रथ-यात्रावर्णनम् ब्रह्मोवाच अनेन विधिना यस्तु कुर्याद्वा कारयेत वा । यात्रां भगवतो भक्त्या भास्करस्यामितौजसः । । १ स परार्धं तु वर्षाणां सूर्यलोके महीयते । कुले न जायते तस्य दरिद्रो व्याधितोऽपि वा । । २ अभ्यङ्गाय घृतं यस्तु भास्कराय प्रयच्छति । कृते तु वर्णतिलके स गच्छेत्सुरभी १ पुरम् । । ३ तीर्थोदकं तु यो भक्त्या गंगायाश्च तथोदकम् । स्नानार्थमानयेद्यस्तु भास्करस्य त्रिलोचन । ।४ भक्त्या वर्णत्रयं दद्याद्भास्करस्य त्रिलोचन । समाप्येहाखिलान्कामान्प्राप्नुयाद्वरुणालयम् । । ५ रक्तवर्णं तु यो दद्याद्धविष्यान्नं गुडौदनम् । स गच्छेद्दीप्तिमान्रुद्र सूर्यलोकं पुरं वरम् । । ६ गच्छेत्पुरवरे रुद्र यत्र देवः प्रजापतिः । स्नापयेद्यस्तु वा भक्त्या भास्करं पूजयेत्तथा । । ७ स गच्छेद्दीप्तिमान्रुद्र सूर्यलोकं न संशयः । २रथमारोपयेद्यस्तु रथमार्गं प्रमार्जति । । ८ स याति वातसालोक्यं वाततुल्यपराक्रमः । रथस्य गच्छतो यस्तु मार्गे कुर्यात्सुमण्डलम् । । ९ स लोकं प्राप्नुयात्पुण्यं मारुतं नात्र संशयः । सूर्यस्य गच्छतो यस्तु मार्गं कुर्यात्सुमण्डलम् । । 1.58.१० स लोकं प्राप्नुयात्पुण्यं यः कुर्यान्मार्गमादरात् । पुष्पप्रकरशोभाढ्यं ३शुभतोरणमण्डितम् । । ११ शंखतूर्यनिनादाढ्यं तथा४ प्रेक्षणकान्वितम् । स याति परमं स्थानं यत्र देवो विभावसुः । । १२ देवेन सहितो यस्तु नृत्यन्गायंस्तथार्चयन् । कुर्यान्महोत्सवं भक्त्या स याति परमं पदम् । । १३ प्रजागरं यस्तु कुर्याद्देवे रथगते रवौ । स सुखी पुण्यवान्नित्यं मोदते शाश्वतीः समाः । । १४ भक्तदासादिकं १ सर्वं यो ददाति रवेर्नरः । सम्प्राप्येहाखिलान्कामान्सूर्यलोकमवाप्नुयात् । । १५ रथारूढस्य सूर्यस्य भ्रमतो दर्शनं हर । दुर्लभं देवशार्दूल विशेषात्पुरतो व्रजन् । । १६ उत्तराभिमुखं यान्तं तथा वै दक्षिणामुखम् । धन्यः पश्यति देवेशं भास्करं भक्तवत्सलम् । । १७ अथ संवत्सरे प्राप्ये भानोर्यात्रादिने यदि । रथप्रकमणं तत्र न कथञ्चित्कृतं भवेत् । । १८ ततो वै द्वादशे वर्षे कर्तव्यं भूतिमिच्छता । इन्द्रध्वजस्य चाप्येवं यदि नोत्थापनं कृतम् । । १९ ततो वै द्वादशे वर्षे कर्तव्यं नान्तरा पुनः । यात्रायाश्चापि ये भङ्गं कुर्वन्ति वृषभध्वज । । 1.58.२० मन्देहा नाम ते ज्ञेया राक्षसा नात्र संशयः । ये कुर्वन्ति तथा यात्रां नरा धर्मध्वजस्य तु । । २१ इन्द्रादिदेवास्ते ज्ञेया गताश्च परमं पदम् । पुनर्यात्राविधिं चेमं समासात्कथयामि ते । । २२ यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । वर्तमाने तु वै माघे रथे २देवगणाश्रिते । । २३ स तस्मिन्नेव मनसा स्थापनीयो रथोपरि । द्यौर्मही च द्विमूर्तिस्थे यथापूर्वं प्रतिष्ठिते । । २४ तथैव राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता । एताभ्यामपि देवीभ्यां यथैव सवितुस्तथा । । २५ दिण्डिनः पिंगलादीनां पृथुः कार्यो रथक्रमः । मनसा चिन्तयेदन्यां यथास्थानेषु देवताम् । । २६ दिक्पालांल्लोकपालांश्च कल्पयेत्मनसैव तु । देवो वेदमयश्चायं सर्वदेवमयस्तथा । । २७ मंडलमृङ्मयं चैव छन्दांस्यास्यं प्रकीर्तितम् । गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगत्यनुष्टुबेव च । । २८ पंक्तिश्च बृहती चैव उष्णिगेव च सप्तमी । ततो देवमयात्वाच्च च्छन्दसां चैव कल्पनात् । । २९ ततो वेदमयात्वाच्च तरणिर्लोकपूजितः । १रथप्रकमणात्सूर्यो वोढव्यो ब्रह्मवादिभिः । । 1.58.३० उपवासपरैर्युक्तैर्वेदवेदांगपारगैः । रथं तु नारुहेच्छूद्रो भास्करस्य त्रिलोचन । । ३१ आरुह्य तरणेर्यानं व्रजेच्छूद्रो ह्यधोगतिम् । यथोक्तकरणाद्रुद्र सदा शान्तिर्भवेन्नृणाम् । । ३२ नायकश्चापि सर्वेषां देवानां तु२ दिवाकरः । विन्यसेत्तु रथानां तु देवतायतनेषु च । । ३३ ततो धूपोपहारैस्तु पूजयेत्प्रथमं रविम् । दिग्देवानुचरांश्चैव पूजयेत्पूज्यते श्रिया । । ३४ अपूज्य प्रथमं सूर्यमपरान्यस्तु पूजयेत् । ३तत्तद्भूतकृतं पाद्यं न प्रगृह्णन्ति देवताः । । ३५ यात्राकाले तु सम्प्राप्ते ४सवितुर्दीक्षितां तनुम् । ये द्रक्ष्यंति नरा भक्त्या ते भविष्यन्त्यकल्मषाः । । ३६ पौर्णमास्याममायां च दर्शनं पुण्यदं स्मृतम् । सप्तम्यां च तथा षष्ठ्यां दिने तस्य रवेस्तथा । । ३७ आषाढी कार्त्तिकी माघी तिथ्यः पुण्यतमाः स्मृताः । महाभाग्यं तिथे पुण्यं यथा शास्त्रेषु गीयते । । ३८ कार्त्तिक्यां तु विशेषेण महाकार्तिक्युदाहृता । एवं कालसमायोगाद्यात्राकालो विशिष्यते । । ३९ दर्शनं च महापुण्यं सर्वपापहरं भवेत् । उपवासपरो यस्तु तस्मिन्काले यतव्रतः । ।1.58.४ ० पूजयेत्तु१ रविं भक्त्या स गच्छेत्परमां गतिम् । देवोऽयं यज्ञपुरुषो लोकानुग्रहकांक्षया । । ४१ प्रतिमावस्थितो भूत्वा पूजां गृह्णात्यनुग्रहात् । स्नानाद्दानाज्जपाद्धोमात्संयोगाद्देवकर्मणः । । ४२ कूर्चानां वपनाच्चैव दीक्षितः पुरुषो भवेत् । कचानां वापनं कार्यं सूर्यभक्तैः सदा नरैः । । ४३ सूर्यक्रतौ शुचिस्त्वेवं दीक्षितः पुरुषो भवेत् । चतुर्णामपि वर्णानां भक्त्या सूर्यस्य नित्यदा । । ४४ एवं येऽत्र करिष्यन्ति ते नरा नित्यदीक्षिताः । चीर्णव्रता महात्मानस्ते यास्यन्ति परां गतिम् । । ४५ इत्येषा कथिता रुद्र रथयात्रा दिवस्पतेः । यां श्रुत्वा वाचयित्वा सर्वरोगैर्विमुच्यते । । ४६ कृत्वा च विधिवद्भक्त्या याति सूर्यसदो नरः । रथाह्वा कथिता रुद्र समासात्सप्तमी शुभा । । ४७ भूयोऽपि श्रूयतां रुद्र सप्तमी गदतो मम । ।४८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे रथयात्रा वर्णनं नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्याय
Description of the Chariot Festival Brahma said: Whoever, with this procedure, either performs or causes to be performed the festival of the glorious Sun, of boundless radiance, with devotion— He is honored for a hundred million years in the world of the Sun; in his lineage, there is never born one who is poor or afflicted with disease. Whoever offers ghee for anointing to the Sun, with proper marks of color, goes to the city of Surabhi. Whoever, with devotion, brings water from sacred places or from the Ganga for the Sun's bath, O Three-eyed One— Whoever, with devotion, gives three colors to the Sun, O Three-eyed One, having fulfilled all desires here, attains the abode of Varuna. Whoever gives red-colored cooked rice with jaggery to the Sun, O Rudra, attains the radiant, excellent city of the Sun. He goes, O Rudra, to the excellent city where the god Prajapati resides; whoever bathes the Sun with devotion and worships him likewise— He, radiant, goes to the world of the Sun, O Rudra, without doubt. Whoever places the deity on the chariot or sweeps the chariot's path— He attains the world of Vata and becomes equal in valor to Vata. Whoever, as the chariot moves, makes a beautiful circle on the path— He attains the virtuous world of Marut; there is no doubt of this. Whoever, as the Sun moves, makes a beautiful path— He attains a virtuous world, who prepares the path with care, adorned with heaps of flowers, auspicious arches, and decorations— Resounding with conches and drums, and provided with places for viewing, he attains the supreme abode where the radiant god dwells. Whoever, together with the deity, dances, sings, and worships, and celebrates the festival with devotion, attains the highest state. Whoever keeps vigil for the deity as the Sun rides the chariot, always rejoices happily for countless years. Whoever gives all service, including that of devoted servants, to the Sun, having attained all desires here, reaches the world of the Sun. To see the Sun, mounted on the chariot and moving, O Hara, is rare, O tiger among