ततस्तेनावतारिता । । १४ भवतस्तारणार्थं हि ततः स्थानमिदं शुभम् । रुचिरं सर्वदा साम्ब सान्निध्यं मेऽत्र यास्यति । । १५ सान्निध्यं मम पूर्वाह्णे सुतीरे द्रक्ष्यते जनैः । कालप्रिये च मध्याह्नेऽपराह्णे चात्र नित्यशः । । १६ पूर्वाह्णे पूजयेद् ब्रह्मा मध्याह्ने चक्रधृत्स्वयम् । शङ्करश्चापराह्णे तु मां पूजयति सर्वदा । । १७ इत्युक्तोऽसौ भगवता भास्करेण स यादवः । हर्षमाप महाबाहो भास्करोऽन्तर्दधे ततः । । १८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने साम्बकृतादित्यमूर्तिस्थापनं नामैकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
Description of the installation of the solar image made by Samba.
प्रसादलक्षणवर्णनम् शतानीक उवाच कथं साम्बेन विप्रेन्द्र प्रतिष्ठा कारिता रवेः । कस्य वा वचनात्तेन प्रासादः कारितो रवेः । । १ सुमन्तुरुवाच अत्र ते वच्मि राजेन्द्र यथा साम्बेन धीमता । प्रतिष्ठा कारिता भानोः प्रसादश्च महीपते । । २ सुलब्ध्वा प्रतिमां भानोश्चिन्तयामास नारदम् । स चापि चिन्तितश्चागाद्यत्र जाम्बवतीसुतः । । ३ तमागतमभिप्रेक्ष्य नारदं मुनिसत्तमम् । सम्पूज्य विधिवत्सांबो नारदं वाक्यमब्रवीत् । ।४ प्रासादं कारयेद्यस्तु भास्करस्य नरो द्विज । किं फलं तस्य देवर्षे प्रतिष्ठां यश्च कारयेत् । । ५ नारद उवाच प्रासादं शोभने देशे यस्तु कारयते रवेः । स याति नरशार्दूल सूर्यलोकं न संशयः । । ६ साम्ब उवाच कथं कुर्यादायतनं कस्मिन्देशे द्विजोत्तम । कीदृक्छस्तं चायतनं देवदेवस्य१ वै द्विज । । ७ नारद उवाच यत्र प्रभूतं सलिलमागमे च विनाशने । देवतायतनं कुर्याद्यशोधर्मविवृद्धये । । ८ इष्टापूर्तेन लभते लोकांस्तांश्च१ विभूषितान् । देवानामालयं कार्यं द्वयं यत्र च दृश्यते । । ९ सलिलाद्यं च आरामः कृतेष्वायतनेषु च । स्थानेष्वेतेषु सान्निध्यमुपगच्छन्ति देवताः । । 1.130.१० सरःसु नलिनीच्छन्ननिरस्तरविरश्मिषु । हंससंक्षिप्तकह्लारवीथीविमलवारिषु । । ११ हंसकारण्डवक्रौञ्चचक्रवाकविराविषु । पर्यन्तविमलच्छायाविश्रान्तजनचारिषु । । १४ क्रौञ्चकाञ्चीसुलापाश्च कलहंसकलस्वनाः । नद्यस्तोयांशुका यत्र शफरीकृतमेखलाः । । १३ फुल्लद्रुमोत्तमावासाः सङ्गमश्रोणिमण्डलाः । पुलिनाद्युन्नतोरस्का रसहासाश्च निम्नगाः । । १४ वनोपान्तनदीशैलसंस्करोपान्तभूमिषु । रमन्ते देवता नित्यं पुरेषूद्यानवत्सु च । । १५ भूमयो ब्राह्मणादीनां याः प्रोक्ता वास्तुकर्मणि । ता एवं तेषां शस्यन्ते देवतायतनेष्वपि । । १६ चतुःषष्टिपदं कुर्याद्देवतायतनं सदा । द्वारं च मध्यमं तस्मिन्समदिक्सम्प्रशस्यते । १७ यो विस्तारो भवेत्तस्य द्विगुणा तत्समुन्नतिः । उच्छ्रायस्तु तृतीयोऽथ तेन तुल्या कटिर्भवेत् । । १८ विस्तारार्धो भवेद्गर्भो भिन्नयोन्याः समन्ततः । गर्भपादोनविस्तीर्णं द्वारं द्विगुणमुच्छ्रितम् । । १९ उच्छ्रयात्पादविस्तीर्णा शाखा तद्वदुदुम्बरी । विस्तारात्पादप्रतिमाद्बाहुल्यं शेषयोः स्मृतम् । । 1.130.२० नृपं सप्तनवभिः शाखाभिस्तत्प्रशस्यते । अथ शाखाचतुर्भागे प्रतिहारौ निवेशयेत् । । २१ शैलमङ्गल्यविहगः श्रीवृक्षः स्वस्तिकैर्घटैः । मानाष्टमेन१ भागेन प्रतिमा स्यात्सपिण्डिका । । २२ द्विभागा प्रतिमा तत्र तृतीयो भागपिण्डिका । पूर्वे मेरुर्महाबाहो कैलासश्च तथापरे । । २३ भवन्ति चापरे वीर विमानच्छदनं तथा । समुद्रपद्मगरुडनन्दिवर्द्धनकुञ्जराः । । २४ गृहराजो वृषो हंसः सर्वतोभद्रको घटः । सिंहो वृषश्चतुष्कोणः षोडशाष्टाश्रयस्तथा । । २५ इत्येते विंशतिः प्रोक्ताः प्रासादा यदुनन्दन । यथोक्तानुक्रमेणैव लक्षणानि वदामि ते । । २६ नवत्रिंशदुच्छ्रितमेरुर्द्वादशभौमो विविधकुहरश्च । द्वारैर्युतश्चतुभिर्द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्णः । । २७ त्रिंशद्धस्तायामो दशभौमः सप्त मन्दरः । शिखरयुतः कैलासोऽपि शिखरवानष्टाविंशोष्टभौमश्च । । २८ जालगवाक्षैर्युक्तो विमानसंज्ञस्त्रिसप्तकायामः । नन्दन इति वै भौमो द्वात्रिंशत्षोडशाङ्गयुतः । । २९ वृत्तः समुद्गनामा पद्माकृतिरयं चाष्टौ । शृङ्गेणैकेन भवेदेकेन च भूमिका तस्य । । 1.130.३० गरुडाकृतिश्च गरुडो नन्दी वै षष्टिविस्तीर्णः । कायश्च सप्तभौमो विभूषितोंऽगैश्च सप्तविंशतिभिः । । ३१ कुञ्जर इति गजपृष्ठः षोडशाहस्तोच्छ्रितो मध्ये । गृहराजः षोडशकस्त्रिचक्रशाला भवेद्वलभी । । ३२ वृष एवं मृमिशृङ्गो द्वावशहस्तः समुन्नतो वृत्तः । हंसो हंसाकारो घटोऽष्टसहस्रकलशरूपः । । ३३ द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्बहुशिखरो भवति सर्वतोभद्रः । बहुरुचिरचन्द्रशालः षप्तविंशद्भागभूमिश्च । । ३४ सिंहः सिंहाकारो१ द्वादशकोणोऽष्टहस्तश्च । । ३५ सहस्रत्रितयं चैव कथितं विश्वकर्मणा । प्राहुः स्थापयतश्चात्र मतमेकं विपश्चितः । । ३६ कपोतपालिनीयुक्तमतो गच्छति तुल्यताम् । । ३७ साम्ब उवाच य एते कथिता विप्र प्रासादा विंशतिस्त्वया । तेषां सूर्यस्य कः कार्यः प्रासादो भास्करस्य तु । । ३ ८ स्थानानि यानि चोक्तानि प्रासादस्य द्विजोत्तम । तेषां त्वयोक्तं हि पुरं व्ययवद्भिर्नरैर्युतम् । । ३ ९ तस्मिन्प्रदेशे वै कार्यं भानोर्मन्दिरमुत्तमम् । दिशां भागे च कतमे ब्रूहि शेषं द्विजोत्तम । । 1.130.४० नारद उवाच पुरमध्यं समाश्रित्य कुर्यादायतनं रवेः । दिशां भागेऽथ वा पूर्वे पूर्वद्वारसमीपतः । । ४१ भूमिं परीक्ष्य पूर्वं तु कुर्यादायतनं ततः ' । इष्टगन्धरसोपेता निम्ना२ भूमिः प्रशस्यते । ४२ शर्करातुषकेशास्थिक्षाराङ्गारविवर्जिता । मेघदुन्दुभिनिर्घोषा सर्वबीजप्ररोहिणी । । ४३ शुक्ला रक्ता तथा पीता कृष्णा च कथिता क्षितिः । द्विजराजन्यवंश्यानां शूद्राणां च यथाक्रमम् । । ४४ परीक्षितायां तस्यां तु मध्ये तस्याः प्रमाणतः । उपलिप्य चतुर्हस्तं चतुरस्रं च समन्ततः । । ४५ हस्तमात्रमधः कृत्वा मध्ये तस्या दशाङ्गुलम् । गर्तमुत्कीर्य तेनैव पांसुना प्रतिपूरयेत् । । ४६ समे समगुणा ज्ञेया हीने हीनगुणा भवेत् । वर्धमाने तु वै पांसौ भवेद्वृद्धिकरी क्षितिः । । ४७ नित्यं सम्मुखमर्कस्य कदाचित्पश्चिमामुखम् । स्थापनीयं गृहं सम्यक्प्राङ्मुखस्थानकल्पनात् । । ४८ भवनाद्दक्षिणे पार्श्वे रवेः स्नानगृहं भवेत् । अग्निहोत्र गृहं कार्यं रवेरुत्तरतः शुभम् । । उदङ्मुखं भवेच्छम्भोर्मातॄणां गृहमेव च । । ४९ ब्रह्मा पश्चिमतः स्थाप्यो विष्णुरुत्तरतस्तथा । निम्बस्तु दक्षिणे पार्श्वे वामे राज्ञी प्रकीर्तिता । । 1.130.५० पिंगलो पक्षिणे७ भानोर्वामतो दण्डनायकः । श्रीमहाश्वेतयोः स्थानं पुरतस्त्वंशुमालिनः । । ५१ ततःस्थाप्याश्विनोः स्थानं पूर्वदेवगृहाद्वहिः । द्वितीयायां तु कक्षायां राज्ञास्रौषौ व्यवस्थितौ । । ५२ तृतीयायां तु कक्षायां स्थितौ कल्माषपक्षिणौ । जण्डकामचरौ१ स्थाप्यौ दक्षिणां दिशमाश्रितौ । । ५३ उदीच्यां स्थापनीयस्तु कुबेरो लोकपूजितः । उत्तरेण ततस्तस्य रेवतः सविनायकः । । ५४ यत्र वा विद्यते स्थानं दिक्षु सर्वा गुहादयः । द्वे मण्डलेऽर्घ्यदानार्थं कार्ये सव्यापसव्यतः । । ५५ दद्यादुदयवेलायामर्घं सूर्याय दक्षिणे । उत्तरे मण्डले दद्यादर्घ्यमस्तमने रवेः । । ५६ चक्राकृतां तथान्यस्मिन्देवस्य प्रतिमां रवेः । स्थापयेद्विधिवद्वीर चतुर्भिः कलशैः शुभैः । । ५७ नानातूर्यनिनादैश्च शङ्खशब्दैश्च पुष्कलैः । तृतीये मण्डले ह्येव पूजनीयो दिवाकरः । । ५८ चतुरस्रं चतुःशृङ्गं व्योम देवगृहाग्रतः । प्रतिमायास्तु सूत्रेण कार्यं मध्येऽस्य मण्डलम् । । ५९ दिण्डी स्थाप्यः पुरस्तस्मादादित्याभिमुखः स्थितः । यदेतत्कथितं व्योम सर्वदेवमयं मया । । 1.130.६० मध्याह्ने तस्य दातव्यमर्घ्यमत्र यदूत्तम । अथ वा मण्डलं चान्यत्तृतीयं चक्रसम्मितम
६१ स्थापयित्वा तु देवेशं दातव्योऽर्घः सुपण्डितैः । देवस्य पुरतः कार्यं व्योमस्थानं समीपतः । । पुस्तकवाचनस्थानमथ वा यत्र रोचते । । ६२ एष स्थानविधिः प्रोक्तो देवतानां यथाक्रमम् । गृहराज्ञोऽथ रुद्रस्तु द्वावेतौ भास्करप्रियौ । । ६३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने प्रासादलक्षणवर्णनं नाम त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
After installing the Lord of the gods, an offering of arghya should be given by learned men. The place for the deity should be arranged near the skyward location, or wherever is pleasing, such as the place for reading scriptures. This is the prescribed rule for the placement of deities in order. The house-lord and Rudra—these two are dear to the Sun. Thus ends the one hundred thirtieth chapter, entitled 'Description of the Characteristics of the Temple,' in the Sāmbopākhyāna of the Saptamīkalpa, Brahma Parvan, of the glorious Bhaviṣya Mahāpurāṇa.
दारुपरीक्षावर्णनम् नारद उवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रतिमाविधिविस्तरम् । सर्वेषामेव देवानामादित्यस्य विशेषतः । । १ अर्चा१ सप्तविधा प्रोक्ता भक्तानां शुभवृद्धये । काञ्चनी राजती ताम्री पार्थिवी शैलजा स्मृता । । २ वार्क्षी चालेख्यका चेति मूतिस्थानानि सप्त वै । वार्क्षीविधानं ते वीर वर्णयिष्याम्यशेषतः । । ३ कर्त्रनुकूले दिवसे संवत्सरविशोधिते । शुभैर्निमित्तैः शकुनैः प्रस्थानैश्च वनं विशेत् । । ४ क्षीरिणो वर्जिताः सर्वे दुर्बलास्ते स्वभावतः । चतुष्पथेषु न ग्राह्या ये च पुत्रकवृक्षकाः
Description of the examination of wood.