gods, especially when approaching in front. Whoever sees the Lord of gods, the Sun, compassionate to devotees, as he moves northward or southward, is blessed. If, in a year, on the festival day of the Sun, the chariot procession is not performed in any way— Then, in the twelfth year, it must be done by one desiring prosperity; likewise, if the raising of Indra's banner is not done— Then, in the twelfth year, it must be performed; not again in between. Those who disrupt the procession, O bull-bannered one— Are to be known as demons called Mandehas; there is no doubt of this. Those who perform the procession of the Dharma-banner— Are to be known as the gods beginning with Indra, who have attained the supreme state. Again, I will briefly tell you the procedure for the procession— Hearing which, one is freed from all sins; there is no doubt of this. When, in the present Magha month, the chariot is occupied by the hosts of gods— One should mentally install them on the chariot itself. Heaven and earth, in dual form, are to be established as before. Likewise, the queen is to be known as heaven, and the agitated earth is remembered; these two goddesses are to be established as for Savitar. For Dindina, Pingala, and others, the order of the chariot is to be made broad; one should mentally contemplate the other deities in their proper places. The guardians of the directions and the world-protectors are to be conceived mentally; the god is composed of the Vedas and of all the gods. The circle is made of Rigveda; the meters are declared as his mouth: Gayatri, Trishtubh, Jagati, and Anushtubh, Pankti, Brihati, Ushnik, and Saptami. Thus, from the divinity and arrangement of the meters— And from the Vedic nature, the Sun, honored by the worlds, is to be carried by the knowers of Brahman from the start of the chariot procession— By those engaged in fasting, skilled in the Vedas and Vedangas. A Shudra must not mount the chariot of the Sun, O Three-eyed One. If a Shudra mounts the vehicle of the Sun, he goes to a lower state. By performing as prescribed, O Rudra, there is always peace for people. The Sun is the leader of all the gods; he should be established in the shrines of the chariots. Then, with offerings of incense and gifts, one should first worship Ravi; one should worship the attendant deities of the directions, who are to be honored with splendor. If one worships other deities before worshiping the Sun, the water offered by such beings is not accepted by the gods. At the time of the procession, those who see the consecrated form of Savitar with devotion become free from all sin. On the full moon, new moon, and especially on the sixth and seventh days, the sight of the Sun is considered meritorious. The Ashadha, Karttika, and Magha lunar days are considered most auspicious; the great fortune and merit of these days are sung in the scriptures. Especially in Karttika, the great Karttika is declared; thus, by the conjunction of time, the festival time is distinguished. The sight of the Sun is highly meritorious and removes all sins. Whoever, devoted to fasting and vows, worships Ravi at that time with devotion, attains the highest state. This god is the person of sacrifice, wishing to bestow grace upon the worlds; taking form as an image, he accepts worship out of compassion. By bathing, giving, reciting, and offering, and by the conjunction of divine acts, and by the shaving of hair, a person becomes consecrated. The cutting of hair should always be done by devotees of the Sun. In the Sun's sacrifice, thus purified, a person becomes consecrated. Of all four classes, those who always worship the Sun with devotion are ever consecrated; those great souls who have observed vows attain the supreme state. Thus, O Rudra, the description of the Sun's chariot festival has been told; hearing and reciting it, one is freed from all diseases. By performing it properly with devotion, a person goes to the Sun's abode. The auspicious Saptami, called the chariot festival, has been described, O Rudra. Again, hear further, O Rudra, as I speak about the Saptami.
सूर्यदिण्डीसंवादम् सुमन्तुरुवाच अथान्यं सरहस्यं तु संवादं वच्मि तेऽखिलम् । सूर्यस्य दिण्डिना सार्धं सर्वपापप्रणाशनम् । । १ ब्रह्महत्याभिभूतस्तु परा दिंडिर्महातपाः । आराधनाय देवस्य स्तोत्रं चक्रे महात्मनः । । २ श्रुत्वा तस्यार्थतः स्तोत्रं तुतोष भगवान्रविः । उवाच देवदेवस्तं दिण्डिनं गणनायकम् । । ३ आदित्य उवाच हंत दिण्डे प्रसन्नोऽस्मि भक्त्या स्तोत्रेण तेऽनघ
Sumantu said: Now I shall tell you another secret conversation in its entirety—the dialogue between the Sun and Diṇḍi, which destroys all sins. Overwhelmed by the sin of killing a brāhmaṇa, the great ascetic Diṇḍi composed a hymn to worship the great deity. Hearing the meaning of that hymn, the blessed Sun was pleased, and the Lord of gods spoke to Diṇḍi, the leader of the Gaṇas. The Sun said: 'O Diṇḍi, I am pleased with you, sinless one, because of your devotion and this hymn.'
वरं वृणीष्व धर्मज्ञ यत्ते मनसि वर्तते । । ४ दिण्डिरुवाच एष एव वरः श्लाघ्यो यत्प्राप्तोऽसि ममान्तिकम् । त्वद्दर्शनमपुण्यानां स्वप्नेष्वपि च दुर्लभम् । । ५ यथैषा ब्रह्महत्या मे आगता लोकगर्हिता । भवाञ्जानाति सर्वेशो हदिस्थः सर्वदेहिनाम् । । ६ त्वत्प्रसादान्ममेशान३ नाशमाशु प्रयातु वै । तथा च दुरितं सर्वं यच्चान्यल्लोकगर्हितम् । । ७ यद्यदिच्छाम्यहं तत्तत्सर्वमस्तु दिवस्पते । एतेनैवानुमानेन प्रसन्नो भगवन्निति । । ८ ज्ञातं मया हि मार्तण्डे नाप्रसन्ने विभूतयः । एवं सर्वसुखाह्लादमध्यस्थोऽपि हि भानुमान् । । ९ त्वं मामगाधे संसारे मग्नमुद्धर्तुमर्हसि । सुखानि तानि चैवान्ते तेषां दुःखं न तत्सुखम् । । 1.62.१० यदा तु दुःखमागामि किं४ वा कस्यैव भक्षणात् । तत्प्रसादं कुरु विभो जगतां त्वं जगत्पते । । ११ ज्ञानदानेन येनैवमुत्तरेयं भवार्णवम् । इत्युक्तस्तेन मार्तण्डः कथयामास योगवित् । । १२ योगं निर्बीजमत्यन्तं दुःखसंयोगभेषजम् । श्रुत्वा योगं तु तं दिण्डिर्निर्बीजं निष्कलं बभौ । । १३ प्रणिपत्य महातेजा इदं वचनमब्रवीत् । देवदेव त्वया योगो यः प्रोक्तो ध्वान्तनाशन । । नैष प्राप्यो मया नान्यैर्मानवैरजितेन्द्रियैः । । १४ विषया दुर्जयाः पुंभिरिन्द्रियाकर्षिणः सदा । इन्द्रियाणां जयो युक्तः कः शक्तानां करिष्यति । । १५ अहंममेतिविख्यातिर्दुर्जयं चञ्चलं मनः । रागादयस्तथा त्यक्तुं शक्या जन्मान्तरैर्यदि
१६ सोऽहमिच्छामि देवेश त्वत्प्रसादादनिर्जितैः । रागादिभिरमर्त्यत्वं प्रापुः प्रक्षीणकल्मषाः । । १७ आदित्य उवाच यद्येवं मुक्तिकामस्त्वं गणनाथ शृणुष्व तम् । क्रियायोगं समस्तानां क्लेशानां हानिकारकम्
'Therefore, O Lord of gods, I desire, by your grace, that even those who have not conquered passion and the rest may attain immortality, their impurities destroyed.' The Sun said: 'If you desire liberation, O Lord of Gaṇas, then listen—I shall teach you the yoga of action, which removes all afflictions.'
१८. मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः । । १९ मद्भावना मद्यजना मद्भक्ता मत्परायणाः । मम पूजाकराश्चैव मयि यान्ति लयं नराः । । 1.62.२० सर्वभूतेषु मां पश्यन्ममवस्थितमीश्वरम्
'Fix your mind on me, be devoted to me, sacrifice to me, bow to me. Thus, making me your supreme goal, you will surely come to me. Those whose thoughts are fixed on me, who are devoted to me, who worship me, and who are intent on me—such people merge into me. Seeing me, the Lord, present in all beings—'
कर्त्तासि केन चैव त्वमेवं दोषान्प्रहास्यसि
By whom, and how, will you abandon these faults, being their agent yourself?
२१ जङ्गमाजङ्गमे ज्ञाते मय्यासक्ते समन्ततः । रागलोभादिनाशेन भवित्री कृतकृत्यता । । २२ भक्त्यातिप्रणयस्यापि चञ्चलत्वान्मनो यदि । मय्यावेशं दधद् भूयः कुरु मद्रूपिणीं तनुम् । । २३ सुवर्णरजताद्यैस्त्वं शैलमृद्दारुलेखनम् । पूजोपहारैर्विविधैः सम्पूजय त्रिलोचनम् । । २४ तस्याश्रितं समाविश्य सर्वभावेन सर्वदा । पूजिता सैव ते भक्त्या ध्याता चैवोपकारिणी । । २५ गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुञ्जस्तामेवाग्रे च पृष्ठतः । उपर्यधस्तथा पार्श्वे चिन्तयंस्तन्मयश्च वै । । २६ स्नानैस्तीर्थोदकैर्हद्यैः १पुष्पैर्गन्धानुलेपनैः । वासोभिर्भूषणैर्भक्ष्यैर्गीतवाद्यैर्मनोरमैः । । २७ यच्च यच्च तवेष्टं वै किञ्चिद्भोज्यादिकं तव । भक्तिनम्रो गणश्रेष्ठ प्रीणयस्व कृतिं२ मम । । २८ रागेणाकृष्यते तात गन्धर्वाभिमुखं यदि । मयि बुद्धिं समावेश्य गायेथा याः कथा मम । । २९ कथया रमते चेतो यदि तद्भवतो मम । श्रोतव्याः प्रीतियोगेन मत्स्वरूपोदयाः कथाः । । 1.62.३० एवं समर्पितमनाश्चेतसो येऽथ आश्रयाः । हेयास्तान्निखिलान्दिण्डे परित्यज्य सुखी भव । । ३१ अक्षीणरागद्वेषोऽपि मत्प्रियः परमः परम् । पदमाप्नोषि मा भैषीर्मय्यर्पितमना भव । । ३२ मयि संन्यस्य सर्वं त्वमात्मानं यत्नवान्भव । मदर्थं कुरु कर्माणि मा च धर्मव्यतिक्रमम् । । ३३ एवं व्यपोह्य हत्यास्त्वं ब्रह्मण मोक्ष्यसे भवात् । एतेनैवोपदेशेन व्याख्यातमखिलं तव । । ३४ क्रियायोगं समास्थाय मदर्पितमना भव । । ३५ दिण्डिरुवाच मद्धिताय जगन्नाथ क्रियायोगामृतं मम । विस्तरेण समाख्याहि प्रसन्नस्त्वं हि दुःखहा । । ३६ त्वामृते न हि तद्वक्तुं समर्थोऽन्यो१ जगद्गुरो । गुह्यमेतत्पवित्रं च तदाचक्ष्व प्रसीद मे । । ३७ आदित्य उवाच आख्यास्यते तदखिलं निर्विकल्पं गणाधिप । इत्युक्त्वान्तर्दधे देवः सर्वलोकप्रदीपकः । । ३८ स च दिण्डिर्महातेजा जगामाशु नभोगतिम् । । ३९ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि दिण्ड्यादित्यसंवादवर्णनं नाम द्विषष्टितमोऽध्याय
When one knows both the moving and unmoving beings, and is wholly attached to Me, with the destruction of passion, greed, and the like, fulfillment is attained.
आदित्यमहिमावर्णनम् सुमन्तुरुवाच प्रणम्य शिरसा देवं सुरज्येष्ठं चतुर्मुखम् । उवाच स महातेजा दिण्डिर्लोकेशमादरात् । । १ देवदेवेन भवतादिष्टोऽस्मि च महात्मना । क्रियायोगामृतं२ सर्वमाख्यास्यति भवान्किल । । २ स त्वां पृच्छाम्यहं ब्रह्मन्क्रियायोगं निरन्तरम् । सन्तोषयितुमीशेहं यथावद्वक्तुमर्हसि । । ३ ब्रह्मोवाच एह्येहि मत्सकाशं च मत्समीपे गणाधिप । ब्रह्महत्या प्रणष्टा ते दर्शनादेव तस्य तु । । ४ अनुग्राह्योऽसि भूतेश भास्करस्यामितौजसः । आराधनाय भूतेश यदीशे प्रवणं मनः । । ५ यदि देवपतिं भानुमाराधयितुमिच्छसि । भगवन्तमनाद्यन्तं भव दीक्षागुणान्वितः । । ६ न ह्यदीक्षान्वितैर्भानुर्ज्ञातु स्तोतुं च तत्त्वतः । द्रष्टुं वा शक्यते मूढैः प्रवेष्टुं कुत एव हि । । ७ जन्मभिर्बहुभिः पूता नरास्तद्गतचेतसः । भवन्ति भगवन्सौरास्तदा दीक्षागुणान्विताः । । ८ अनेकजन्मसंसारचिते पापसमुच्चये । नाक्षीणे जायते पुंसां मार्तण्डाभिमुखी मतिः । । ९ प्रद्वेषं याति मार्तण्डे द्विजान्वेदांश्च निन्दति । यो नरस्तं विजानीयात्पापबीजसमुद्भवम्
Description of the greatness of the Sun
1.63.१० पाखण्डेषु रतिः पुंसां हेतुवादानुकूलता । जायते विष्णुमायाम्भः पतितानां दुरात्मनाम् । । ११ यदा पापक्षयः पुंसां तदा वेदद्विजादिषु । रवौ च देवदेवेशे श्रद्धां भवति निश्चला । । १२ यदा स्वल्पावशेषस्तु नराणां पापसञ्चयः । तदा दीक्षागुणान्सर्वे भजन्ते नात्र संशयः । । १३ भ्रमतामत्र संसारे नराणां पापदुर्गमे । हस्तावलम्बदोप्येको भक्तिप्रीतो दिवाकरः । । १४ सर्वभागवतो भूत्वा सर्वपापहरं रविम् । आराधयेह तं भक्त्या प्रीतिमेष्यति भास्करः । । १५ दिण्डिरुवाच किं लक्षणा नरा दीक्षामर्हन्ति पद्मसम्भव । यच्च दीक्षान्वितैः कार्यं तन्मे कथय पद्मज । । १६ ब्रह्मोवाच कर्मणा मनसा वाचा प्राणिनां यो न हिंसकः । भावभक्तश्च मार्तण्डे तस्य दीक्षा गुणान्विता । । १७ ब्राह्मणांश्चैव देवांश्च नित्यमेव नमस्यति । न च द्रोग्धा१ परं वादे स मार्तण्डं समर्चति । । १८ सर्वान्देवान् रविं वेत्ति सर्वलोकांश्च भास्करम् । तेभ्यश्च नान्यमात्मानं स नरः सौरतां व्रजेत् । । १९ देवं मनुष्यमन्यं वा पशुपक्षिपिपीलिकान् । तरुपाषाणकाष्ठानि भूम्यंभो गगनं दिशः । । 1.63.२० आत्मानं चापि देवेशाद्व्यतिरिक्तं दिवाकरात् । यो न जानाति यतिषु स वै दीक्षागुणान्भजेत् । । २१ भावं न कुरुते यस्तु सर्वभूतेषु पापकम् । कर्मणा मनसा वाचा स तु दीक्षां समर्हति । । २२ सुतप्तेनेह तपसा यथैर्वा बहुदक्षिणैः । तां गतिं न नरा यान्ति यां गताः सूर्यमाश्रिताः । २३ येन सर्वात्मना भानौ भक्त्या भावो निवेशितः । गणेश्वर कृतार्थत्वाच्छ्लाघ्यः सौरः स मानवः । । २४ अपि न: स कुले धन्यो जायते कुलपावनः । भगवान्भक्तिभावेन येन भानुरुपासितः । । २५ यः कारयति - देवार्चां हृदयालम्बनं रवेः । स नरो भानुसालोक्यमाप्नोति धुतकल्मषः । । २६ यस्तु देवालयं भानोर्भक्त्या कारयति ध्रुवम् । स सप्त पुरुषाँल्लोकं भानोर्नयति मानवः । । २७ यावन्त्याब्दानि देवार्चा रवेस्तिष्ठति मन्दिरे । तावद्वर्षसहस्राणि सूर्यलोके महीयते । । २८ देवार्चा लक्षणोपेता तद्गृहे सन्ततो विधिः । निष्कामं च मनो यस्य स यात्यक्षरसाम्यताम् । । २९ पुष्पाणि च सुगन्धीनि मनोज्ञानि च यः पुमान् । प्रयच्छति सहस्रांशोः सदा प्रयतमानसः । । 1.63.