श्रीसूर्यप्रतिमालक्षणवर्णनम् नारद उवाच हन्त ते सर्वदेवानां प्रतिमालक्षणं परम् । वच्मि ते यदुशार्दूल आदित्यस्य विशेषतः । । १ एकहस्ता द्विहस्ता वा त्रिहस्ता वा प्रमाणतः । तथा सार्द्धत्रिहस्ता च सवितुः प्रतिमा शुभा । । २ प्रसादाद्द्वारतो वापि प्रमाणं च प्रकल्पितम् । तद्वत्प्रयाणं कर्तव्यं सततं शुभमिच्छता । । ३ एकहस्ता भवेत्सौम्या द्विहस्ता धनधान्यदा । त्रिहस्ता प्रतिमा भानोः सर्वकामप्रदा स्मृता । । ४ सार्धत्रिहस्ता प्रतिमा सुभिक्षक्षेमकारिणी । अग्रे मध्ये च मूले च प्रतिमा सर्वतः समा । । गान्धर्वी सा तु विज्ञेया धनधान्यावहा स्मृता । । ५ देवागारस्य यद्द्वारं तस्मादष्टांशमुद्यता । विभागैः पिण्डिकाः कार्या द्वौ भागौ प्रतिमा भवेत् । । ६ अङ्गुलैश्च तथा मूर्तिश्चतुरशीतिसंमितैः । विस्तारायामतः कार्या वदनं द्वादशाङ्गुलम् । । ७ मुखात्त्रिभागैश्चिबुकं ललाटं नासिका तथा । कर्णौ नासिकया तुल्यौ पादौ चानियतौ तयोः । । ८ नयने द्व्यंगुले स्यातां त्रिभागा तारका भवेत । तृतीयतारकाभागात्कुर्याद्दृष्टिं विचक्षणः । । ९ ललाटमस्तकोत्सेधं कुर्यात्तत्सममेव च । परिणाहस्तु शिरसो भवेद्द्वाविंशदङ्गुलः । । 1.132.१० तुल्या नासिकया ग्रीवा मुखेन हदयांतरम् । मुखमात्रा भवेन्नाभिस्ततो मेढ्रमनन्तरम् । । मुखविस्तारणमुरस्ततोऽर्द्धं तु कटिः स्मृता । । ११ बाहू प्रवाहतुल्यौ तु ऊरू जङ्घे च तत्समे । गुल्फाधस्तात्तु पादः स्यादुच्छ्रितश्चतुरङ्गुलः । । १२ षडङ्गुलसुविस्तारस्तस्याङ्गुष्ठाङ्गुलत्रयम् । प्रदेशिनी च तत्तुल्या हीना शेषा नखैर्युताः । । १३ चतुर्दशाङ्गुलः पाद आयामात्परिकीर्तितः । एवं लक्षणसंयुक्ता प्रतिमार्च्या भवेत्सदा । । १४ अंसौ हरेस्तथैवोरू ललाटं च सनासिकम् । नियते नयने गण्डौ मूर्तेः कुर्यात्समुन्नते । । १५ विशालधवलावामपक्ष्मलायतलोचने । सस्मिताननपद्मस्य चारुबिम्बाधरस्तथा । । १६ रत्नप्रोद्भासिमुकुटकटकाङ्गदहारवान् । अव्यङ्गपदमध्यादिसमायोगोऽपि शोभितः । । १७ सुप्रभो मण्डलश्चारुर्विचित्रमणिकुण्डलः । कराभ्यां काञ्चनीं मालां प्रोद्वहन्ससरोरुहाम् । । १८ एवं लक्षणसंयुक्तां कारयेदीहितप्रदाम् । प्रजाभ्यश्च सदा भानुः शिवारोग्याभयप्रदः । । १९ अल्पाङ्गायां नृपभयं हीनाङ्गायामकल्पता । खातोदर्यां च क्षुत्पीडा कृशायां तु दरिद्रता । । 1.132.२० सक्षतायां भयं शस्त्रात्स्फुटिता मृत्युकारिणी । दक्षिणावनतायां तु शश्वदायुः क्षयो भवेत् । । २१ उत्तरावनतायां तु वियोगो भवति ध्रुवम् । नालोक्या नाप्यनालोक्या रक्ष्यामूर्तिः प्रशस्यते । । २२ तस्माद्भास्करभक्तेन लोकद्वयहितैषिणा । तन्मूर्तेश्चादरः कार्यस्तदधीनास्तु सम्पदः । । २३ शिरोरुगण्डवदनैः सर्वाङ्गावयवैस्तथा । एवं लक्षणसंपूर्णा प्रतिमा भवते शुभा । । २४ नासाललाटजङ्घोरुदण्डवक्षोभिरन्विता । कुर्यादादित्यवेषं तु गूढपादोदरं तथा । । २५ कमलोदरकान्तिनिभः कञ्चुकगुप्तः प्रसन्नमुखः । रक्तोत्पलप्रभामण्डलश्च कर्तुः शुभं करोत्यर्कः । । २६ कुण्डलभूषितवदनः प्रलम्बहारोऽपि गृहवृत्तः । नृपतिभयं व्यङ्गायां हीनाङ्गायामकल्पना कर्तुः । । २७ खातोदर्यां क्षुद्भयमर्थविनाशः कृशाङ्गायाम् । मरणं तु सक्षतायां शस्त्रनिपातेन निर्दिशेत्कर्तुः । । २८ वामोन्नता तु पत्नीं दक्षिणावनता हिनस्त्यायुः । अन्धत्वमूर्द्ध्वदृष्टिः करोति चिन्तामधोमुखी दृष्टिः । । २९ सर्वप्रतिमास्वेवं शुभाशुभं भास्करेणोक्तम् । ब्रह्मा कमण्डलुकरश्चतुर्मुखः पङ्कजस्थश्च । । ३० स्कन्दः कुमाररूपः शक्तिधरो बर्हिकेतुश्च । शुक्लश्चतुर्विषाणो द्विपो महेन्द्रस्य वज्रपाणित्वम् । । ३१ तिर्यगूर्ध्वललाटसंस्थं तृतीयमपि लोचनं चिह्नम् । । ३२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने श्रीसूर्यप्रतिमालक्षणवर्णनं नाम द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
विश्वरूपवर्णनम् नारद उवाच ततोऽधिवासनं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा । ऐशान्यां दिशि वै कुर्यादधिवासनमण्डपम् । । १ चतुस्तोरणसम्पन्नं सर्वाभरणसंयुतम् । दिशासु विदिशास्वेव पताकाभिस्तु भूषितम् । । २ आग्नेय्यां दिशि रक्ताः स्युः कृष्णाः स्युर्याम्यनैर्ऋते । श्वेता दिश्यपरस्यां तु वायव्यामेव पाण्डुरा । । ३ चित्रा चोत्तर पार्न्ये तु पीता पूर्वोत्तरे तथा । श्रियमायुर्जयं चैव बलं यशो यदूत्तम । । ४ ददाति सा वीर कृता सम्पदर्धे न संशयः । हिताय सर्वलोकानां मृण्मयी प्रतिमा भवेत् । । ५ सुभिक्षक्षेमदा नित्यं सर्वा मणिमयीकृता । गाङ्गेया१ पुष्टिदा रौप्या स्याद्वै कीर्तिप्रवर्तिनी । । ६ प्रजावृद्धिं ताम्रमयीं कुर्यान्नित्यमसंशयः । भूमेर्लाभं तु विपुलं कुर्यादश्ममयी सदा । । ७ प्रधानपुरुषं हन्ति त्रपुलोहमयी सदा । सर्वदेवमयस्यैवमर्चा कुर्यात्प्रयत्नतः । । ८ साम्ब उवाच सर्वदेवमयत्वं हि ब्रूहि मे भास्करस्य तु । सर्वदेवमयो ह्येष कथं नारद कथ्यते । । ९ नारद उवाच साधु साम्ब महाबाहो शृणु मे परमं वचः । बुधसोमौ स्मृतौ नेत्रे ललाटे चेश्वरः स्थितः । । 1.133.१० सुरज्येष्ठः शिरस्तस्य कपालेऽस्य बृहस्पतिः । एकादशे तथा रुद्राः कण्ठमस्य२ समाश्रिताः । । ११ नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव दशनेषु समाश्रिताः । धर्माधर्मौ च देवस्य ओष्ठसम्पुटके स्थितौ । । १२ सर्वशास्त्रमयी देवी जिह्वायां च सरस्वती । दिशश्च विदिशश्चैव सर्वाः श्रोत्रेषु संस्थिताः । । १३ ब्रह्मेन्द्रौ तालुदेशे तु स्थितौ देवैश्च पूजितौ । आदित्या द्वादश विभोभ्रुर्वोर्मध्ये समाश्रिताः । । १४ ऋषयो रोमकूपेषु समुद्रा जठरे स्थिताः । यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचा दानवास्तथा । । १५ राक्षसाश्च गणाः सर्वे हृदये स्युः स्थिताः रवेः । नद्यो बाहुगताश्चैव नगाः कक्षान्तरे स्थिताः । । १६ पृष्ठमध्ये स्थितो मेरुः स्तनयोरन्तरे कुजः । तस्य पुत्रो धर्मराजः स्थितो वै नाभिमण्डले । । १७ कटिदेशे पृथिव्याद्या लिङ्गे सृष्टिः समाश्रिता । जानुनी चाश्विनीदेवावूरू तस्याचला स्मृताः । । १८ सप्त पाताललोकास्तु नखमध्ये समाश्रिताः । ससागरवना पृथ्वी पादमध्येऽस्य वर्तते । । १९ देवः कालाग्निरुद्रो यो दन्तान्तेषु समाश्रितः । सर्वदेवमयो भानुः सर्वदेवात्मकस्तथा । । 1.133.२० व्यंगेषु वायवश्चैव लोकालोकं चराचरम् । व्याप्तं कर्मशरीरेण वायुना तस्य वै विभोः । । २१ स एष भगवानर्को भूतानुग्रहणे स्थितः । एतत्ते परमं ज्ञानमेतत्ते परमं पदम् । । २२ तस्य स्थानविभागेन प्रतिमास्थापनं यथा । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा । । २३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने प्रतिमाप्रतिष्ठाकल्पे विश्वरूपवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
Description of the universal form.
मण्डलविधिवर्णनम् नारद उवाच प्रतिपच्य द्वितीया च चतुर्थी पञ्चमी तथा । दशमी त्रयोदशी चैव पौर्णमासी च कीर्तिता । । १ सोमो बृहस्पतिश्चैव शुक्रश्चैव बुधस्तथा । एते सौम्या ग्रहाः प्रोक्ताः प्रतिष्ठायज्ञकर्मणि । । २ त्रिषूत्तरासु रेवत्यामश्विन्यां ब्राह्मभे तथा । पुनर्वस्वोस्तथा हस्ते वासवे१ श्रवणेऽथवा । । भरण्यां चैव नक्षत्रे भानोः१ स्थापनमुत्तमम् । । ३ शोधयित्वा तु वै भूमिं तुषकेशविवर्जिताम् । वालुकाङ्गारपाषाणास्थिविहीनां विशोध्य तु । । ४ चतुर्हस्तसमायुक्ता वेदी विस्तरतो रवेः
Description of the ritual for the mandala.
प्रतिष्ठास्नानविधिवर्णनम् नारद उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि स्नानकर्मविधिं तव । स्नापकस्तु महाप्राज्ञो ब्राह्मणो वेदपारगः । । १ अभिज्ञः सौरशास्त्राणामरुणो यदुसत्तम
Description of the ritual for the installation bath.