३० धूपांश्च तांस्तान्विविधान्गन्धाढ्यं चानुलेपनम् । नरः सोऽनुदिनं यज्ञं करोत्याराधनं रवेः । । ३१ यज्ञेशो भगवान्पूषा सदा क्रतुभिरिज्यते । बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः । । ३२ न ते दिण्डिन्नवाप्यन्ते मनुष्यैरल्पसञ्चयैः । भक्त्या तु पुरुषैः पूजा कृता दूर्वाङ्कुरैरपि । । भानोर्ददाति हि फलं सर्वयज्ञैः सुदुर्लभम् । । ३३ यानि पुष्पाणि हृद्यानि धूपगन्धानुलेपनम् । दयितं भूषणं यच्च प्रीतये चैव वाससी । । ३४ यानि चाभ्यवहार्याणि भक्षााणि च फलानि वै । प्रयच्छ तानि मार्तण्डे भवेथाश्चैव तन्मनाः । । ३५ आद्यं तं भुवनाधारं यथाशक्त्या प्रसादय । आराध्य याति तं देवं तस्मिन्नेव नरो लयम् । । ३६ पुष्पैस्तीर्थोदकैर्गन्धैर्मधुना सर्पिषा तथा । क्षीरेण स्नापयेद्भानुं ग्रहेशं गोपतिं खगम् । । ३७ दधिक्षीरह्रदान्पुण्यांस्ततो लोकान्मधुच्युतः । प्रयास्यति गणश्रेष्ठ निर्वृत्तिं च विलक्षणाम् । । ३८ स्तोत्रैर्गीतैस्तथा वाद्यैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः । मनसश्चैव योगेन आराधय दिवाकरम् । । ३९ आराध्य तं जगन्नाथं मया सर्गः प्रवर्तितः । विष्णुश्च पालयेल्लोकांस्तमाराध्य दिवाकरम् । । 1.63.४० रुद्रश्च प्राप्तवान्देवीं भवानीं तत्प्रसादतः । दीप्यन्ते ऋषयश्चापि तमाराध्य दिवाकरम् । । ४१ स त्वमेभिः प्रकारैस्तमुपवासैश्च भास्करम् । तोषयाब्दं हि तुष्टोऽसौ भानुर्द्वंद्वप्रशान्तिदः । । ४२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे ब्रह्मदिण्डिसंवादे आदित्यक्रियायोगवर्णनं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः
फलसप्तमीवर्णनम् दिण्डिरुवाच उपवासैः सुरश्रेष्ठ कथं तुष्यति भास्करः । परिहारांस्तथाचक्ष्व ये त्याज्याश्चोपवासिभिः । । १ यद्यत्कार्यं यथा चैव भास्कराराधने नरै । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रह्मन्यथावद्वक्तुमर्हसि । । २ ब्रह्मोवाच स्मृतः सम्पूजितो धूपपुष्पान्नैर्भानुरादरात् । भोगिनामुपकाराय किं पुनश्चोपवासिनाम् । । ३ उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः । । ४ एकरात्रं द्विरात्रं वा त्रिरात्रं नक्तमेव च । उपवासी रविं यस्तु भक्त्या ध्यायति मानवः । । ५ तन्नामजापी तत्कर्मरतस्तद्गतमानसः । निष्कामः पुरुषो दिण्डे स ब्रह्म परमाप्नुयात् । । ६ यं च काममभिध्याय मास्करार्पितमानसः । उपोषति तमाप्नोति प्रसन्ने खगमेऽखिलम् । । ७ दिण्डिरुवाच ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैः स्त्रीभिश्च कञ्जज । संसारगर्ते पङ्कस्थे सुगतिः प्राप्यते कथम् । । ८ ब्रह्मोवाच अनाराध्य जगन्नाथं गोपतिं ध्वान्तनाशनम् । निर्व्यलीकेन चित्तेन कः प्रयास्यति सद्गतिम् । । ९ विषयग्राहि वै यस्य न चित्तं भास्करार्पितम् । स कथं पापपङ्काक्तो नरो यास्यति सद्गतिम् । । 1.64.१० यदि संसारदुःखार्तः सुगतिं गन्तुमिच्छसि । तदाराधय सर्वेशं भास्करं ज्योतिषां पतिम् । । ११ पुष्पैः सुगन्धैर्हद्यैश्च धूपैः सागरुचन्दनैः । वासोभिर्भूषणैर्भक्ष्यैरुपवासपरायणः । । १२ यदि संसारनिर्वेदादभिवाच्छसि सद्गतिम् । तदाराधय मार्तण्डं भक्तिप्रवणचेतसा । । १३ पुष्पाणि यदि ते न स्नुः शस्तपादपपल्लवैः । दूर्वाङ्करैरपि दिण्डे तदभावेऽर्चयार्यमम् । । १४ पुष्पपत्राम्बुभिर्धूपैर्यथाविभवमात्मनः । पूजितस्तुष्टिमतुलां भक्त्या यात्येकचेतसा । । १५ यः सदायतने भानोः कुरुते मार्जनक्रियाम् । स यात्युत्तमके स्थाने सर्वपापं व्यपोहति । । १६ यावत्यः पांसुकणिका मार्ज्यन्ते भास्करालये । दिनानि दिवि तावन्ति तिष्ठत्यर्कसमो नरः । । १७ अहन्यहनि यत्पापं कुरुते गणनायक । गोचर्ममात्रं सम्मार्ज्य हन्ति तद्भास्करालये । । १८ यश्चानुलेपनं कुर्याद्भानोरायतने नरः । सोऽपि लोकं समासाद्य हंसेन सह मोदते । । १९ मृदा धातुविकारैर्वा वर्णकैर्गोमयेन वा । उपलेपनकृद्याति मत्पुरं यानमास्थितः । । 1.64.२० उदकाभ्युक्षणं भानोर्यः करोति सदा गृहे । सोऽपि गच्छति यत्रास्ते भगवान्यादसां पतिः । । २१ पुष्पप्रकरमत्यर्थं सुगन्धं भास्करालये । अनुलिप्ते नरो दत्त्वा न दुर्गतिमवाप्नुयात् । । २२ विमानमतिशोभाढ्यं सर्वर्तुसुखभूषितम् । समाप्नोति नरो दत्त्वा दीपकं भास्करालये । । २३ यस्तु संवत्सरं पूर्णं तिलपात्रप्रदो नरः । ध्वजं च भास्करे दद्यात्सममत्र फलं लभेत् । । २४ विधूतो हन्ति वातेन दातुरज्ञानतः कृतम् । पापं कर्तुर्गृहे भानोर्दिवा रात्रौ नराधिप । । २५ गीतवाद्यादिभिर्भानुं य उपास्ते तमोपहम् । गन्धर्वैर्नृत्यगीतैः स विमानस्थो निषेव्यते । । २६ जातिस्मरत्वं मेधां च तथैवोपरमे स्मृतिम् । प्राप्नोति गणाशार्दूल कृत्वा पुस्तकवाचनम् । । २७ एवं खगेश्वरो भक्त्या येन भानुरुपासितः । स प्राप्नोति गतिं श्लाध्यां यां यामिच्छति चेतसा । । २८ देवत्वं मनुजैः कैश्चिद्गन्धर्वत्वं तथा परैः । विद्याधरत्वमपरैः संराध्येह दिवाकरम् । । २९ शक्रः १ क्रतुशतेनेशमाराध्य ज्योतिषां पतिम् । देवेन्द्रत्वं गतस्तस्मान्नान्यः२ पूज्यतमः क्वचित् । । 1.64.३० ब्रह्मचारिगृहस्थानां वनस्थानां गणाधिप । नान्यः पूज्यस्तथा स्त्रीणामृते देवं दिवाकरम् । । ३१ मध्ये परिव्राजकानां सहस्रांशुं महात्मनाम् । मोक्षद्वारं विशन्तीह तं रविं विजितात्मनाम् । । ३२ एवं सर्वाश्रमाणां हि सहस्रांशुः परायणम् । सर्वेषां चैव वर्णानां ग्रहेशो वै गतिः परा । । ३३ शृणुष्व गदतः काम्यानुपवासांस्तथापरान् । शृणु दिण्डे महापुण्यफलकां सप्तमीं पराम् । । ३४ आदित्याराधनायैनां सर्वपापहरां शिवाम् । यामुपोष्य नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः । । ३५ तथा लोकमवाप्नोति सूर्यस्यामिततेजसः । अथ भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे समागते । । ३६ सोपोष्या प्रथमं तात विधानं शृणु तत्र वै । अयाचितं चतुर्थ्यां तु पञ्चम्यामेकभोजनम् । । ३७ उपवासपरः षष्ठ्यां जितक्रोधो जितेन्द्रियः । अर्चयित्वा दिनकरं गन्धधूपनिवेदनैः । । ३८ पुरतः स्थण्डिले रात्रौ स्वप्याद्देवस्य पुत्रक । प्रध्यायन्मनसा देवं सर्वभूतार्तिनाशनम् । । ३९ सर्वदोषप्रशमनं सर्वपातकनाशनम् । विबुद्धस्त्वथ सप्तम्यां कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् । । 1.64.४० पूजयित्वा दिनकरं पुष्पधूपविलेपनैः । नैवेद्यं तात देवस्य फलानि कथयन्ति४ हि । ।