भोजको भोजकैश्चान्यैर्ब्राह्मणैश्च तथा वृतः । । २ दिशाभागे मण्डलस्य ईशाने वै यथाक्रमम् । हस्तमात्रप्रमाणं तु भद्रपीठं तु विन्यसेत् । । ३ हस्तिना शकटेनापि भक्त्या ब्रह्मरथेन च । मंगलैर्ब्रह्मघोषैश्च देवं प्रासादमानयेत् । । ४ भद्रपीठं समादाय भद्रं कर्णेति मन्त्रतः । सूत्रधारस्तथा प्रोक्तः शुक्लाम्बरधरः शुचिः । । ५ स्नापयेत्कलशं गृह्य देवदेवं विभावसुम् । सामुद्रं तोयमाहृत्य जाह्नवं यामुनं तथा । । ६ सारस्वतं जलं पुण्यं चान्द्रभागं ससैन्धवम् । पुष्करस्य जलं श्रेष्ठं गिरिप्रस्रवणोदकम् । । ७ अन्यद्वापि शुचि तोयं नदीनदतडागजम् । यथाशक्त्या उपाहृत्य कलशैः काञ्चनादिभिः । । ८ भोजकाश्चाष्टभिः सूर्यं कलशैः स्नापयन्ति वै । ततस्तु मणिरत्नानि सर्वबीजौषधीस्तथा । । ९ सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च । चन्दनानि च मुख्यानि गन्धाश्च विविधास्तथा । । 1.135.१० ब्राह्मी सुवर्चला मुस्ता विष्णुक्रान्ता शतावरी । दूर्वा च शिबिपुष्पी च प्रियङ्गू रजनी वचा । । ११ सम्भृत्यैतांस्तु सम्भारान्स्नानकर्मविभागवित् । बलाश्वत्थशिरीषाणां पल्लवैः कुशसंयुतैः । । १२ कलशोपरि विन्यस्य दद्यादर्घ्यं रवेः सदा । काञ्चनै राजतैस्ताम्रैर्मृण्मयैः कलशैस्तथा । । १३ साक्षतैः सहिरण्यैश्च सर्वौषधिसमन्वितैः । गायत्र्या परिपूतैस्तु षोडशैः स्नापयेद्रविम् । । १४ कुशोत्तरां१ ततः कृत्वा वेदिं पक्वेष्टकामयीम् । तस्यां वेद्यां समारोप्य परिधाप्य च वाससी । १५ प्रतिमामभिषिञ्चेच्च सोपवासः प्रयत्नतः । मूर्ध्नि सर्वौषधीः कृत्वा तथैवामलकानि च । । १६ मन्त्रेण मृत्तिकां चापि मन्त्रतश्च जलं तथा । त्वं देवी वन्दिता देवैः सकलैर्दैत्यदानवैः । । १७ तेन संस्थापिता मूर्ध्नि मया देवस्य शुद्धये । आदिस्त्वं सर्वभूतानां देवतानां च सर्वथा । । १८ रसानां पतये तुभ्यमाह्वानं च कृतं मया । इत्थं पौराणिकैर्मंत्रैवैदिकैश्च विशेषतः । । १९ कार्यं हि वारुणं स्नानं देवस्य यदुनंदन । इत्थमुच्चारयेद्वाचं कुर्यात्स्नानं विचक्षणः । । 1.135.२० देवास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुशिवादयः । व्योमगङ्गा च पूर्णेन द्वितीयकलशेन तु । । २१ सारस्वतस्य पूर्णेन कलशेन सुरोत्तम । शक्रादयोभिषिंचन्तु लोकपालाः सुरोत्तमाः । । २२ सागरोदकपूर्णेन चतुर्थकलशेन तु । वारिणा परिपूर्णेन पद्मपत्रसुगन्धिना । । २३ पञ्चमेनाभिषिञ्चन्तु नागाश्च कलशेन तु । हिमवद्धेमकूटाद्याश्चाभिषिञ्चन्तु वारिणा । । २४ नैर्ऋतोदकपूर्णेन षष्ठेन कलशेन तु । सर्वतीर्थाम्बुपूर्णेन पद्मरेणुसुवासिना । । २५ सप्तमेनाभिषिञ्चन्तु ऋषयः सप्त ये वराः । वसवश्चाभिषिञ्चन्तु कलशेनाष्टमेन वै । । २६ अष्टमङ्गलयुक्तेन देवदेव नमोऽस्तु ते । ततो वै कलशैर्दिव्यैः स्नानकर्म समारभेत् । । २७ समुद्रं गच्छ यः प्रोक्तो मन्त्रमेतमुदीरयेत् । हिरण्यगर्भेति च यो मन्त्रस्तं समुदीरयेत् । । २८ समुद्रज्येष्ठेति मन्त्रेण क्षालयेन्मृत्तिकान्वितम् । सिनीवालीति मन्त्रेण दद्याद्वल्मीकमृत्तिकाम् । । २९ शम्युदुम्बरमश्वत्थं न्यग्रोधं च पलाशकम् । यज्ञं यज्ञेति मन्त्रेण दद्यात्पञ्चकषायिकम् । । 1.135.३० पञ्चगव्यं पवित्रं च आहरेत्ताम्रभाजने । गायत्र्या चैव गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् । । ३१ आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि । तेजोऽसीति घृतं तद्वद्देवस्य त्वा कुशोदकम् । । ३२ एवमादिविधियुतं पञ्चगव्यं प्रकीर्तितम् । या१ ओषधीति मंत्रेण स्नानमोषधिभिः क्रमात् । । ३३ द्रुपदाभिः पुनस्तस्य कुर्याच्चोद्वर्तनं बुधः । शिरः स्नानं ततो दद्यान्मानस्तोकाभिमन्त्रितम् । । ३४ विष्णोरराटमन्त्रेण दद्याद्गन्धोदकं शुभम् । ततो नद्युद्भवेनैव क्षालयेच्छुद्धवारिणा । । ३५ जातवेदसमुच्चार्य वस्त्रपूतेन वारिणा । तत आवाहयेद्देवं रक्तमाल्याम्बरं शुभम् । । ३६ एह्येहि भगवन्भानो लोकानुग्रहकारक । यज्ञभागं गृहाणार्घ्यमर्कदेव नमोऽस्तु ते । । ३७ हिरण्येन तु पात्रेण देवायार्घ्यं प्रदापयेत् । इदं विष्णुर्विचक्रमे मन्त्रेणार्घ्यं समर्पयेत् । । ३८ पार्थिवैः प्रथमं कलशैः स्नापयेद्भास्करं बुधः । ततस्त्वौदुम्बरैर्वीर राजतैस्तदनन्तरम् । । ३९ ततस्तु काञ्चनैर्देवं स्नापयेद्यदुनन्दन । सर्वतीर्थजलैर्युक्तं सर्वौषधिसमन्वितम् । । 1.135.४० शङ्खमादाय देवस्य ततो मूर्धनि शङ्कर । दत्त्वा पुष्पाणि देवस्य मूर्ध्नि यत्नाद्विचक्षणः । ।४ १ तोयमुत्क्षिप्य यत्नेन ततः स्नपनमाचरेत् । प्रथमं स्नापयेद्देवं वारिणा यदुनन्दन । । ४२ ततस्तु पयसा राजन्पायसेन ततस्तु वै । घृतेन मधुना वापि तथा इक्षुरसेन च । । ४३ अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य गोमेधस्य च सुव्रत । ज्योतिष्टोमस्य राजेन्द्र वाजपेयस्य वै विभो । । ४४ राजसूयाश्वमेधाभ्यां घृताद्यैर्लभते फलम् । यस्तु कारयते स्नानं यस्तु भक्त्या प्रपश्यति
कोपनो दुष्टशीलश्च युवा वा वृद्ध एव च । । ६३ श्वित्री कुष्ठी च रोगी च काणो दुर्मतिरेव च । संकीर्णो जातिहीनश्च तथा न वृषलीपतिः । । ६४ कुब्जश्चाधस्तथा व्यंगः खल्वाटो विकलेन्द्रियः । अविनीतो दुरात्मा च विकलः पङ्गुरेव च । । ६५ तिथिनक्षत्रयोगानां वाराणां च तथा विभो । सूचको जीविकार्थं३ हि यश्च मूल्येन पाठयेत् । । ६६ ईदृशान्स्नापकान्सर्वान्वर्जयेत प्रयत्नतः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्याः स्नापका बुधैः । । ६७ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सांबोपाख्याने सूर्यप्रतिष्ठास्नानविधिवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
One who is angry, of bad conduct, whether young or old; one afflicted with leucoderma, leprosy, or other diseases; one who is lame or of evil mind; one of mixed caste or without caste, and one who is the husband of a woman of low caste; one who is hunchbacked, deformed, bald, or with defective senses; one who is undisciplined, wicked, disabled, or crippled; one who, for the sake of livelihood, announces the lunar days, stars, and conjunctions, or recites for payment—such persons should all be carefully avoided as bathers. Therefore, with all care, bathers should be examined by the wise. Thus ends the one hundred thirty-fifth chapter, entitled 'Description of the Rules for the Bath in the Installation of the Sun,' in the Sāmbopākhyāna of the Saptamīkalpa, Brahma Parvan, of the glorious Bhaviṣya Mahāpurāṇa.
The Paravatas and others, together with the Tushitas, were present; I will now tell you the names of the Sadhya gods, so listen to me.
Description of the greatness of the sky.
He is the origin of beings, called Aditya; he is the eye of the three worlds, the Supreme Self, the Lord of creatures.
Description of the characteristics of the temple.
५ देवतायतनस्था ये तथा वल्मीकसम्भवा । उत्कीर्णा देवता येषु चैत्यवृक्षाश्च ये स्मृताः । । ६ श्मशानभूमिजा ये च पक्षिणां निलयाश्च ये । सकोटराश्च ये वृक्षाः शुष्काग्रा ये च पादपाः । । ७ शस्त्रेण निहता ये च कुञ्जराशास्तथा कृताः । सामाद्याः सरुजोऽधश्च व्याधिनश्च तथैव च । । ८ अकाले पुष्पिता ये च काले ते च विवर्जिताः । शीर्णपर्णाश्च तरवो रक्षोध्वांक्षनिषेविताः । । एकशाखातिशाखाश्च त्रिशाखाश्च तथाधमाः । । ९ मधूको देवदारुश्च वृक्षराजश्च चन्दनः । बिल्वश्चाम्रातकश्चैव खदिरोथाञ्जनस्तथा । । 1.131.१० निम्बः श्रीपर्णवृक्षश्च पनसः सरलोऽर्ज्जुनः । रक्तचन्दनपर्यन्ताः श्रेष्ठाः स्युः प्रतिमाद्रुमाः । । ११ वर्णानामानुपूर्व्येण द्वौ द्वौ वृक्षौ प्रकीर्तितौ । निम्बाद्याः सर्ववर्णानां वृक्षा साधारणाः स्मृताः । । १२ कथ्यमानान्विशेषेण शृणु वीर तथापरान् । सुरदारुः शमी चैव मधूकश्चन्दनस्तथा । । एते वै तरवस्तात ब्राह्मणानां शुभाः स्मृताः । । १३ क्षत्रस्य च तथारिष्टः खदिरस्तिन्दुकस्तथा । अश्वत्थश्च तथा साम्ब द्रुमः करकतः शुभः । । १४ वैश्यानां तद्वदेव स्युः खदिरश्चन्दनस्तथा । पुण्याश्च तरवश्चैते शुभदास्तु तथैव च । । १५ केसरः सर्जकश्चाम्रः शालवृक्षस्तथेतरः । एते वै तरवः पुण्याः शूद्राणां शुभदायकाः । । १६ लिङ्गं च प्रतिमां चैवमवस्थाप्य यथाविधि । वृक्षं चाभिमतं गत्वा पूजयेद्बलिपुष्पकैः । । १७ शुचौ देशे विविक्ते च केशांगारविवर्जिते । प्रागुदक्सूचके देशे लोककष्टविवर्जिते । । १८ विस्तीर्णस्कन्धविटपः षत्रवानृजुवृद्धिगः । आतङ्कहीनो विवशः सत्त्वक्पर्णः शुभस्तथा । १९ स्वेनैव पतिता ये च हस्तिभिः पातितास्तथा । शुक्लाश्च वह्निदग्धाश्च पक्षिभिश्चापि वर्जिताः । । 1.131.२० तरवो वर्जनीयाश्च ग्रहीतव्याः शुभा द्रुमाः । स्निग्धरूपाः सपर्णाश्र सपुष्पाः सफलास्तथा । । २१ तेषां तु ग्रहणं चाष्टमासेषु कार्त्तिकादिषु । भूत्वा शुभदिने चैव सोपवासोऽधिवासयेत् । । २२ समन्तादुपलिप्याथ तस्याधस्ताद्वसुन्धराम् । गायत्र्या परिपूतेन परितः प्रोक्ष्य वारिणा । । २३ शुक्ले च परिधूते च परिधाय च१ वाससी । पूजयेद्गन्धमाल्यैश्च सधूपबलिकर्मभिः । । २४ ततः कुशैः परिस्तीर्णे हुत्वाग्नौ तस्य चान्तिके । देवदारुसमिद्भिश्च मन्त्रेणानेन तत्त्ववित् । । २५ ॐ भूर्भुवः सुवरिति ततो वृक्षं च पूजयेत् । ॐ प्रजापतये सत्यसदाय नित्यं श्रेष्ठन्तरात्मन्त्सचराचरात्मन् । । सान्निध्यमस्मिन्कुरु देव वृक्षे सूर्यावृतं मण्डलमाविशेश्च नमः । । २६ नारद उवाच एवं सम्पूजयित्या तु वाक्यैस्तं परिसान्त्वयन् । वृक्षलोकस्य शान्त्यर्थं गच्छ देवालयं शुभम् । । २७ देव त्वं स्थास्यसे तत्र च्छेददाहविवर्जितः । काले धूपप्रदानेन सपुष्पैर्बलिकर्मभिः । । २८ लोकास्त्वां पूजयिष्यन्ति ततो यास्यसि निर्वृतिम् । वृक्षमूले कुठारं तु धूपमाल्यैः प्रपूज्य च । । २९ पूर्वतस्तु शिरः कृत्वा स्थापनीयः प्रयत्नतः । परमान्नमोदकौदनपलपूपिकादिभिर्भक्ष्यैः । । 1.131.३० मद्यैः कुसुमैर्धूपैर्गन्धैश्च तरुं समभ्यर्च्य । सुरपितृपिशाचराक्षसभुजङ्गसुरगणविनायकाद्यानाम् । । ३१ कृत्वा पूजां रात्रौ वृक्षं संस्पृश्य च ब्रूयात् । । ३२ अर्चासु देवदेव त्वं देवैश्च परिकल्पितः । नमस्ते वृक्ष पूजेयं विधिवत्परिगृह्यताम् । । ३३ यानीह भूतानि वसन्ति तानि बलिं गृहीत्वा विधिवत्प्रयुक्तम् । अन्यत्र वासं परिकल्पयन्तु क्षमन्तु ते चाद्य नमोऽस्तु तेभ्यः । । ३४ प्रभातायां तु शर्वर्यां पुनः सम्पूज्य तं नगम् । ब्राह्मणेभ्यस्ततो दत्त्वा भोजकेभ्यश्च दक्षिणाम् । । छिन्द्याद्वनस्पतींस्तज्ज्ञैस्तै कृतस्वस्तिवाचनैः । । ३५ पूर्वस्यां दिशि पातोऽस्य ऐशान्यां चापि यो भवेत् । अथवा उत्तरस्यां तु तथा छिन्द्यात्तु१ नान्यथा । । ३६ ऐन्द्र्यैशान्योरुदीच्यां चः पातस्तिसृषु शस्यते । नैर्ऋत्याग्नेययाम्यासु दिक्षु पातो न शोभनः । । वायव्यां चैव वारुण्यां तस्य पातस्तु मध्यमः । । ३७ यस्य बाह्यस्थिता शाखा दिक्षु नष्टा चतसृषु । वास्तुपूर्वं ततः स्थित्वा ततः पश्चादवस्थिता । । ३८ अविलग्नमशब्दं तु पतनं तु प्रशस्यते । उत्पद्येद्द्विदलं यस्य द्रावश्च मधुरो भवेत् । । ३९ सर्पिस्तैलं क्षरेद्यस्य पादपं तं विवर्जवेत् । शुभदं यदुशार्दूल शृणु त्वं कथये शुचि । । 1.131.४० वृक्षं प्रभाते सलिलैर्निषिक्तं पूर्वोत्तरस्यां दिशि सन्निकृत्य । मध्वाज्यदिग्धेन कुठारकेण प्रदक्षिणां शोषमभिप्रहण्यात् । । ४१ पूर्वोत्तरेऽप्युत्तरदिग्विभागे पाते यदा वृद्धिकरस्तदा स्यात् । आग्नेयकोणक्रमशोऽग्निदाह उग्रोग्ररोगाः सुधनक्षयश्च । ।४२ गारुडे दिशि पाषाणं कपोतो गृहगोधिका । सितवर्णं जलं ज्ञेयमङ्गुष्ठाभं भवेत्कृमिः । । दोषैरेतैर्विनिर्मुक्तं मुदा कालं समुद्धरेत् । । ४३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे दारुपरीक्षावर्णनं नामैकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