४ १ खर्जूरनालिकेराणि तथा आम्रफलानि तु । मातुलिङ्गफलान्येव कथितानि मनीषिभिः । । ४२ एतैश्च भोजयेद्विप्रानात्मना च प्रभक्षयेत् । तथैषां चाप्यभावेन शृणु चान्यानि सुव्रत । ।४ ३ शालिगोधूमपिष्टानि कारयेद्गणनायक । गुडगर्भकृतानीह घृतपाकेन पावयेत् । ।४४ चातुर्यावकमिश्राणि आदित्याय निवेदयेत् । अग्निकार्यमथो कृत्वा ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । ।४५ इत्थं द्वादश वै मासान्कार्यं व्रतमनुत्तमम् । मासि मासि फलाहारः फलदायी फलार्चनः । ।४६ वर्षान्ते त्वथ कुर्वीत शक्त्या ब्राह्मणभोजनम् । स्नानप्राशनयोश्चापि विधानं शृणु सुव्रत । । ४७ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । तिलसर्षपयोः कल्कं श्वेता मृच्चापि सुव्रत । ।४८ दूर्वाकल्कं घृतं चापि गोशृंगक्षालितं जलम् । जातिगुल्मविनिर्यासः प्रशस्तः स्नानकर्मणि । । ४९ प्राशने चाप्यथैतानि सर्वपापहराणि वै । आदौ कृत्वा भाद्रपदं यथा संख्यं विदुर्बुधाः । । 1.64.५० इत्थं वर्षान्तमासाद्य भोजयित्वा द्विजोत्तमान् । दिव्यान्भोगान्महादेव ततस्तेभ्यो निवेदयेत् । । ५१ फलानि तात१ हैमानि यथा शक्त्या गणाधिप । सवत्सामथ वा धेनुं भूमिं सस्यान्वितामथ । । ५२ प्रासादमथ वा भौमं सर्वधान्यसमन्वितम् । दद्यात्छुक्लानि२ वस्त्राणि ताम्रपात्रं ३सविद्रुमम् । । ५३ शक्तियुक्तस्य चैतानि दरिद्रस्य तु मे शृणु । फलानि पिष्टकान्येषां तिलचूर्णान्वितानि तु । । ५४ भोजयित्वा द्विजान्दद्याद्राजतानि४ फलानि तु । धातुरक्तं वस्त्रयुगममाचार्याय निवेदयेत् । । ५५ सहिरण्यं महादेव पञ्चरत्नसमन्वितम् । इत्थं समाप्यते तात पारणं वार्षिकान्तिकम् । । ५६ इत्येषा वै पुण्यतमा सप्तमी दुरितापहा । यामुपोष्य नराः सर्वे यान्ति सूर्यसलोकताम् । । ५७ १पूज्यमानः सदा देवैर्गन्धर्वाप्सरसां गणैः । अनया मानवो नित्यं पूजयेद्भास्करं सदा । । ५८ दारिद्यदुःखदुरितैर्मुक्तो याति दिवाकरम् । ब्राह्मणो मोक्षमायाति क्षत्रियश्चेन्द्रतां व्रजेत् । । ५९ वैश्यो धनदसालोक्यं शूद्रो: विप्रत्वमाप्नुयात् । अपुत्रो लभते पुत्रं दुर्भगा सुभगा भवेत् । । 1.64.६० यामुपोष्य च नारीमां सप्तमीं लोकपूजिताम् । विधवा वा सती भक्त्या अनया पूजयेद्रविम् । । ६१ नान्यजन्मनि वैधव्यं नारी प्राप्नोति मानद । चिन्तामणिसमा ह्येषा विज्ञेया फलसप्तमी । । ६२ पठतां शृण्वतां दिण्डे सर्वकामप्रदा स्मृता । । ६३ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि ब्रह्मदिण्डिसंवादे सप्तमीकल्पे फलसप्तमीवर्णनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्याय
आदित्यमाहात्म्यवर्णनम् ब्रह्मोवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि रहस्यां नाम सप्तमीम् । सप्तमी कृतमात्रेयं नरांस्तारयते भवात् । । १ सप्तापरान्सप्त पूर्वान्पितॄंश्चापि न संशयः । रोगांश्छिनत्ति दुश्छेद्यान्दुर्जयाञ्जयते ह्यरीन् । । २ अर्थान्प्राप्नोति दुष्प्रापान्यः कुर्यान्नाम सप्तमीम् । कन्यार्थी लभते कन्यां धनार्थी लभते धनम् । । ३ पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात् । समयान्पालयन्सर्वान्कुर्याच्चेमां विचक्षणः । ।४ समयाञ्छृणु भूतेश श्रेयसे गदतो मम । आदित्यभक्तः पुरुषः सप्तम्यां गणनायक । । ५ मैत्रीं सर्वत्र वै कुर्याद्भास्करं वापि चिंतयेत् । सप्तम्यां न स्पृशेत्तैलं नीलं वस्त्रं न धारयेत् । । न चाप्यामालकैः स्नानं न कुर्यात्कलहं क्वचित् । । ६ दिण्डिरुवाच किमर्थं न स्पशेत्तैलं सप्तम्यां पद्मसंभव । । ७ कश्च दोषो भवेद्देव नीलवस्त्रस्य धारणात् । ब्रह्मोवाच शृणु दिण्डे महाबाहो नीलवस्त्रस्य धारणे । । ८ दूषणं गणशार्दूल गदतो मम कृत्स्नशः । पालनं विक्रयश्चैव सद्वृत्तिरुपजीवनम् । । ९ पतितस्तु भवेद्विप्रस्त्रिभिः कृच्छैर्विशुद्ध्यति । नीलीरक्तेन वस्त्रेण यत्कर्म कुरुते द्विजः । । 1.65.१० स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । वृथा तस्य महायज्ञा नीलसूत्रस्य धारणात् । । ११ नीलीरक्तं यदा वस्त्रं विप्रस्त्वङ्गेषु धारयेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति । । १२ रोमकूपे यदा गच्छेद्रक्तं नीलस्य१ कस्यचित् । पतितस्तु भवेद्विप्रस्त्रिभिः कृच्छ्रैर्विशुद्ध्यति । । १३ नीलीमध्यं यदा गच्छेत्प्रमादाद्ब्राह्मणः क्वचित् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति । । १४ नीलीदारु यदा भिंद्याद्ब्राह्मणानां शरीरके । शोणितं दृश्यते यत्र द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् । । १५ कुर्यादज्ञानतो यस्तु नीलेर्वा दन्तधावनम् । कृत्वा कृच्छ्रद्वयं दिण्डे विशुद्धः स्यान्न संशयः । । १६ वापयेद्यत्र नीलीं तु भवेत्तत्राशुचिर्मही । प्रमाणद्वादशाब्दानि तत ऊर्ध्वं शुचिर्भवेत्
One should not speak with an outcaste, nor with a menstruating woman; nor should one touch the fallen, or look upon the dead.
१७ सप्तम्यां स्पृशतस्तैलमिष्टा भार्या विनश्यति । इत्येष नीलीतैलस्य दोषस्ते कथितो मया । । १८ न चैव खादेन्मांसानि मद्यानि न पिबेद्बुधः । न द्रोहं कस्यचित्कुर्यान्न पारुष्यं समाचरेत् । । १९ नावभाषेत चाण्डालं स्त्रियं नैव रजस्वलाम् । न वापि संस्पृशेद्धीनं मृतकं नावलोकयेत् । । 1.65.२० नास्फोटयेन्नातिहसेद्गायेच्चापि न गीतकम् । न नृत्येदतिरागेण न च वाद्यानि वादयेत् । । २१ न शयीत स्त्रिया सार्धं न सेवेत दुरोदरम् । न रुद्यादश्रुपातेन न च वाच्यं च शौकिकम् । । २२ आकृषेन्न शिरोयूका न वृथावादमाचरेत् । परस्यानिष्टकथनमतिशोकं च वर्जयेत् । । २३ न कञ्चित्ताडयेज्जन्तुं न कुर्यादतिभोजनम् । न चैव हि दिवा स्वप्नं दम्भं शाठ्यं च वर्जयेत् । । २४ रथ्यायामटनं वापि यत्नतः परिवर्जयेत् । अथापरो विधिश्चात्र श्रूयतां त्रिपुरान्तक । । २५ चैत्रात्प्रभृति कर्तव्या सर्वदा नाम सप्तमी । धातेति चैत्रमासे तु पूजनीयो दिवाकरः । । २६ अर्यमेति च वैशाखे ज्येष्ठे मित्रः प्रकीर्तितः । आषाढे वरुणो ज्ञेय इन्द्रो नभसि कथ्यते । । २७ विवस्वांश्च नभस्येऽथ पर्जन्योश्वयुजि स्मृतः । पूषा कार्त्तिकमासे तु मार्गशीर्षेषुरुच्यते । । २८ भगः पौषे भवेत्पूज्यस्त्वष्टा माघे तु शस्यते । विष्णुश्च फाल्गुने मासि पूज्यो वन्द्यश्च भास्करः । । २९ सप्तम्यां चैव सप्तम्यां भोजयेद्भोजकान्बुधः
On the seventh day, if one touches oil, the beloved wife is lost; thus, I have described to you the fault of indigo oil.