Those that are situated at shrines of deities, or that arise from anthills, or in which deities are carved, and those remembered as sacred trees; those that grow in cremation grounds, or are dwellings of birds, or are hollow, or have dry tops; those trees that have been felled by weapons, or have been struck by elephants, or are afflicted by disease, or are withered below, or are similarly afflicted by disease; those that flower out of season, or do not flower in season, or have withered leaves, or are frequented by demons, owls, or vultures; those with a single branch, or with excessive branches, or with three branches—these are considered inferior. The madhūka, devadāru, king of trees, sandalwood, bilva, amrātaka, khadira, and añjana; nimba, śrīparṇa, panasa, sarala, arjuna, and up to red sandalwood—these are the best trees for making images. In the order of the castes, two trees are mentioned for each; the nimba and others are considered common to all castes. Now, listen in detail to the special trees, O hero. The suradāru, śamī, madhūka, and sandalwood—these trees are considered auspicious for brāhmaṇas. For kṣatriyas, ariṣṭa, khadira, tinduka, aśvattha, and the sāmba tree, and the karakata are auspicious. For vaiśyas, likewise, khadira and sandalwood, and these other meritorious trees are also auspicious. The kesara, sarjaka, mango, śāla, and others—these trees are meritorious and bestow auspiciousness for śūdras. Thus, having properly established the liṅga or image, one should go to the desired tree and worship it with offerings of food and flowers. In a pure and secluded place, free from hair and charcoal, in a place facing east or north, and free from the suffering of people, a tree that is broad in trunk and branches, with straight and healthy growth, free from affliction, with abundant leaves, and auspicious, should be chosen. Trees that have fallen on their own or have been felled by elephants, or are white, or have been burned by fire, or are avoided by birds, should be rejected; auspicious trees should be selected—those that are glossy, with leaves, flowers, and fruits. The collection of such trees should be done in the eighth month, beginning with Kārttika, on an auspicious day, after fasting and performing the preliminary rites. After smearing the ground all around, and beneath the tree, one should sprinkle water purified with the Gāyatrī mantra. Wearing clean and white garments, and after purification, one should worship with fragrant substances, garlands, incense, and offerings. Then, after spreading kuśa grass and offering oblations in fire near the tree with devadāru sticks, the knower of the truth should recite this mantra: 'Om bhūr bhuvaḥ svaḥ,' and then worship the tree: 'Om, to Prajāpati, the eternal, true and untrue, the supreme inner soul, the soul of all moving and unmoving beings, O god, enter this tree, which is enveloped by the sun's disc; salutations.' Nārada said: Having thus worshipped and addressed the tree with words of appeasement, for the peace of the world of trees, go to the auspicious temple. O god, you will remain there, free from cutting and burning; in due time, with offerings of incense and flowers and other rites, people will worship you, and then you will attain liberation. At the root of the tree, after worshipping the axe with incense and garlands, one should carefully place the head of the tree to the east, and offer the best food, sweets, rice, cakes, and other delicacies. After worshipping the tree with wine, flowers, incense, and fragrances, one should offer to the gods, ancestors, spirits, demons, serpents, and Vināyaka and others. Having performed the worship at night, touching the tree, one should say: 'O god of gods, you have been established by the gods in these images; O tree, salutations, may this worship be properly accepted.' 'Whatever beings dwell here, having received the offering properly made, may they seek another abode, and may they forgive; salutations to them today.' In the morning, after again worshipping the tree, one should give gifts to brāhmaṇas and those who prepare food, and then, with experts who have recited auspicious words, cut down the trees. The felling should be towards the east or northeast, or towards the north, but not otherwise. Felling towards the southeast, southwest, or south is not auspicious; in the northwest or west, it is middling. If the branches on the outer sides are lost in all four directions, one should stand first in the east, then in the west. A fall that is clean and silent is praised; if it splits in two or the sap is sweet, it is auspicious. If ghee or oil oozes from the tree, it should be avoided. Now, O best of the Yadus, listen as I tell you what is auspicious. In the morning, having sprinkled the tree with water, and placing it towards the northeast, one should strike it with an axe smeared with honey and ghee, moving clockwise to dry it. If the fall is towards the northeast or north, it will bring prosperity; if towards the southeast, there will be fire, severe disease, and loss of wealth. In the northwest, if there is a stone, pigeon, house lizard, white water, or a worm the size of a thumb, these are to be known as faults. If free from these faults, one should joyfully remove the tree at the proper time. Thus ends the one hundred thirty-first chapter, entitled 'Examination of Timber,' in the Sāmbopākhyāna of the Saptamīkalpa, Brahma Parvan, of the glorious Bhaviṣya Mahāpurāṇa.
Description of the characteristics of the image of the blessed Sun.
५ मण्डपस्तु प्रमाणेन दशहस्तः समंततः । मण्डलं वृक्षशाखाभिः कारयेद्विधिपूर्वकम् । । ६ नदीसङ्गमतीरोत्थां मृत्तिकां च समानयेत् । उपलिप्य ततो भूमिं कारयेत्कुण्डमुत्तमम् । । ७ चतुरस्रं श्रिया युक्तं पूर्वं कुण्डं तु कारयेत् । दक्षिणे चार्धचन्द्रं स्याद्वारुण्यां दिशि वर्तुलम् । । ८ पद्माकारं तु वै कुर्यादुत्तरे४ च विचक्षणः । तोरणानि ततः कुर्यात्पञ्चहस्तानि सुव्रत । । ९ न्यग्रोधोदुम्बरौ चैव बिल्वपालाशमेव च । अश्वत्थश्च शमी चैव चन्दनश्चेति कीर्तिताः । । 1.134.१० शुक्लवस्त्रसमायुक्तश्चित्रपट्टसमन्वितः । जपमालान्वितः कुर्यात्तोरणानि विचक्षणः । । ११ अग्निमीळेति मन्त्रेण यजेद्वै पूर्वतोरणम् । इषेत्वोर्जेति मन्त्रेण यजेद्दक्षिणतोरणम् । । १२ अग्न आयाहीति मन्त्रेण पश्चिमं तु समर्चयेत् । शं नो देवीति मन्त्रेण यजेदुत्तरतोरणम् । । १३ कलशांस्तु समादाय हेमगर्भसमन्वितान् । श्वेतचन्दनपङ्केन कण्ठस्वस्तिकभूषणान् । । १४ यवशालिशरावान्नवस्त्रालङ्कारविग्रहान् । आजिघ्रेति च मन्त्रेण कलशांस्तु निवेशयेत् । । १५ दुकूलश्चित्रपट्टैश्च वेष्टयेत्स्तम्भमालिकाम् । ध्वजादर्शपताकाभिश्चामरैस्तु वितानकैः । । १६ शङ्खघण्टानिनादैश्च गेयमङ्गलवाचनैः । तूर्यभेरीनिनादैश्च वेदध्वनिसमन्वितैः । । १७ पुण्यैश्च जयशब्दैश्च कारयेत महोत्सवम् । पताकाभिर्विचित्राभिः पूजामाल्योपशोभितम् । । १८ विचित्रस्रग्वितानाढ्यं प्रकीर्णकुसुमाङ्कुरम् । तन्मध्ये तु कुशास्तीर्णे देवार्चां स्थापयेद् बुधः । । १९ पताकां पीतवर्णां तु पूर्वे शक्राय दापयेत् । आग्नेय्यां रक्तवर्णाभां१ २यमाशायां यमोपमान् । । 1.134.२० नीलाञ्जनसमप्रख्यां नैर्ऋत्यां च प्रदापयेत् । वारुण्यां सितवर्णां च कृष्णां वायव्यगोचरे । । २१ हरितां यक्षराजाय ऐशान्यां सर्ववर्णिकाम् । श्वेतरक्तकचूर्णेन पद्ममालेखयेत्ततः । । २२ वैद्या वेदीति मन्त्रेण वेद्या आलभनं भवेत् । पूर्वाग्रानुत्तराग्रांश्च कुशानास्तीर्य यत्नतः । । २३ योगेयोगेति मन्त्रेण कुशश्चास्तरणं भवेत् । शय्या तत्रैव कर्तव्या दिव्यास्तरणसंयुता । । २४ गडुके द्वे विचित्रे तु तन्मध्ये स्थापयेद्बुधः । विचित्रदीपमालाभिर्भक्ष्यभोज्यान्नपानकैः । । २५ पूपकान्सुविचित्रान्वै मोदकांश्च प्रदापयेत् । पायसं कृशरं चैव दध्योदनसमन्वितम् । । २६ दधि चन्द्रसमप्रख्यं शुभच्छत्रं च विन्यसेत् । । २७ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने सूर्यप्रतिष्ठायां मंडलविधिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
The pavilion should be ten hastas in measurement on all sides. The circle should be constructed with tree branches according to the prescribed rule. Clay taken from the confluence of rivers or riverbanks should be brought. After smearing the ground, one should make an excellent altar. The altar should be square and adorned with prosperity; in the south, it should be semicircular, and in the west, circular. In the north, the wise should make it in the shape of a lotus. Then, O virtuous one, make gateways five hastas in size. The nyagrodha, udumbara, bilva, palāśa, aśvattha, śamī, and sandalwood are mentioned. The gateways should be adorned with white cloth, decorated with colored silk, and furnished with rosaries. The wise should worship the eastern gateway with the mantra 'agnim īḻe,' the southern with 'iṣetvorjet,' the western with 'agna āyāhi,' and the northern with 'śaṃ no devī.' Then, taking water pots filled with gold, and decorated with white sandal paste and swastika marks on the neck, filled with barley, rice, food, cloth, and ornaments, one should place the pots with the mantra 'ājighreti.' The pillars and garlands should be wrapped with fine and colored cloth, and decorated with flags, mirrors, banners, yak-tail fans, and canopies. With the sounds of conches and bells, auspicious songs, musical instruments, drums, and the chanting of the Vedas, and with shouts of victory, a great festival should be arranged, adorned with various flags, worship, and garlands. Rich with garlands and awnings, scattered with flowers and sprouts, in the center, on a bed of kuśa grass, the wise should install the deity's image. In the east, a yellow flag should be given to Indra; in the southeast, a red flag to Yama; in the southwest, a dark blue flag; in the west, a white flag; in the northwest, a black flag; in the north, a green flag to the king of Yakṣas; in the northeast, a multicolored flag. With white and red powder, a lotus should be drawn. With the mantra 'vaidyā vedi,' the altar should be consecrated. Kuśa grass should be spread carefully, with the tips to the east and north. With the mantra 'yoge yoge,' the kuśa grass should be laid. There, a bed should be made, furnished with divine coverings. Two beautiful stools should be placed in the center, adorned with various lamps, food, and drinks. One should offer various cakes and sweets, rice pudding, and curd-rice. Curd, bright as the moon, and an auspicious umbrella should be placed. Thus ends the one hundred thirty-fourth chapter, entitled 'Description of the Ritual for the Pavilion,' in the Sāmbopākhyāna of the Saptamīkalpa, Brahma Parvan, of the glorious Bhaviṣya Mahāpurāṇa.
Surrounded by other Brahmins and attendants, the officiant should place the auspicious seat in the northeast section of the mandala, measuring one hand-span.
सूर्यप्रतिष्ठावर्णनम् नारद उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि अधिवासनमुत्तमम् । सहस्रशीर्षा पुरुषो मण्डपं यत्नतो विशेत् । । १ ततोऽन्ये च शुचौ देशे असंस्पृष्टोपलेपने । मण्डलं पञ्चवर्णैस्तु आलिखेच्चतुरस्रकम् । । २ पताकातोरणच्छत्रध्वजमाल्याद्यलंकृतम् । विचित्रसुवितानाढ्यं प्रकीर्णकुसुमोत्करैः । । ३ तस्य मध्ये कुशास्तीर्णे मूर्तिः स्थाप्या विवस्वतः । तत्रास्यावाहनं कृत्वा दद्यादर्घ्यं विवस्वते । । ४ सुवर्णमधुपर्कादि कृत्वा१ तत्र विधानतः । देवस्य दर्शयेद्गां च सवत्सां रोहिणीं शुभाम् । । ५ नमो गोपतये तुभ्यं सहस्रांशो प्रसीद मे । एवमर्घ्येण सम्मन्त्र्य परिधाय च वाससी । । ६ यज्ञोपवीतमातिथ्यं तथाभ्यङ्गं तथैव च । वत्सरे वत्सरे तस्य नवमव्यङ्गमाहरेत् । । ७ श्रावणे मासि राजेन्द्र पवित्रं तस्य तद्धि वै । ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु वर्षेवर्षे प्रयोजयेत् । । ८ अव्यङ्गं यदुशार्दूल श्रावणे मासि भास्करम् । सर्वगन्धैः समालभ्य चन्दनागुरुकुङ्कुमैः । । ९ अलङ्कारैरलङ्कृत्य कुसुमैश्च सुगन्धिभिः । मालाभिश्च विचित्राभिराबद्धाभिरनेकशः । । 1.136.१० ततो धूपं निवेद्याशु प्रतिमाग्रे प्रयत्नतः । सहस्रशीर्षा पुरुषो मण्डपं च प्रवेशयेत् । । ११ नमः शम्भवेति मन्त्रेण शय्यायां विनिवेशयेत् । विश्वतश्चक्षुरित्येव कुर्यात्कमलनिष्कलम् । । १२ पुनरेव च वक्ष्यामि सङ्कलीकरणं शुभम् । स्नापने तु यथाकार्यः स्वदेहे न्यास उत्तमः । । १३ प्रतिमायां तथा कार्यो यथा चालम्भनं बुधः । ॐ हुं खषोल्काय नमो मूलमन्त्रः प्रकीर्तितः । । १४ आदित्योऽयं स्वयं देवो ह्यक्षरेणोपबृंहितः । ॐकारं विन्यसेन्मूर्ध्नि हुंकारं नासिकोपरि । । १५ खकारं च ललाटे तु षकारं वदने न्यसेत् । लकारं चैव कंठे तु ककारं हृदये न्यसेत् । । १६ यकारं तु भुजे वामे नकारं दक्षिणे भुजे । मकारं वामकुक्षौ च विसर्गं दक्षिणे न्यसेत् ।। १७ ॐकारं तु सदा ध्यायेज्ज्वालामालासमाकुलम् । हुङ्कारं शुद्धवर्णाभं प्रसुवन्तमलं शुभम् ।। १८ खकारं चिन्तयेत्प्राज्ञो भिन्नाञ्जनसमप्रभम् । तरुणादित्यवर्णाभं खकारं चिन्तयेद्बुधः ।। १९ षोकारं तु महाबाहो हेमवर्णं विचिन्तयेत् । शुक्लपद्मनिभाकारमकारं चिंतयेद्बुधः ।।1.136.२० जातीकुसुमसंकाशं ह्रींकारं सर्ववर्णकम् । क्षीरवर्णं सकारं तु चिन्तयेत्सततं बुधः ।।२ १ नकारं हिमकुन्दाभं मकारममृताक्षरम् । ह्रींकारं विद्युत्संकाशं ह्रींकारं सर्ववर्णकम् ।।२२१ क्षीरवर्णं सकारं तु चिन्तयेत्सततं बुधः । नकारं स्वर्णवर्णाभं मकारं कनकप्रभम् ।।२३ ततो देवं महात्मानं सहस्रकिरणं रविम् । प्रसादाभिमुखं देवं शयनीये निवेशयेत् ।।२४ अग्निकार्यं ततः कुर्युरग्निकुण्डेषु वै द्विजाः । ततोऽरण्यां समुत्थाप्य अग्निं लौकिकमेव वा ।।२५ प्रज्वाल्याग्निं विधानेन कुर्याद्धोमं विचक्षणः । बह्वृचः पूर्वकाण्डेषु याम्यां मध्यन्दिनस्तथा ।।२६ पश्चिमे चैव च्छन्दोग उत्तरेऽथर्वणो मतः । मध्ये च भोजकः कुर्याद्धोमं यज्ञे यदुत्तम ।।२७ शमीपालाशोदुम्बराणि ह्यपामार्गस्तथैव च । द्वादश तु सहस्राणि अष्टौ चत्वारि एव च ।।२८ द्वे त्रीणि च सहस्राणि अथ वा एकमेव हि । अग्निर्मूर्धेति मन्त्रेण कुण्डस्यालम्भनं भवेत् ।।२९ उल्लिख्याभ्युक्ष्य तेनैव अग्निं दूतमिति स्मृताः । सम्बुध्यस्वाग्ने मन्त्रेण गर्भाधानं तु कारयेत् ।।1.136.३ ० सीमन्तेति पुनस्तत्र महामन्त्रेण होमयेत् । जातकर्म तथा प्रोक्तं प्राणायामं विदुर्बुधाः । । ३१ नमः स्वाहेति मन्त्रेण नामकरणमेव च । अन्नप्राशनमन्त्रेण अन्नप्राशनमादिशेत् । । ३२ ज्येष्ठमग्रेति मन्त्रेण तेन चूडोपकर्मणि । व्रतबन्धस्य मन्त्रेण व्रतबन्धं समादिशेत् । । ३३ समावर्तनमित्येव आकृष्णेति च होमयेत् । पत्नीसंयोजनं चैव स्वयमेव प्रकल्पयेत् । । ३४ अग्निहोत्रादिकं कर्म यज्ञकर्माणि यानि च । महाव्याहृतिमन्त्रेण होतव्यानि समन्ततः । । ३५ मातॄणां यज्ञभूतानां बलिकर्म प्रदापयेत् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थं कारयेदधिवासनम् । । ३६ त्रिरात्रं पञ्चरात्रं च अहोरात्रमथापि वा । ततः त्वलङ्कृतां स्नातां मणिरत्नैर्विभूषिताम् । । ३७ कृतरक्षां प्रयत्नेन प्रतिमामधिवासयेत् । देवागारादथैशाने दिग्भागे दिव्यमन्दिरम् । । ३८ कृत्वा कुशपरिस्तीर्णे वरास्तरणसंवृते । पूर्वशीर्षां तथा शय्यां शुक्लां शुक्लाम्बरोत्तराम् । । ३९ तस्यामावेशयेत्सम्यङ्महाश्वेतमुपाहरेत् । निक्षुभा दक्षिणे पार्श्वे वामे राज्ञी च कीर्तिता । । 1.136.४० दण्डपिङ्गलकौ चास्य स्थितौ पादप्रवेशितौ । तस्यां संवेशितायां तु शर्वर्यां प्रतिमां रवेः । । ४१ वसेत्तां रजनीं तत्र स्तूयमानश्चतुदिशम् । ब्राह्मणैर्बन्दिभिश्चापि गीतज्ञैश्चारणैस्तथा । । ४२ कुर्याज्जागरणं तत्र सूर्यभक्तिसमन्वितैः । प्रभातायां तु शर्वर्यां बोधयेदृग्विधानतः । । ४३ हविष्यं भोक्तुकामांस्तु ब्राह्मणान्भोजकांस्तथा । दक्षिणाभिश्च सम्पूज्य तैः कृतस्वस्तिवाचनः । ।४४ ततो गर्भगृहस्थाय मध्ये कृत्वा तु पिण्डिकाम् । विधिवत्तत्र सौवर्णं न्यसेत्सप्तहयं रथम् । ।४५ सर्वबीजौषधैश्चैव तत्र धृत्वा विधानवित् । दत्त्वार्घ्यं स्थापयेत्तत्र यजमानः सहायवान् । । ४६ शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्जलधारासहाक्षतैः । कृत्या पुण्याहशब्दं तु आलयस्य प्रदक्षिणाम् । ।४७ शुभलग्ने दिने ऋक्षे पूर्वाह्णे भानवे क्षणे । मुहूर्ते च शुभे भानोः प्रतिमां स्थापयेद्बुधः । ।४८ नाधोमुखीं नोर्ध्वमुखीं न पार्श्वावनतां तथा । समामभिमुखीं चेमां प्रतिमां तु निवेशयेत् । ।४९ पत्न्यौ चास्य ततः सम्यक्पार्श्वयोर्विनिवेशयेत् । निक्षुभा दक्षिणे पार्श्वे रवे राज्ञी तु वामतः । । 1.136.५० ततस्तदुपहारार्थं सम्भारं प्राक्तमाहृतैः । मोदकायूषिकापूपशष्कुलीभूतशीर्षकैः । । ५१ कृशरैः पायसोन्मिश्रैः सर्वदिक्षु क्षिपेद्बलिम् । इन्द्राय देवपतये बलिने वज्रपाणये । ।५ २ शतयज्ञाधिपतये तस्मै इन्द्राय ते नमः । त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण इन्द्रस्यावाहनं भवेत् । । ५३ अग्नये रक्तनेत्राय ज्वालामालार्चिताय वै । शक्तिहस्ताय तीव्राय तथा चैवाजवाहिने । । आग्रेय्यामग्रिमन्त्रेण वह्नेरावाहनं स्मृतम् । । ५४ दण्डहस्ताय कृष्णाय महिषोत्तमवाहिने । सूर्यपुत्राय देवाय धर्मराजाय वै नमः । । ५५ यमाय त्विति मन्त्रेण मुद्रास्तस्यैव कीर्तिताः । नैर्ऋते खड्गहस्ताय नीललोहितकाय च । । ५६ सर्वबाह्याधिपतये विरूपाख्याय वै नमः । आयं गौरिति मन्त्रेण नैर्ऋत्यां तु प्रकल्पयेत् ।।५७ वारुण्यां पाशहस्ताय वरुणायेति कल्पयेत् । मन्त्रेणावाहनं विद्यात्पञ्चनद्यः सरस्वतीम् ।।५८ प्राणात्मकाय धूपाय अव्यङ्गायानिलाय च । ध्वजहस्ताय भीमाय नमो गन्धवहाय च ।।५९ तस्याप्यावाहनं विद्याद्यद्देवादेवहेडनम् । गदाहस्ताय सोमाय शुष्मिणे नृगताय च ।।1.136.६ ० गदापट्टिशहस्ताय सोमराजाय वै नमः । ईशावास्यं च गुह्या वै सोममन्त्रः प्रकीर्तितः ।।६ १ चतुर्मुखाय देवाय पद्मासनगताय च । कृष्णाजिननिषण्णाय नमो लम्बोदराय च ।।६२ गणाधिपतये देव नीलकण्ठाय शूलिने । विरूपाक्षाय रुद्राय त्रैलोक्याधिपते नमः ६ ३ सर्वनागाधिराजाय श्वेतवर्णाय भोगिने । सहस्रफणिने नित्यमनन्ताय नमोनमः ।।६४ नमोऽस्तु सर्पेभ्य इति मन्त्रश्चैव प्रकीर्तितः । पञ्चरात्रादिभिर्न्यासो ह्यंगन्यासः प्रयुज्यते ।।६५ तथोपक्षीरपानैश्च स्तुतिस्तोत्रैश्च भास्करम् । विप्रेभ्यो भोजकेभ्यश्च ततो दद्याच्च दक्षिणाम् ।।६६ सूर्यक्रतुं महापुण्यं नैव कुर्याददक्षिणम् । स्थाप्यतेऽनेन विधिना तद्भक्तैः प्रतिमा च या ।।६७ सा तु वृद्धिकरा नित्यं सान्निध्याच्च सदा भवेत् । सप्तजन्मसु तेषां तु न रोगाः सम्भवन्ति हि ।।६८ उपासते त्रिरात्रं ये भानोर्यात्राभिवासने । गन्धमाल्योपहारैस्तु ते यान्ति भुवनं रवेः ।।६९ आत्मीयं परकीयं वा प्रतिमास्थापनं रवेः । यः पश्यति पुमान्भक्त्या स स्वर्लोकमवाप्नुयात् । । 1.136.७० दशानामश्वमेधानां वाजपेयशतस्य च । फलं प्राप्नोति पुरुषः प्रतिष्ठाप्य दिवाकरम् । । ७१ यावत्कीर्तिः पुण्यकृता भानोः स्थाने निवेशिते । तावत्स तु यदुश्रेष्ठ सूर्यलोके महीयते । । ७२ स्थापने चास्य वै मन्त्रः प्रोक्तो लोकेषु पूजितः । ध्रुवा द्यौश्च ध्रुवा पृथ्वी ध्रुवं विश्वमिदं जगत् । । श्रेयसे यजमानस्य तथा त्वं ध्रुवतां व्रज । । ७३ स्थापयित्वा रविं भक्त्या विधिदृष्टेन कर्मणा । मासे मासे ऋतुफलं लभन्ते नात्र संशयः । । ७४ एकाहेनापि यद्भानोः पूजया प्राप्यते फलम् । न तु क्रतुशतैर्वीर प्राप्यते मानवैर्भुवि । । ७५ कृत्वापि सुमहत्पापं यः पश्चात्सेवते रविम् । स याति सूर्यलोकं तु नरो विगतकल्मषः । । ७६ न भवेदिष्टकानां च द्रवणं भूमिसंमिति । स्वर्गे महीयते तावत्कारको देववेश्मनः । । ७७ खण्डस्फुटितसंस्कारं कृत्वा यत्फलमाप्यते । न तु क्रतुसहस्रैस्तु प्राप्यते फलमुत्तमम् । । ७८ सिकतायामपि गृहं यस्तु कुर्याद्विभावसोः । गोपतेः स प्रियसदः प्रगच्छेद्गोपतेर्वरम् । । ७९ इत्येवं सुरवरस्य तस्य भानोर्भूतानां स्थितिनिलयप्रसूतिहेतोः । श्रीभागी भवति नरो निकेतकारी कल्पानां वसति शतं स सूर्यलोके । । 1.136.८० इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने सूर्यप्रतिष्ठावर्णनं नाम षट्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
Description of the Installation of the Sun Nārada said: Now I shall describe the supreme consecration. The thousand-headed Purusha should carefully enter the pavilion. Then, in another pure place, free from contact with impurities, a square mandala should be drawn with five colors. It should be adorned with banners, arches, parasols, flags, garlands, and other decorations, and filled with beautiful canopies and heaps of scattered flowers. In the center, on a seat of kuśa grass, the image of Vivasvat (the Sun) should be installed. There, after invoking him, one should offer arghya to Vivasvat. According to the prescribed method, one should prepare gold, madhuparka, and other offerings, and show a cow with a calf, of the Rohini breed, to the deity. 'Salutations to the Lord of Cows, O thousand-rayed one, be gracious to me'—thus, after offering arghya with this mantra and clothing the image, one should perform the sacred thread ceremony, hospitality, and anointing as appropriate. Every year, on the ninth day, a new, unblemished image should be brought. In the month of Śrāvaṇa, O King, the sacred thread should be offered to him; after feeding the Brahmins, this should be done every year. The unblemished Sun, O tiger among the Yadus, should be worshipped in the month of Śrāvaṇa, anointed with all perfumes—sandalwood, aloe, and saffron. He should be adorned with ornaments and fragrant flowers, and bound with many beautiful garlands. Then, incense should be offered promptly before the image, and the thousand-headed Purusha should be led into the pavilion. With the mantra 'namaḥ śambhave', he should be placed on the bed; with 'viśvataścakṣur', a lotus without blemish should be made. Again, I shall describe the auspicious process of unification; at the bathing, the best placement should be performed on one's own body. The same should be done for the image, as well as the proper support. 'Oṃ huṃ khaṣolkāya namaḥ'—this is declared the root mantra. This deity Aditya is himself the god, enhanced by the syllable. The oṃkāra should be placed on the head, the huṃkāra above the nose. The kha-kāra on the forehead, the ṣa-kāra on the mouth, the la-kāra on the throat, and the ka-kāra on the heart. The ya-kāra on the left arm, the na-kāra on the right arm, the ma-kāra on the left side, and the visarga on the right. One should always meditate on the oṃkāra as surrounded by a garland of flames; the huṃkāra as pure, shining, and auspicious. The wise should contemplate the kha-kāra as having the brilliance of split collyrium; the kha-kāra as having the color of a young sun. The ṣa-kāra, O mighty-armed one, should be visualized as golden; the ma-kāra as resembling a white lotus. The hrīṃkāra, like jasmine flowers, encompassing all colors; the sa-kāra as milky white, should always be contemplated by the wise. The na-kāra as like snow or jasmine, the ma-kāra as the immortal syllable; the hrīṃkāra as like lightning, encompassing all colors. The sa-kāra as milky white, always to be contemplated by the wise; the na-kāra as golden, the ma-kāra as shining like gold. Then, the great-souled god, the thousand-rayed Sun, should be placed on the bed, facing favorably. Then, the twice-born should perform the fire ritual in the fire-pits; then, having kindled the fire from arani sticks or from household fire, the learned should perform the homa according to the rules. In the Bahvṛca section, in the Purva, Yāmya, and Madhyandina times; in the western, the Chāndogya, in the northern, the Atharvana is prescribed. In the middle, the cook should perform the homa as best in the sacrifice. Wood from śamī, palāśa, udumbara, and apāmārga should be used; twelve thousand, eight, or four, or two or three thousand, or even one. With the mantra 'agnirmūrdhā', the fire-pit should be consecrated. Having marked and sprinkled it, the fire is considered the messenger. With the mantra 'sambudhyasvāgne', the garbhādhāna (conception) rite should be performed. Then, with