सघृतं भोजनं देयं भोजयित्वा विधानतः । । 1.65.३० भोजकायैव विप्राय दक्षिणां स्वर्णमाषकम् । सघृतं भोजनं देयं रक्तवस्त्राणि चैव हि । । ३१ अभावे भोजकानां तु दक्षिणीया द्विजोत्तमाः । तथैव भोजनीयाश्च श्रद्धया परया विभो । । ३२ विशेषतो वाचकश्च बाह्मणः कल्पवित्सदा । इत्येषा कथिता तुभ्यं सप्तमी गणनायक । । ३३ श्रुता सती पापहरा सूर्यलोकप्रदायिनी । । ३४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि ब्रह्मदिण्डिसंवादे सप्तमीकल्पे आदित्यमहात्म्यवर्णने सप्तमीवर्णनं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः
Food prepared with ghee should be given, and after feeding according to rule, a gold coin should be given as a gift to the invited Brahmin.
याज्ञवल्क्यवर्णनम् सुमन्तुरुवाच इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा जगामादर्शनं विभोः
After saying this, the venerable Brahmā disappeared from the sight of the Lord.
सूर्यमाराधयद्दिण्डी४ सूर्यस्यानुचरोऽभवत् । । १ शतानीक उवाच भूयः कथय विप्रेन्द्र माहात्म्यं भास्करस्य मे । शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिरमृतस्येव सुव्रत । । २ सुमन्तुरुवाच शृणुष्वावहितो राजन्सम्वादं द्विजशङ्खयोः । यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो१ नृप । । ३ आसीनमाश्रमे शंखं द्विजो द्रष्टुं जगाम ह । फलभारानतच्छाये वृक्षवृन्दसमाकुले । । ४ परस्परमृगशृङ्गकण्डूयितमृगावृते । बर्हिर्वनाम्बरानीततीर्थकन्दोपभोगिनि । । ५ प्रभूतकुसुमामोदषट्पदोद्गीतशालिनी । सिद्धदेवर्षिगन्धर्वतीर्थसेवितवारिणि । । ६ मुण्डैश्च जटिलैश्चैव तापसैरुपशोभिते । आश्रमे तं मुनिश्रेष्ठं शंखाह्वं सुखमास्थितम् । । ७ स्तोत्रैः स्तोतुं सहस्रांशुं तद्भक्तं तत्परायणम् । ततः संहत्य सहसा तं भोजककुमारकाः । । ८ विनीता उपसंगम्य यथावदभिवाद्य च । आसनेषूपविष्टास्त उपविष्टमथाब्रुवन् । । ९ भगवन्त्सर्ववेदेषु२ च्छिंधि नः संशयो महान् । विनयेनोपपन्नानां कुमाराणां ततो मुनिः । । 1.66.१० अनादींश्चतुरो वेदानुवाच प्रीतमानसः । तेषां तु पठतामेव आश्रमं तु यदृच्छया । । ११ मुनिश्रेष्ठोऽथ तं देशमाजगाम द्विजो नृप । यथावदर्चितस्तेन शङ्खेनामिततेजसा । । १२ वन्दितश्च कुमारैस्तैरभवत्प्रीतमानसः । अथैतानब्रवीच्छंखस्तान्भोजककुमारकान् । । १३ शिष्टागमादनध्यायः स च जातो विरम्यताम् । यथाज्ञापयसीत्याहुः कुमारास्ते ऋषिं ततः । । १४ प्रपच्छ सिद्धिदश्चैतान्के ह्येते किं पठन्ति च । शङ्खोवाच महाराज कुमारा भोजकात्मजाः । । १५ ससूत्रकल्पांश्चतुरो विप्र वेदानधीयते । तथैव सप्तमीकल्पे परिचर्यां च भास्वतः । । १६ अग्निकार्यविधानं च प्रतिष्ठाकल्पमादितः । अध्यङ्गलक्षणं १ ब्रह्मन् रथयात्राविधिं तथा । । १७ द्विज उवाच कथं क्रियेत सप्तम्यां कभ्रार्चनविधिक्रमः । गन्धपुष्पप्रदीपानां किं फलं रविमन्दिरे । । १८ केन तुष्यति दानेन व्रतेन नियमेन च । धूपपुष्पोपहारादि किं च देयं विवस्वते । । १९ एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि तपोधन । विशेषतस्तु माहात्म्यं ब्रूहि मां भास्करस्य हि । । 1.66.२० शङ्ख उवाच इममर्थं वशिष्ठेन पृष्टः साम्बो यथा पुरा । स चोवाच वशिष्ठाय तदहं कथयामि ते । । २१ अत्राश्रमे पुण्यतमे तीर्थानामुत्तमे प्रभुः । ववन्दे नियतात्मानं वशिष्ठं मुनिसत्तमम् । । २२ विनयेनोपसंगम्य ववन्दे चरणौ मुनेः । कृतप्रणामं साम्बं तु भक्तिप्रह्वीकृताननम् । । २३ विलोक्य परमप्रीतो मुनिः पप्रच्छ तं तदा । सर्वतः स्फुटितं गात्रं कुष्ठेन महता तव । । २४ घोररूपेण तीव्रेण कथं तद्विगतं तव
He worshipped the Sun and became an attendant of the Sun. Śatānīka said: Tell me again, O best of Brāhmaṇas, about the greatness of Bhāskara. Listening to this, I am never satisfied, just as one is never satisfied with nectar, O virtuous one.
कथं च लक्ष्मीरधिका रूपं चातिमनोहरम् । । २५ तेजस्वितातिमहती तथैव२ सुकुमारता । । २६ साम्ब उवाच स्तुतो नामसहस्रेण लोकनाथो दिवाकरः । दर्शनं च गतः साक्षाद्दत्तवांश्च वरान्मम । । २७ वशिष्ठ उवाच कथमाराधितः सूर्यस्त्वया यादवनंदन । कैश्च व्रततपोदानैर्दर्शनं भगवान्गतः । । २८ साम्ब उवाच शृणुष्वावहितो ब्रह्मन्सर्वमेव मया यथा । तोषितो भगवान्सूर्यो विधिना येन सुव्रत । । २९ मोहान्मयोपहसितो३ दुर्वासाः कोपनो मुनिः । ततोऽहं तस्य शापेन महाकुष्ठमवाप्तवान् । । 1.66.३० ततोऽहं पितरं गत्वा कुष्ठयोगाभिपीडितः । लज्जमानोऽतिगर्वेण इदं वाक्यमथाब्रवम् । । ३१ तात सीदति मे गात्रं स्वरश्च परिहीयते । घोररूपो महाव्याधिर्वपुरेष जिघांसति । । ३२ अशेषव्याधिराज्ञाहं पीडितः क्रूरकर्मणा । वैद्यैरोषधिभिश्चैव न शान्तिर्मम विद्यते । । ३३ सोऽहं त्वया ह्यनुज्ञातस्त्यक्तुमिच्छामि जीवितम् । यदि वाहमनुग्राह्यस्ततोऽनुज्ञातुमर्हसि । । ३४ इत्युक्तवाक्यः स पिता षुत्रशोकाभिपीडितः । पिता क्षणं ततो ध्यात्वा मामेवं वाक्यमुक्तवान् । । ३५ धैर्यमाश्रयतां१ पुत्र मा शोके च मनः कृथाः । हन्ति शोकार्दितं व्याधिः शुष्कं तृणमिवानलः । । ३६ देवताराधनपरो भव पुत्रक मा शुचः । इत्युक्ते च मया प्रोक्तो देवमाराधयामि कम् । । ३७ कमाराध्य विमुच्येऽहं तात रोगैः समन्ततः । इत्येवमुक्तो भगवान्मामुवाच पिता मम । । ३८ इममर्थं पुरा पृष्टः पद्मयोनिः सनातनः । याज्ञवल्क्येन ऋषिणा योगीशेन महात्मना
Sumantu said: Listen attentively, O King, to the dialogue between the two Brāhmaṇas Śaṅkha and others. Hearing it, a person is freed from all sins, O King.