the great mantra 'sīmanteti', the simantonnayana (parting of the hair) should be performed; the jātakarma (birth ritual) and prāṇāyāma are known to the wise. With the mantra 'namaḥ svāheti', the naming ceremony is performed; with the annaprāśana mantra, the first feeding of food is prescribed. With the mantra 'jyeṣṭhamagreti', the tonsure ceremony is performed; with the mantra for the sacred thread, the investiture is prescribed. With 'samāvartanamityeva' and 'ākṛṣṇeti', the homa is performed; the union with the wife should be arranged by oneself. The agnihotra and other rites, and all sacrificial acts, should be performed everywhere with the great vyāhṛti mantras. The offerings for the mothers, who are like sacrifices, should be given; for the fulfillment of all desires, the consecration should be performed. For three nights, five nights, or a day and night, then, after bathing and adorning the image with jewels and gems, and carefully protecting it, the image should be consecrated. In the divine temple, in the northeast direction, after making a seat of kuśa grass and covering it with the best bedding, a white bed with white cloth to the east should be prepared. On that, the great white one should be properly placed; Nikṣubhā on the right side, and the queen on the left, are mentioned. Daṇḍa and Piṅgala should be placed at his feet. When the image of the Sun is thus placed for the night, it should remain there through the night, being praised in all directions by Brahmins, bards, singers, and reciters. A vigil should be kept there by those devoted to the Sun. At dawn, the image should be awakened according to the Ṛgveda. The Brahmins who wish to partake of the offerings, and the cooks, should be honored with gifts and auspicious blessings. Then, in the sanctum, after making a pedestal in the center, a golden chariot with seven horses should be placed according to the rules. All seeds and medicinal herbs should be placed there by the one who knows the procedure. After offering arghya, the sacrificer, with his assistants, should install it there. With the sounds of conch and drum, with streams of water and unbroken rice, the auspicious sounds of 'puṇyāha' should be made, and the temple circumambulated. At an auspicious moment, on a good day, in a favorable constellation, in the forenoon, at a propitious time for the Sun, the wise should install the image. It should not face downward, nor upward, nor be bent to the side; it should be placed straight and facing forward. Then, the two wives should be properly placed at his sides; Nikṣubhā on the right, and the queen on the left of the Sun. Then, for the offering, the previously gathered items—modaka, yūṣikā, pūpa, śaṣkulī, bhūtaśīrṣaka, and kṛśara mixed with pāyasa—should be offered in all directions. To Indra, lord of the gods, the offering is made, to the wielder of the thunderbolt. 'To Indra, lord of a hundred sacrifices, I bow'—with the mantra for Indra, his invocation is performed. To Agni, red-eyed, adorned with a garland of flames, holding a spear, fierce, and riding a goat, with the mantra for Agni, his invocation is performed. To Yama, holding a staff, dark, riding the best buffalo, son of the Sun, king of righteousness, with the mantra for Yama, his mudrās are described. In the southwest, to the sword-bearing, blue-red Nairṛta, lord of all external beings, named Virūpa, with the mantra 'āyaṃ gaur', the Nairṛta is invoked. In the west, to Varuṇa, holding a noose, with the mantra for Varuṇa, and to the five rivers and Sarasvatī, their invocation is known. To the wind, as the essence of breath, incense, and the unblemished, to Bhīma holding a flag, 'salutations to the fragrance-bearer'—his invocation is known as for the gods. To Soma, holding a mace, powerful, moving among men, with the mantra for Soma, his invocation is described. To the four-faced god, seated on a lotus, sitting on a black antelope skin, 'salutations to Lambodara'. To Gaṇeśa, blue-throated, holding a trident, Virūpākṣa, Rudra, lord of the three worlds, I bow. To the king of all serpents, white, the thousand-hooded, eternal Ananta, I bow again and again. With the mantra 'namo'stu sarpebhya', the invocation is made; with the pañcarātra and other rites, the limb-placements are performed. Then, with offerings of milk and praises, the Sun is worshipped; after feeding the Brahmins and cooks, gifts are given. The great and meritorious Sun rite should never be performed without gifts; by this procedure, the image is established by devotees. That image always brings prosperity and remains present; for seven births, those people do not suffer from disease. Those who worship for three nights during the Sun's festival, with offerings of fragrance and flowers, go to the world of the Sun. Whether one's own or another's, whoever sees the installation of the Sun's image with devotion attains the world of the gods. The fruit of ten horse sacrifices and a hundred Vājapeya sacrifices is obtained by the one who installs the Sun. As long as the fame of the pious remains where the Sun is installed, so long, O best of the Yadus, is he honored in the world of the Sun. The mantra for the installation is proclaimed and honored in the worlds: 'Firm is the sky, firm is the earth, firm is this entire universe; for the welfare of the sacrificer, so may you be established.' Having installed the Sun with devotion and the prescribed rites, one obtains the fruit of the seasons month by month—there is no doubt. The fruit gained by worshipping the Sun even for a single day cannot be obtained by a hundred sacrifices, O hero, by men on earth. Even one who has committed great sins, if he later serves the Sun, goes to the world of the Sun, freed from impurity. There should be no melting of bricks or mixing with earth; the maker of the temple is honored in heaven as long as it endures. The fruit obtained by repairing or restoring a broken or damaged temple cannot be gained even by a thousand sacrifices. Even if one builds a house for the Fire-god on sand, he becomes a dear companion of the Lord of Cows, attaining the highest place of the Lord of Cows. Thus, for that best of gods, the Sun, the source of the existence and support of beings, the maker of his abode becomes fortunate, dwelling in the world of the Sun for a hundred kalpas. Thus ends the one hundred thirty-sixth chapter, named 'Description of the Installation of the Sun', in the Sāmbopākhyāna of the Saptamīkalpa, in the Brāhma Parvan of the glorious Bhaviṣya Mahāpurāṇa.
प्रतिष्ठापनविधिवर्णनम् नारद उवाच यः प्रासादं रचयति पुमान्देवतानां प्रयत्नात्तत्र प्रीत्या सपदि कुरुते स्थापनां भानुभक्तः । दिव्यान्भोगाँल्लभति च सदा कामतश्चाप्रमेयांस्तान्भुक्त्वासौ पुनरपि भवेच्चक्रवर्ती पृथिव्याम् । । १ ये मानवास्त्रिदशमूर्तिनिकेतनानि कुर्वन्ति साधुजनदृष्टिमनोहराणि । तेषां मृतेऽप्यपरमार्थमये शरीरे लोके परिभ्रमति कीर्तिमयं शरीरम् । । २ इति ते कथितमिदं देवपूज्यस्य सवितुः स्थापनमिवाधानम् । साधारणं विधानं शृणु देवानां प्रतिष्ठापने वीर । । ३ स्नातो भुक्तो वस्त्रालङ्कृतकुसुमैर्गन्धैः प्रतिमाया आस्तीर्णायां शय्यायां स्थापनं कुर्यात् । सुप्तायां तु स नृत्यगीतैर्जागरणैः सम्यगेवाधिवास्य दैवज्ञेन प्रतिदिष्टकाले संस्थापनं कुर्यात् । अभ्यर्च्य कुसुमगन्धानुलेपनैः शङ्खतूर्यनिर्घोषैः प्रादक्षिण्येन नयेदायतनस्य प्रयत्नेन कृत्वा बलिं प्रतिमामभ्यर्च्य ब्राह्मणांश्च साधून्दत्त्वा हिरण्यकलशं विधिना निक्षिपेत्पिंण्डिकामध्ये सुश्वभ्रे स्थापकदैवज्ञद्विजान्सम्यग्विशेषतोऽभ्यर्च्याकल्पान्तं भोगी भवतीह परत्र सुखी । ।४ विष्णोर्भागवता मताश्च सवितुः शम्भोः सभस्मद्विजा मातॄणामपि मातृमण्डलविदो विप्रा विदुर्ब्राह्मणाः । सर्वे यस्य विमुक्तशुक्लवसना बुद्धस्य रक्ताम्बरा ये यं देवमुपाश्रिताः सुविधिना तैस्तस्य कार्या क्रिया । । ५ सामान्यमिदं देवानामधिवासनं भवति मया कथितम् । क्रियमाणमिदं दृष्ट्वा देवानां प्रतिष्ठापनम् । । नरो भक्त्या इह कामानवाप्य स्वर्गभाजनं भवति । । ६ इदं ते कथितं राजन्प्रतिष्ठापनमादितः । यत्कृत्वा सवितुः स्नानं नरो याति मनोगतिम् । । ७ इत्थं कुर्यान्नरो भक्त्या सवितुः स्थापनं बुधः । कारयेत्पुरतो भक्तया सवितुः स्थापनं बुधः । । ८ इतिहासपुराणस्य श्रवणं पापनाशनम् । ताभ्यां हि श्रवणाद्वीर सान्निध्यं याति भास्करः । । ९ कृते त्वायतने तस्मिन्ये चान्ये चापि देवताः । तस्मात्कार्यं बुधैर्नित्यं धर्मश्रवणमादितः । । 1.137.१० वाचकं पूजयित्वा तु ब्राह्मणानुपपूज्य च । कारयेद्वाचनं वीर पुस्तकस्याग्रतो रवेः । । ११ सर्वस्वं स्थापके दद्याद्यत्किञ्जिद्गृहमागतम् । गोदानमथवा दद्यात्तस्य चित्तं प्रसादयेत् । । १२ इत्येष कथितो वीर प्रतिष्ठाकल्प आदितः । कृत्वा दृष्ट्वा च श्रुत्वा च यं नरोऽर्कमवाप्नुयात् । । १३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने प्रतिष्ठापनविधिवर्णनम् नाम सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
Description of the Procedure for Installation Nārada said: Whoever, with effort and devotion, builds a temple for the gods and immediately performs the installation as a devotee of the Sun, always attains divine enjoyments as desired, immeasurable; after enjoying those, he is again born as a universal monarch on earth. Those men who build abodes for the forms of the gods, delightful to the sight of the virtuous, even after their bodies perish, wander the worlds with a body made of fame. Thus, I have told you the installation and establishment of the worshipful Sun; now hear the general procedure for installing the gods, O hero. After bathing, eating, and adorning oneself with clothes, flowers, and perfumes, one should perform the installation of the image on a prepared bed. When the image is laid down, one should keep vigil with dance, song, and music, and at the appointed time indicated by the astrologer, perform the installation. After worshipping with flowers, perfumes, and unguents, and with the sounds of conch and musical instruments, one should carefully lead the image in a circumambulation of the temple, and after worshipping the image and honoring the Brahmins and the virtuous, one should place a golden pot according to the rules in the center of the pedestal, in a well-prepared pit, and honor the installing astrologer and Brahmins especially; thus, one enjoys pleasures here until the end of the age and is happy hereafter. The followers of Viṣṇu, the Bhāgavatas, those of the Sun, of Śambhu, the twice-born with ashes, the knowers of the mothers' mandala, the wise Brahmins—all, according to their tradition, should perform the rites for the deity they worship, with proper procedure. This general consecration of the gods has been described by me. Seeing this installation of the gods being performed, a man, by devotion, attains his desires here and becomes fit for heaven. Thus, O King, I have told you the installation from the beginning; by performing the bath of the Sun, a man attains the speed of the mind. Thus should a wise man, with devotion, perform the installation of the Sun; he should have the installation performed before him with devotion. Hearing the histories and Purāṇas destroys sin; by hearing these, O hero, the Sun becomes present. In that temple, and in others as well, the wise should always perform the hearing of dharma from the beginning. After honoring the reciter and worshipping the Brahmins, O hero, one should have the reading of the book performed before the Sun. One should give all one's possessions to the installer, whatever is in the house; or one may give a cow, to please his mind. Thus, O hero, the procedure for installation has been described from the beginning; by performing, seeing, or hearing it, a man attains the Sun. Thus ends the one hundred thirty-seventh chapter, named 'Description of the Procedure for Installation', in the Sāmbopākhyāna of the Saptamīkalpa, in the Brāhma Parvan of the glorious Bhaviṣya Mahāpurāṇa.
ध्वजारोपणविधिवर्णनम् नारद उवाच हन्त ते कथयिष्यामि ध्वजारोपणमुत्तमम् । यदुक्तं ब्रह्मणा पूर्वमृषभाधिपते पुरः । । १ पुरा देवासुरे युद्धे यानि देवैर्जयेप्सुभिः । कृतान्युपरि चिह्नानि वाहनानि ध्वजानि तु । । २ लक्ष्मचिह्नध्वजं केतुरिति पर्यायनामभिः । कीर्तितः स च तस्येह प्रमाणं गदतः शृणु । । ३ ध्वजो वंशस्य कर्तव्यस्त्वविद्ध ऋजुरव्रणः । प्रासादव्यास तुल्यस्य ध्वजवंशप्रमाणतः । । ४ देवागारस्य ये प्रोक्ता मञ्जरीकलशादयः । अथ वा तत्प्रमाणस्तु ध्वजदण्डः प्रकीर्तितः । । ५ अन्तर्गृहस्य या वेदी सूत्रतः परिकल्पिता । तस्या व्यासो भवेद्वंशः प्रसादस्य यदूत्तम । । ६ अथ वा मूलसूत्रेण यो व्यासोऽन्तर्गृहस्य तु । प्रासादव्यास इति ते प्रोक्तश्चेह न संशयः । । ७ केतुर्भवेद्वरो वंशो न निम्नो न ऋजुस्तथा । पत्रं ध्वजे युगं चैव नलिकापुरुषस्तथा । । ८ चतुर्हस्ता भवन्त्येते प्रशस्ताः कृष्णनन्दन । अष्टहस्तप्रमाणस्तु विंशार्धस्य१ प्रमाणतः । । ९ सामान्यो ध्वजदण्डस्तु सर्वसाधारणो मतः । दण्डपाणिध्वजो यस्तु स्मृतः षोडशहस्तवान् । । 1.138.१० विंशद्धस्तात्परो दण्डो न कार्यः सर्वथा रवेः । युग्महस्तस्तु कर्तव्यो ध्वजदण्डो मनीषिभिः । । ११ चतुरङ्गुलविस्तीर्णः सुवृत्तो द्व्यङ्गुलोपरि । नातिसूक्ष्मो न च स्थूलो न कार्यो नतपर्वकः । । १२ समपर्वातु कर्तव्यः सुदृढः सूक्ष्म एव हि । वक्रः पुत्रविनाशाय सव्रणोऽर्थविनाशनः । । १३ रोगदो युग्महस्तस्तु भिन्नो दुःखमनन्तकम् । करोति हानि धर्मस्य हीनो यस्तु प्रमाणतः । । १४ वैषम्यमसमपर्वा दद्यात्कृच्छ्रमधोन्नतः । जयो जयन्तो जैत्रेयः४ शत्रुहन्ता जयावहः । । १५ नन्दोपनन्दनौ चैवेन्द्रोपेन्द्रौ गदितौ तथा । दशैते कीर्तिता भेदा ध्वजस्यानन्दसम्मिताः । । १६ द्विजहस्तस्तु जयो दण्डो जयन्तो द्विगुणो मतः । द्वादशहस्तस्तु जैत्रेयः शत्रुहन्ता कलान्वितः । । १७ जयावहस्तु विंशार्धो नन्द आदित्यसन्निभः । चतुर्दशोपनन्दस्तु इन्द्रः षोडश उच्यते । । १८ उपेन्द्रोऽष्टादशः५ प्रोक्तस्तथेन्द्रो विंशतिः स्मृतः । भिन्नो वक्रोऽसाधितश्च न कार्यो दण्ड एव हि । । १९ मूलमन्त्रेण कर्तव्यो व्यासतोऽन्तर्गृहस्य तु । ध्वजदण्डो महाबाहो अथ वा वास्तुमानतः । । 1.138.२० मञ्जरीमानतो वापि तदर्धेनाथवा विभो । पताका वै शुभा कार्या ध्वजवंशावलम्बिनी । । २१ देवागारस्य शिखरात्त्रिभागपरिमार्जनी । सा प्रोक्ता दशधा वीर मानतोमानतस्तथा । । २२ अङ्कुरः पल्लवश्चैव स्कन्धः शाखा तथैव च । पताका कदली वीर केतुर्लक्ष्म जयस्तथा । । २३ ध्वजश्च दशमः प्रोक्तः सर्वदेवमयोव्ययः । अङ्कुरो द्वयंगुलः प्रोक्तः पल्लवश्चतुरङ्गुलः । । २४ स्कन्धः षडङ्गुलः प्रोक्तः शाखा चाष्टाङ्गुलो मता । एकादशपताका तु कदली च चतुर्दश । । २५ केतुस्तु षोडशः प्रोक्तो लक्ष्माष्टादशमुच्यते । जया विंशति वै प्रोक्ता एतावत्त्वङ्गुलानि तु । । २६ देवागारस्य कुम्भस्य प्रसन्ना सा प्रमार्जनी । अङ्कुरेति पताका सा विज्ञेया यदुनन्दन । । २७ पल्लवेति द्वितीयस्य मार्जनी परिकीर्तिता । त्रिभागमार्जनीस्कन्धः शाखा वै पञ्चमस्य तु । । २८ षष्ठस्योक्ता पताका तु कदली सप्तमस्य तु । अष्टमस्य तथा केतुर्लक्ष्म च नवमस्य तु । । २९ ततस्तु दशमः प्रोक्तो जयन्तो यदुनन्दन । वृषस्थानावमार्गी तु ध्वजस्तु परिकीर्तितः । । 1.138.३० गजो मेषोऽथ महिषः कबन्धस्तु वृषस्तथा । हरिणोऽथ नरश्चैव नरश्च नरसत्तम । । ३१ स्थानान्येतानि भूयोऽथ१ प्रयुक्तस्य ध्वजस्य तु । दिशभागे तु पूर्वात्तु क्रमेण परिकल्पयेत् । । ३२ एवं दशविधा प्रोक्ता पताका तत्त्वदर्शिभिः । कर्तव्या सा यथापूर्वं तच्छृणु त्वं नराधिप । । ३३ शुक्लवस्त्रमयी चित्रा सघण्टा सुमनोहरा । नानाचामरसम्पन्ना किङ्किणीजालमण्डिता । । ३४ ध्वजाग्रे चैव कर्तव्यो देवतालिङ्गसूचकः । काञ्चनो वाथ रौप्यो वा मणिरत्नमयोऽपि वा । । ३५ रङ्गकैर्लिख्यते वापि तद्वाहनसमाकृतिः । ध्वजदण्डोऽत्र विन्यस्तः कर्तव्यो यदुनन्दन । । ३६ गरुत्मात्मांस्तु ध्वजो विष्णोरीश्वरस्य ध्वजो वृषः । ब्रह्मणः पङ्कजं कार्यं रवेर्धर्मः स्मृतो ध्वजः । । ३७ हंसो१ जलाधिपस्योक्तः सोमस्य तु नरो ध्वजः । बलदेवस्य कालस्तु कामस्य मकरध्वजः । । ३८ सिंहो ध्वजस्तु दुर्गायाः कीर्तितो यदुनन्दन । गोधा चापि उमादेव्या रैवतस्य हयः स्मृतः । । ३९ कच्छपो वरुणस्योक्तो वातस्य हरिणो मतः । पावकस्य तथा मेष आखुर्गणपतेर्मतः । । 1.138.४० ब्रह्मर्षीणां [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php कुशः] प्रोक्त इत्येषा ध्वज कल्पना । यस्य यद्वाहनं प्रोक्तं तत्तस्य ध्वज उच्यते । । ४१ विष्णोर्ध्वजे तु सौवर्णं दण्डं कुर्याद्विचक्षणः । पताका चापि पीता स्याद्गरुडस्य समीपगा । । ४२ ईश्वरस्य ध्वजे दण्डो राजतो यदुनन्दनः । पताका चापि शुक्ला स्याद्वृषभस्य समीपगा । । ४३ पितामहध्वजे दण्डः स्मृतस्ताम्रमयो बुधैः । पद्मवर्णा पताका स्यात्पङ्कजस्य समीपगा । । ४४ आदित्यस्य च सौवर्णो ध्वजे दण्डः प्रकीर्तितः । पञ्चवर्णा पताका स्याद्धर्मस्याधोगता नृप । । ४५ किङ्किणीजालसम्पन्ना नानबुद्बुदसन्निभा । पुष्पमालोपसम्पन्ना नानावादिभिरावृता । । ४६ दण्ड इन्द्रध्वजस्योक्तः काञ्चनो यदुनन्दन । पताका बहुवर्णा स्यात्कुञ्जरस्य समीपगा । । ४७ आयसश्चापि दण्डोक्तो यमचिह्नं विचक्षणैः । पताका वर्णतः कृष्णा महिषस्य समीपगा । । ४८ जलाधिपध्वजो दण्डो राजतः परिकीर्तितः । पताका सर्वतः श्वेता विचित्रा सा च कथ्यते । । ४९ ध्वजे चापि कुबेरस्य दण्डो मणिमयः स्मृतः । पताका चापि रक्ता स्यान्नरपादसमीपगा । । 1.138.५० बलदेवध्वजे दण्डो राजतो यदुनन्दन । पताका वर्णतः शुक्ला तालस्याधोगता स्मृता । । ५१ कामध्वजे त्रिलोहः स्याद्दण्डो यदुकुलोद्वह । पताका रोहिणी तत्र मकरस्य समीपगा । । ५२ मायूरं कार्त्तिकेयस्य चिह्नं लोकेषु गीयते । त्रिलोहदण्डमारूढं बहुरत्नविभूषितम् । । ५३ बहुवर्णकचित्रा तु पताका कथिता बुधैः । हस्तिदन्तभवं दण्डं कुर्याद्गणपतेर्नृप । । ५४ ताम्रदण्डं समारुढं संशुद्धं सम्प्रतिष्ठितम् । शुक्ला पताका कर्तव्या सुप्रमाणा महीपते । । ५५ मातॄणां चापि कर्तव्यो नैकरूपो ध्वजो बुधैः । पताकाभिरनेकाभिबर्हुरत्नाभिरन्वितः । । ५६ रेवतस्यापि कर्तव्यो ध्वजो वाजी नराधिप । रक्ता पताका तत्रापि कर्तव्या यदुनन्दन । । ५७ चामुण्डामन्दिरे कार्यः शिरोमालाकुलो ध्वजः । नीला पताका कर्तव्या दण्डो लोहमयस्तथा । । ५८ रीतीमयश्च मातॄणां रेवतस्य च कारयेत् । गौर्या ध्वजस्ताम्रमयः पताका गोपसन्निभा । । ५९ स्वर्णदण्डस्तु वीरस्य ध्वजो मेषसमन्वितः । पताका बहुरत्नाढ्ये१ कर्तव्या यदुनन्दन । । 1.138.६० अश्मसारमयो दण्डो ध्वजो वातस्य उच्यते । पताका कृष्णवर्णा तु हरिणस्य समीपगा । । ६१ भगवत्या ध्वजो दण्डः सर्वरत्नमयः स्मृतः । पताका तु त्रिवर्णा स्यात्सिंहस्याधोगता नृप । । ६२ एवंविधमिमं कृत्वा ध्वजं लक्षणलक्षितम् । अधिवास्य ततो राजंस्तत आरोपयेद्बुधः । । ६३ ततः सर्वौषधीभिश्च स्नापयित्वा प्रयत्नतः । समालभ्य च बध्नीयान्मध्ये प्रतिसरान्नृप । । ६४ कल्पयित्वा शुभां वेदिं कलशैरुपशोभिताम् । तस्यां वेद्यां समारोप्य तां रात्रिमधिवासयेत् । । ६५ नानाकुसुमचित्रां च स्रजं तस्यानुलम्बयेत् । समभ्यर्च्य प्रयत्नेन धूपमस्य निवेदयेत् । । ६६ बलिकर्म ततः कृत्वा कृशरापूपकादिभिः । पलालपूपिकाभिश्च दधिपायससूपकैः
Description of the Procedure for Raising the Banner Nārada said: Now I shall tell you the excellent procedure for raising the banner, as formerly spoken by Brahmā to the lord of bulls. Long ago, in the war between gods and demons, the gods, desiring victory, made various marks, vehicles, and banners. The banner with a distinguishing mark is called 'ketu' and by other synonymous names; now hear from me its proper measurement. The banner's pole should be made straight, unpierced, and without blemish, and its length should match the width of the temple. The pole of the banner is prescribed to be equal to the width of the temple or the measurement of the finial, as stated for the temple. The altar inside the temple, as measured by the string, its width should be the length of the pole, O best of the Yadus. Or, by the main string, the width of the interior is called the width of the temple—there is no doubt. The best banner is one whose pole is neither low nor crooked; the flag, the yoke, the tube, and the figure on the banner—these four are prescribed, O delight of the Yadus. The standard measurement is eight cubits, and for the 'daṇḍapāṇi' banner, it is sixteen cubits. The pole should never exceed twenty cubits for the Sun. The yoke should be made by the wise as the banner pole, four fingers wide, well-rounded, and two fingers above; neither too thin nor too thick, nor should it be bent at the joints. It should be made with even joints, strong, and slender. A crooked pole leads to the loss of sons; a wounded one to loss of wealth. The yoke brings disease; a broken one endless suffering. A pole lacking proper measurement causes loss of dharma. Uneven or irregular joints cause difficulty and elevation in the middle. The ten types of banners are: Jaya, Jayanta, Jaitreya, Śatruhantā, Jayāvaha, Nanda, Upananda, Indra, Upendra, as declared, all considered auspicious. The Jaya pole is two cubits, Jayanta is double that, Jaitreya is twelve cubits, Śatruhantā is with parts, Jayāvaha is twenty cubits, Nanda is like the Sun, Upananda is fourteen, Indra is sixteen, Upendra is eighteen, and Indra is twenty cubits. A broken, crooked, or unfinished pole should never be made. The banner pole should be made according to the root mantra and the width of the temple, or according to the rules of architecture, or half the measurement of the finial. The auspicious flag should hang from the banner pole. From the temple's spire, it should be a third of the length. These ten parts are called: aṅkura (sprout), pallava (leaf), skandha (stem), śākhā (branch), patākā (flag), kadalī (banana), ketu (banner), lakṣma (mark), jaya (victory), and dhvaja (banner), all pervaded by the gods and imperishable. The aṅkura is two fingers, pallava four, skandha six, śākhā eight, patākā eleven, kadalī fourteen, ketu sixteen, lakṣma eighteen, jaya twenty fingers. The auspicious flag of the temple's finial is called aṅkura, O delight of the Yadus. Pallava is the second, the cleaning rod; the third part is the skandha, śākhā is the fifth, patākā the sixth, kadalī the seventh, ketu the eighth, lakṣma the ninth, and jaya the tenth, O delight of the Yadus. The places for the banner are: bull, elephant, sheep, buffalo, kabandha, deer, and man, O best of men. These are the places for the banner, to be arranged in order from the east. Thus, the ten types of flags are described by the wise; they should be made in the order stated—hear this, O king. Made of white cloth, variegated, with bells, very beautiful, adorned with various yak-tail whisks, decorated with rows of small bells. At the top of the banner, a symbol of the deity should be made—of gold, silver, or gems, or painted with colors, or the form of the vehicle. The banner pole should be set up, O delight of the Yadus. The Garuḍa banner is for Viṣṇu, the bull for Śiva, the lotus for Brahmā, the dharma symbol for the Sun. The swan is for the lord of waters, the man for Soma, the plough for Baladeva, the makara for Kāma. The lion is for Durgā, the lizard for Umā, the horse for Revata. The tortoise is for Varuṇa, the deer for Vāyu, the ram for Agni, the mouse for Gaṇapati. For the Brahmarṣis, the banner is made of kuśa grass—thus is the arrangement of banners. The vehicle of each deity is the banner for that deity. For Viṣṇu's banner, the pole should be golden, and the flag yellow, near Garuḍa. For Śiva's banner, the pole should be silver, and the flag white, near the bull. For Brahmā's banner, the pole is copper, and the flag lotus-colored, near the lotus. For the Sun, the pole