७२ सोऽहमिच्छामि तं देवं सप्तलोकपरायणम् । कालायनमशेषस्य१ जगतो हद्यवस्थितम् । । ७३ आराधयितुं गोपालं ग्रहेशममितौजसम् । शङ्करं जगतो दीपं स्मृतमात्राघनाशनम् । । ७४ तमनाद्यं सुरश्रेष्ठं प्रसादयितुमिच्छतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि । । ७५ तस्यैतद्वचनं श्रुत्या भक्तिमुद्वहतो रवौ । जगाम परितोषं स पद्मयोनिर्महातपाः । ।७ ६ ब्रह्मोवाच यत्पृच्छसि द्विजश्रेष्ठ सूर्यस्याराधनं प्रति । व्रतोपवासजप्यादि तदिहैकमनाः शृणु । । ७७ अनादि यत्परं ब्रह्म सर्वहेयविवर्जितम् । व्याप्य यत्सर्वभूतेषु स्थितं सदसतः परम् । । ७८ प्रधानपुंसोरनयोर्यतः क्षोभः प्रवर्तते । नित्ययोर्व्यापिनोश्चैव जगदादौ महात्मनोः । ।७९ तत्क्षोभकत्वाद् ब्रह्मांडं सृष्टेर्हेतुर्निरञ्जनः । अहेतुरपि सर्वात्मा जायते परमेश्वरः । । 1.66.८० प्रधानपुरुषत्वं च तथैवेश्वरलीलया । समुपैति ततश्चैवं ब्रह्मत्वं छन्दतः प्रभुः । । ८१ ततः स्थितौ पालयिता विष्णुत्वं जगतः क्षये । रुद्रत्वं च जगन्नाथः स्वेच्छया कुरुते रविः । । ८२ तमेकमक्षरं धाम सर्वदेवनमस्कृतम् । भेदाभेदस्वरूपं तं प्रणिपत्य दिवाकरम् । । ३वर्णयिष्येऽखिलं विप्र तस्यैवाराधनं रवेः । । ८३ गुह्यं चापि तथा तस्य भास्करस्य शृणुष्व वै । तुष्टेन हि पुरा मह्यं कथितं भास्करेण तु । । ८४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि याज्ञवल्क्यब्रह्मसंवादे सप्तमीकल्पे आदित्यमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः
Therefore, I wish to worship that god, the refuge of the seven worlds, who dwells in the heart of all time and the entire universe.
ब्रह्मयाज्ञवल्क्यसम्वादवर्णनम् ब्रह्मोवाच प्रभाते संस्तुतो देवो मूर्तिहेतोर्मया पुरा । यजन्तं चापरं देवं भक्तिनम्रं महामतिः । । १ प्रत्यक्षत्वमथो गत्वा रहस्यं प्रोक्तवान्मम । अहं च कृतवान्प्रश्नं दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो रविम् । । २ वेदेषु१ च पुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे । त्वमजः शाश्वतो धाता महाभूतमनुत्तमम्
Description of the dialogue between Brahmā and Yājñavalkya
३ प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत् । चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः । । ४ यजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमाश्रिताः । पिता माता हि सर्वस्य दैवतं त्वं हिं शाश्वतम् । । ५ यजसे चैव कं देवमेव चापि न विद्महे । कथ्यतां मम देवेश परं कौतूहलं हि मे । । ६ इत्थं मयोक्तो भगवानिदं वचनमब्रवीत् । अवाच्यमेतद्वक्तव्यमात्मगुह्यं सनातनम् । । ७ तव भक्तिमतो ब्रह्मन्वक्ष्यामीह यथातथम् । यतः सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम् । । ८ इन्द्रियैरिन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम् । स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते । । ९ त्रिगुणव्यतिरिक्तोऽसौ पुरुषश्चेति कथ्यते । हिरण्यगर्भो भगवान्सैव४ बुद्धिरिति स्मृतः । । 1.67.१० महानिति च योगेषु प्रधानश्चेति कथ्यते । सांख्ये५ च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुभिः सदा । । ११ विश्वगो विश्वभूतश्च विश्वात्मा विश्वसम्भवः
All this world, past, present, and future, is established in you; the four stages of life, O god, all have their root in householdership.
धृतं चैवात्मकं येन इदं त्रैलोक्यमात्मना । । १२ अशरीरः शरीरेषु लिप्यते न च कर्मभिः । ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञकाः । । १३ सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ२ न करोति न लिप्यते । सगुणो निर्गुणो विष्णुर्ज्ञानगम्यो ह्यसौ स्मृतः । । १४ सर्वतः पाणिपादोऽसौ सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतियुक्तोऽसौ सर्वमावृत्य तिष्ठति । । १५ विश्वमूर्धा४ विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः । एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् । । १६ क्षेत्राण्यस्य शरीराणि बीजं चापि शुभाशुभम् । तानि वेत्ति स योगात्मा अतः क्षेत्रज्ञ उच्यते । । अव्यक्तके पुरे शेते तेनाऽसौ पुरुषः स्मृतः । । १७ विश्वं बहुविधं ज्ञेयं स च सर्वत्र विद्यते । तस्मात्स बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः । । १८ महापुरुषशब्दं हि बिभर्त्येष सनातनः । स तु वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना । । १९ आकाशात्पतितं तोयं याति स्वाद्वन्तरं यथा । भूमे रसविशेषेण तथा गुणवशात्तु सः । । 1.67.२० एक एव यथा वायुर्देहे तिष्ठति पञ्चधा । एकत्वं च पृथक्त्वं च तथा तस्य न संशयः । । २१ स्थानान्तरविशेषेण यथाग्निर्लभते पराम् । संज्ञां दावाग्रिकाद्येषु तथा देवो ह्यसौ स्मृतः । । २२ यथा दीपसहस्राणि दीप एकः प्रसूयते । तथा रूपसहस्राणि स एवैकः प्रसूयते । । २३ स यदा बुध्यतेत्मानं तदा भवति केवलः । एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं स्यात्प्रवर्तने । । २४ नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् । ऋते१ तमेकमीशानं पुरुषं बीजसंज्ञितम् । । २५ अक्षयश्चाप्रमेयध्र सवर्गभ्र स उच्यते । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं सर्वकारणम् । । २६ अव्यक्ताव्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरुच्यते । तां योनिं ब्रह्मणो विद्धि योऽसौ सदसदात्मकः । । २७ नास्ति तस्मात्परो ह्यन्यः स पिता स प्रजापतिः । आत्मा मम स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयाम्यहम् । । २८ स्वर्गताश्चापि ये केचित्तं नमस्यन्ति देहिनः । ते तत्प्रसादाद्गच्छन्ति तेनादिष्टाः परां गतिम् । । २९ तं देवाश्चासुराश्चैव नानामतसमाश्रिताः
He by whom this threefold world is sustained by his own self, though bodiless, abides in bodies, yet is not tainted by actions.
सिद्धार्थसप्तमीव्रतवर्णनम् ब्रह्मोवाच वच्मि ते परमं देवं सर्वदेवैश्च पूजितम् । आराधयन्ति यं देवं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । । १ पद्माकृतिं सदा ब्रह्मा नलिनैर्गुग्गुलेन तु । व्योमरूपं सदा देवं महादेवोर्चते रविम् । । २ जातिपुष्पैर्द्विजश्रेष्ठ धूपेन विजयेन तु । वृषणं सिह्लकं विप्र श्रीखण्डमगरुस्तथा । । ३ कर्पूरं च तथा मुस्ता शर्करा सत्वचा द्विज । इत्येष विजयो धूपः स्वयं देवेन निर्मितः । । ४ केशवश्चक्ररूपं तु सदा सम्पूजयेद्रविम् । नीलोत्पलदलश्यामो नीलोत्पलकदम्बकैः । । ५ धूपेनागुरुसंज्ञेन भक्तिश्रद्धासमन्वितः । मया स पृष्टो देवेशस्तस्यैवाराधनाय वै । । ६ कानि पुष्पाणि चेष्टानि सदा भास्करपूजने । तेन चोक्तानि पुष्पाणि स्वयं तानि निबोध मे । । ७ मल्लिकायास्तु कुसुमैर्भोगवाञ्जायते नरः । सौभाग्यं पुण्डरीकैश्च भजत्येव च शाश्वतम् । । ८ १गन्धकुटजकैः पुष्पैः परमैश्वर्यमश्नुते । भवत्यक्षयमत्यन्तं नित्यमर्चयतो रविम् । । ९ मन्दारपुष्पैः पूजा तु सर्वकुष्ठविनाशिनी
Description of the Siddhārtha Saptamī Vow Brahmā said: I will tell you of the supreme god, worshipped by all the gods, whom Brahmā, Viṣṇu, and Maheśvara always worship.