is golden, and the flag five-colored, with dharma below, O king. Adorned with rows of bells, like bubbles, with garlands of flowers, surrounded by various musical instruments. For Indra's banner, the pole is gold, and the flag multicolored, near the elephant. For Yama's banner, the pole is iron, with Yama's symbol, and the flag is black, near the buffalo. For Varuṇa's banner, the pole is silver, and the flag is entirely white and variegated. For Kubera's banner, the pole is made of gems, and the flag is red, near the human foot. For Baladeva's banner, the pole is silver, and the flag is white, hanging down like a palm leaf. For Kāma's banner, the pole is of three metals, and the flag is Rohiṇī, near the makara. The peacock is the symbol for Kārttikeya, with a pole of three metals, adorned with many gems. The flag is multicolored and variegated, as described by the wise. For Gaṇapati, the pole is made of ivory, and the flag is white, of proper size, O king. For the Mothers and for Revata, the banner is of various forms, with many flags and gems. For Revata, the banner is a horse, and the flag is red, O delight of the Yadus. In the temple of Cāmuṇḍā, the banner is adorned with a garland of heads, the flag is blue, and the pole is of iron. For the Mothers and Revata, the pole is of reed; for Gaurī, the pole is copper, and the flag resembles a cowherd's. For Vīra, the pole is gold, and the banner has a ram, the flag adorned with many gems, O delight of the Yadus. For Vāyu, the pole is of stone, and the flag is black, near the deer. For the goddess, the pole is of all gems, and the flag is tricolored, hanging down like a lion's. Having made such a banner, marked with auspicious signs, after consecrating it, the wise should then raise it. Then, after bathing it with all herbs, and anointing it, one should tie protective threads in the middle. After preparing an auspicious altar adorned with pots, the banner should be placed on the altar and consecrated for the night. A garland of various flowers should be hung from it; after worshipping it carefully, incense should be offered. Then, after performing the offering with kṛśara, pūpaka, and other items, and with palāla, pūpikā, curds, milk, and soups—
६७ उद्दिश्य लोकपालेभ्यो बलिं दद्याच्च वायसैः । ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्याथ कृत्वा पुण्याहमङ्गलम् । । ६८ वादित्रकृतनिर्घोषं जलं संस्कारसंयुतम् । नानाबुद्बुदसपन्नं वेष्टितं नववाससा । । ६९ शुभे लग्ने दिने ऋक्षे ध्वजं चारोपयेद्बुधः । विन्यस्य स्वर्णकलशं श्वभ्रराजं ध्वजस्य तु । । 1.138.७० एवमारोपयेद्यस्तु ध्वजं देवालयोपरि । स श्रिया वर्धते नित्यं प्राप्नोति परमां गतिम् । । ७१ असुरा वासमिच्छन्ति ध्वजहीने सुरालये । तस्माद्देवालयं प्राज्ञो ध्वजहीनं न कारयेत् । । ७२ मन्त्रश्च स्थापने प्रोक्तो विधानज्ञैर्ध्वजस्य तु । एह्येहि भगवन्देव देववाहन वै खग । । ७३ श्रीकरः श्रीनिवासश्च जय जैत्रोपशोभित । व्योमरूप महारूप धर्मात्मंस्त्वं च वै गतेः । । ७४ सान्निध्यं कुरु दण्डेऽस्मिन्साक्षी च ध्रुवतां व्रज । कुरु वृद्धिं सदा कर्तुः प्रासादस्यार्कवल्लभ । । ७५ ॐ एह्येहि भगवन्नीश्वरविनिर्मित उपरिचरवायुमार्गानुसारिञ्छ्रीनिवास रिपुध्वंस यक्षनिलय सर्वदेवप्रियं कुरु सान्निध्यं शान्ति स्वस्त्ययनं च मेभयं सर्वविघ्ना व्यपसरन्तु । । ७६ मन्त्रेणानेन राजेन्द्र श्वभ्रे दण्डे निवेशयेत् । पताकां पूर्वमन्त्रेण स्थित्या पूर्वमुखो नृप । । ७७ क्षिपेदूर्ध्वमथाकाशं प्रासादशिखराद्विभोः । यजमानस्ततः पश्येत्पताकां यदुनन्दन । । ७८ प्रासादपुरतो वापि पताकां पातयेद्यदि । इन्द्रलोकं तदा कर्ता विशेद्वै यदुनन्दन । । ७९ आग्नेय्यामग्निलोकं तु याम्यां यमसदो भजेत् । नैऋत्यां नैऋतं लोकं वारुण्यः वारुणं व्रजेत् । । 1.138.८० यस्य देवस्य यद्वेश्म कृतं यदुकुलोद्वह । तस्य लोकमवाप्नोति वृषस्थानगतो यदि । । ८१ वायव्ये वायुमाप्नोति सौम्यायां सोममाप्नुयात् । ऐशान्यामीशमाप्नोति कर्ता वै देववेश्मनः । । ८२ य एवं कारयेद्भक्त्या ध्वजस्यारोपणं रवेः । स हि भुक्त्वा परान्भोगान्सूर्यलोके महीयते । । ८३ तेजसाम्बुजसंकाशः कान्त्या चाम्बुजसन्निभः । द्विजातितुल्यः प्रभया विक्रमेण च गोपतेः । । ८४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे साम्बोपाख्याने ध्वजारोपणविधिवर्णनं नामाष्टत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः
Then, offering to the guardians of the directions, one should give the offering to the crows. After having the Brahmins recite blessings and performing the auspicious rites, with the sound of musical instruments, water sanctified by rites, adorned with various bubbles, and wrapped in new cloth, at an auspicious moment, on a good day and constellation, the wise should raise the banner. Placing a golden pot at the base of the banner, thus should the banner be raised over the temple. Whoever raises the banner in this way over the temple always prospers in wealth and attains the highest state. Demons desire to dwell in a temple without a banner; therefore, the wise should never make a temple without a banner. The mantra for installing the banner, as prescribed by those who know the procedure, is: 'Come, come, O blessed god, divine vehicle, O bird, bringer of prosperity, abode of fortune, adorned with victory, form of the sky, great form, embodiment of dharma, you are the path. Make your presence on this staff, be a witness, become steadfast. Grant prosperity always to the maker, O beloved of the Sun.' 'Oṃ, come, O blessed one, created by the Lord, follower of the upper air, abode of fortune, destroyer of enemies, dwelling of Yakṣas, beloved of all gods, make your presence, grant peace, auspiciousness, and remove all fears and obstacles.' With this mantra, O king, the staff should be placed in the base; the flag, with the previous mantra, should be fixed facing east. Then, it should be raised upward from the temple spire; the sacrificer should then see the flag, O delight of the Yadus. If the flag is dropped in front of the temple, the maker enters Indra's world, O delight of the Yadus. In the southeast, he attains Agni's world; in the south, Yama's abode; in the southwest, Nairṛta's world; in the west, Varuṇa's world. For whichever deity's temple is made, if the banner is placed on the bull's position, he attains that deity's world. In the northwest, he attains Vāyu's world; in the north, Soma's; in the northeast, Īśa's; the maker of the temple attains the world of the deity. Whoever, with devotion, raises the banner of the Sun in this way, after enjoying supreme pleasures, is honored in the world of the Sun. Resplendent like a lotus in brilliance and radiance, equal to a twice-born in glory and valor, and to the Lord of Cows in might. Thus ends the one hundred thirty-eighth chapter, named 'Description of the Procedure for Raising the Banner', in the Sāmbopākhyāna of the Saptamīkalpa, in the Brāhma Parvan of the glorious Bhaviṣya Mahāpurāṇa.
भोजकानयनवर्णनम् साम्ब उवाच त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तं रूपमेतत्पुरातनम् । प्रत्यक्षदर्शनं चापि भास्करस्य महात्मनः । । १ सर्वमेतत्तु सम्प्राप्य पुनश्चिन्ताकुलं मनः । देवस्य परिचर्यायाः पालनं कः करिष्यति । । २ गुणयुक्तं द्विजं किञ्चित्समर्थं परिपालने । ममैवानुग्रहाद्ब्रह्मन्द्विजं व्याख्यातुमर्हसि । । ३ एवमुक्तस्तु साम्बेन नारदः प्रत्युवाच तम् । न द्विजाः परिगृह्णन्ति देवस्य स्वीकृतं धनम् । । ४ विद्यते हि धनं ह्यत्र गुणश्चायं प्रतिग्रहः । देवचर्यागतैर्द्रव्यैः क्रिया ब्राह्मी न विद्यते । । ५ अवज्ञया च कुर्वन्ति ये क्रियां लोभमोहिताः । अपाङ्क्तेया भवन्तीह ते वै देवलका द्विजाः । । ६ देवस्वं ब्राह्मणत्वं च यो लोभादुपजीवति । स पापात्मा नरो लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति । । ततो न ब्राह्मणः कश्चिद्देवचर्यां करिष्यति । । ७ विधिज्ञं ज्ञानवन्तं च परिचर्याक्षमं तथा । देव एव तमाख्यातुं तस्मात्तं शरणं व्रज । । ८ अथवा यदुशार्दूल उग्रसेनपुरोहितम् । गत्वा१ गौरमुखं पृच्छ स ते कामं विधास्यति । । ९ नारदेनैवमुक्तस्तु साम्बो जाम्बवतीसुतः । सुखासीनं गृहे वीर उग्रसेनपुरोहितम् । । 1.139.१० कृतपूर्वाह्णिकं वीर विप्रं गौरमुखं नृप । विनयेनोपसङ्गम्य साम्बो वाक्यमथाब्रवीत् । । ११ मया भानोः प्रसादेन कारितं विपुलं गृहम् । सपत्नीकं ससैन्यं च पृथिव्यां सारवत्स्थितम् । । १२ सर्वं तस्मिन्मया दत्तं कृतं मूर्तेश्च मण्डलम् । तस्मादिष्ट्वा विशिष्टेभ्यो देयं दानं मनोगतम् । । १३ तत्सर्वं मम सम्प्रीत्या गृहाण त्वं महामुने । साम्बवाक्यमिदं श्रुत्वा प्रत्युवाच महामुनिः । । १४ गौरमुख उवाच ब्रवीम्यहमशेषेण यथावदनुपूर्वशः । अहं विप्रो भवान्राजा स च देवपरिग्रहः । । अपरस्परमेवं तु ग्रहणं मे विरुध्यते । । १५ ब्रह्मविद्याप्रणीतानि स्वकर्माणि द्विजातयः । कुर्वाणा न प्रहीयन्ते अन्यथा भिन्नवृत्तयः । । १६ क्षान्तिरध्यापनं२ जापः सत्यं च यदुनन्दन । एतानि विप्रकर्माणि न देवार्थपरिग्रहः
Sāmba said: By your grace, I have attained this ancient form and have also had the direct vision of the great Sun. Having obtained all this, my mind is again troubled: who will maintain the service of the deity? You should describe, by your favor, a virtuous and capable Brahmin who can maintain the worship, O sage. Thus addressed by Sāmba, Nārada replied to him: Brahmins do not accept wealth dedicated to the deity. Indeed, there is wealth here, but its acceptance is not meritorious; acts performed with materials meant for divine service are not considered Brahminical rites. Those who, out of greed and delusion, perform rituals with such materials out of disrespect, those Brahmins become unfit for ritual participation and are called 'devalakas.' Whoever lives off divine property or Brahminhood out of greed is a sinner in this world, living like one who survives on the leavings of vultures; therefore, no Brahmin should perform divine service. One who knows the law, who is learned and capable of service, let the deity himself appoint him; therefore, take refuge in him. Or else, O best of the Yadus, go to Gauramukha, the priest of Ugrasena; he will fulfill your desire. Thus instructed by Nārada, Sāmba, son of Jāmbavatī, approached the priest Gauramukha, who was comfortably seated at home. Having completed his morning rites, the noble Sāmba respectfully approached the Brahmin Gauramukha and spoke these words: By the grace of the Sun, I have built a grand house, established with wife and army, standing firm on the earth. I have given everything there and established the circle of the deity's image; therefore, I wish to give gifts to the most worthy. Out of affection, receive all this from me, O great sage. Hearing Sāmba's words, the great sage replied: Gauramukha said: I will tell you everything in proper order. I am a Brahmin, you are a king, and that is divine property; such mutual acceptance is not proper for me. Brahmins, guided by knowledge of Brahmavidyā, do not decline their own duties; otherwise, their conduct would be broken. Forbearance, teaching, recitation, and truthfulness, O delight of the Yadus—these are the duties of Brahmins, not the acceptance of gifts meant for the deity.