बिल्वपत्रैश्च कुसुमैर्महतीं श्रियमश्नुते । । 1.68.१० अर्कस्रजा भवत्यर्थं सर्वकामफलप्रदः । प्रदद्यादूपिणीं कन्यामर्चितो बकुलस्रजा । । ११ किंशुकैरर्चितो देवो न पीडयति भास्करः । पूजितोऽगस्त्यकुसुमैरानुकूल्यं प्रयच्छति । । १२ करवीरैस्तु विप्रेन्द्र सूर्यस्यानुचरो भवेत् । तथा १मुद्गरपुष्पैश्च समभ्यर्च्य दिवाकरम् । । १३ हंसयुक्तेन यानेन रवेः सालोक्यतां व्रजेत् । शतपुष्पसहस्रैस्तु पूषसालोक्यतां व्रजेत् । । बकपुष्पैर्द्विजश्रेष्ठ याति भानुसलोकताम् । । १४ चतुःसमेन गन्धेन समभ्यर्च्य दिवाकरम् । पञ्चभूतालयस्थानमाप्नुयान्नात्र संशयः । । १५ देवागारं तु सम्मार्ज्य भक्त्या यस्तु प्रलेपयेत् । स रोगान्मुच्यते क्षिप्रं द्रव्यलाभं च विन्दति । । १६ तस्य चायतनं भक्त्या गैरिकेणोपलेपयेत् । प्राप्नुयान्महतीं लक्ष्मीं रोगैश्चापि प्रमुच्यते । । १७ अष्टादशेह कुष्ठानि ये चान्ये व्याधयो नृणाम् । प्रलयं यान्ति ते सर्वे मृदा यद्युपलेपयेत् । । १८ विलेपनानां सर्वेषां रक्तचन्दनमुत्तमम् । पुष्पाणां करवीराणि प्रशस्तानि प्रचक्षते । । १९ नातः परतरं किंचिद्भास्वतस्तुष्टिकारकम् । किं तस्य न भवेल्लोके यस्त्वेभिः स्वर्चयेद्रविम् । । 1.68.२० करवीरैः पूजयेद्यो भास्करं श्रद्धयान्वितः । सर्वकामसमृद्धोऽसौ सूर्यकाममवाप्नुयात् । । २१ विलेप्यायतनं३ यस्तु कुर्यान्मण्डलकं शुभम् । स सूर्यलोकमासाद्य मोदते शाश्वतीः समाः । । २२ एकेनास्य भवेदर्थो द्वाभ्यामारोग्यमश्नुते । त्रिभिः सन्तत्यविच्छिन्ना चतुर्भिर्भार्गवीं४ लभेत् । । २३ पञ्चभिर्विपुलं धान्यं षड्भिरायुर्बलं यशः । सप्तमण्डलकारी स्यान्मंडलाधिपतिर्नर । । २४ आयुर्धनसुतैर्युक्तः सूर्यलोके महीयते । घृतप्रदीपदानेन चक्षुष्माञ्जायते नरः । । २५ कटुतैलप्रदानेन स शत्रूञ्जयते नरः । तिलतैलप्रदानेन सूर्यलोके महीयते । । २६ मधूकतैलदानेन सौभाग्यं परमं व्रजेत् । संपूज्य विधिवद्देवं पुष्पधूपादिभिर्बुधः । । २७ यथाशक्त्या ततः पश्चान्नैवेद्यं भक्तितो न्यसेत् । पुष्पाणां प्रवरा जाती धूपानां विजयः परः । । २८ गन्धानां कुङ्कुमं श्रेष्ठं लेपानां रक्तचन्दनम् । दीपदाने घृतं श्रेष्ठं नैवेद्ये मोदकः परः । । २९ एतैस्तुष्यति देवेशः सान्निध्यं चाधिगच्छति । एवं संपूज्य विधिवत्कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । । 1.68.३० प्रणम्य शिरसा देवं देवदेवं दिवाकरम् । सुखासीनस्ततः पश्येद्रवेरभिमुखे स्थितः । । ३१ एकं सिद्धार्थकं कृत्वा हस्ते पानीयसंयुतम् । कामं यथेष्टं हृदये कृत्वा तं वाञ्छितं नरः । । ३२ पिबेत्सतोयं तं विप्र अस्पृष्टं दशनैः सकृत् । द्वितीयायां तु सप्तम्यां द्वौ गृहीत्वा तु सुव्रत । । ३३ तृतीयायां तु सप्तम्यां ग्रहीतव्यास्त्रयोऽपि च । ज्ञेयाश्चतुर्थ्यां चत्वारः पञ्चम्यां पञ्च एव हि । । ३४ षट् पिबेच्चापि षष्ठ्यां तु इतीयं वैदिकी श्रुतिः । सप्तम्यां सप्तमायां तु सप्त चैव पिबेन्नरः । । ३५ आदौ प्रभृति विज्ञेयो मन्त्रोऽयमभिमन्त्रणे । सिद्धार्थकस्त्वं हि लोके सर्वत्र श्रूयसे यथा । । तथा मामपि सिद्धार्थमर्थतः कुरुतां रविः । । ३६ ततो हविरुपस्पृश्य जपं कुर्याद्यथेप्सितम् । हुताशनं च जुहुयाद्विधिदृष्टेन कर्मणा । । ३७ एवमेव पराः कार्या सप्तम्यः सप्त सर्वदा । एकात्प्रभृति कार्या सा सर्वदोदकसप्तमी । । ३८ एकं तोयेन सहितं द्वौ चापि घृतसंयुतौ । त्रींस्तथा मधुना सार्धं दध्ना चतुर एव च । । ३९ युक्तान्नपयसा पञ्च षट् च गोमयसंयुतान् । पञ्चगव्येन वै सप्त पिबेत्सिद्धार्थकान्द्विज । । 1.68.४० अनेन विधिना यस्तु कुर्यात्सर्षपसप्तमीम् । बहुपुत्रो बहुधनः सिद्धार्थश्चापि सर्वदा । । ४१ इह लोके नरो विप्र प्रेत्ययाति विभावसुम् । तस्मात्सम्पूजयेद्देवं विधिनानेन भास्करम् । । ४२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सिद्धार्थसप्तमीव्रतवर्णनं नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः
स्वप्नदर्शनवर्णनम् ब्रह्मोवाच सप्तम्यामुषितो विप्रः स्वप्नदर्शनमुच्यते । स्वप्ने दृष्टे च सप्तम्यां पुरुषो नियतव्रतः । । १ समाप्य विधिवत्सर्वं जपहोमादिकं क्रमात् । पूजयित्वा दिनेशं तु यथाविभवमात्मनः । । २ ततः शयीत शयने देवदेवं विचिन्तयन् । सम्प्रसुप्तो यदा पश्येदुदयन्तं दिवाकरम् । । ३ शक्रध्वजं तथा चन्द्रं तस्य सर्वाः समृद्धयः । दृश्यं जनं तथा शक्तिं१ स्रग्विगोवेणुनिस्वनाः । । ४ श्वेताब्जचामरादर्शकनकासिसुतोद्भवम् । रुधिरस्य स्रुतिं सेकं पानं चैश्वर्यकारकम् । । ५ श्वेतायाः पञ्चपूताया दर्शनं वृद्धिकारकम् । प्रजापतेर्घृताक्तस्य दर्शनं पुत्रदं स्मृतम् । । ६ शस्तवृक्षाभिरोहश्च क्षिप्रमैश्वर्यकारकः । दोहनं महिषीसिंहीगोधेनूनां स्वके मुखे । । ७ धनुषां च शराणां च नाभौ च द्रुतनिर्गतिः । अभिहन्यात्स्वयं खादेत्सिंहान्गा भुजगांस्तथा । । ८ स्वांगशीर्षं२ हुतवहे तस्य श्रीरग्रतः स्थिता । राजते हैमने पात्रे यो भुंक्ते पायसं द्विजः । । ९ पद्मपत्रे यथा विप्रस्तस्य जन्तोर्बलं भवेत् । द्यूते वादेऽथ वा युद्धे विजयो हि सुखावहः । । 1.69.१० अग्नेस्तु ग्रसनं विप्र आग्रेयं वृद्धिकारकम् । गात्रस्य ज्वलनं विप्र शिरोवेधश्च भूतये । । ११ माल्याम्बराणां४ युक्तानां शस्तानां शुक्लपक्षिणाम् । सदा लाभं प्रशंसन्ति तथा विष्ठानुलेपनम् । । १२ स्वाङ्गस्य कर्तने क्षेपे रथयाने प्रजागमः । नानाशिरोबाहुता च हस्तानां कुरुते श्रियम् । । १३ अगम्यागमनं चैव शोकमध्ययनं तथा । देवद्विजजनाचार्यगुरुवृद्धतपस्विनः । । १४ यद्यद्वदन्ति तत्सर्वं सत्यमेव हि निर्दिशेत् । प्रशस्तदर्शनं चैव अभिषेको नृपश्रियाः । । १५ स्याद्राज्यं शिरश्छेदेन बहुधा स्फुटितेन तु । रुदितं हर्षसम्प्राप्त्यै राज्यं निगडबन्धने । । १६ तुरङ्गं वृषभं पद्मं राजानां श्वेतकुञ्जरम् । महदैश्वर्यमाप्नोति योभीकश्चाधिरोहति । । १७ ग्रसमानो ग्रहांस्तारा महीं च परिवर्तयन् । उन्मूलयन्पर्वतांश्च राज्यलाभमवाप्नुयात् । । १८ देहान्निष्क्रान्तिरन्त्राणां तैर्वा वृक्षस्य वेष्टनम् । पातः समुद्रसरितामैश्वर्याणि सुखानि च । । १९ उदधिं सरितं वापि तीर्त्वा पारं प्रयाति च । अद्रिं लङ्घयतेश्चापि भवन्त्यर्थजयायुषः । । 1.69.२० उज्ज्वला स्त्री विशेदङ्कमाशीर्वादपराः स्त्रियः । भवत्यर्थागमः शीघ्रं कृमिभिर्यदि भक्ष्यते । । २१ स्वप्ने स्वप्न इति ज्ञातं दृष्टप्रकथनं तथा । मङ्गलानां च सर्वेषां शुभं दर्शनमेव च । । २ २ संयोगश्चैव मङ्गल्यैरारोग्यधनकारकः । ऐश्वर्यराज्यलाभाय यस्मिन्स्वप्न उदाहृतः । । २३ तैर्दृष्टै रोगिणो रोगान्मुच्यन्ते नात्र संशयः । न स्वप्नं शोभनं दृष्ट्वा स्वप्यात्प्रातश्च कीर्तयेत् । । राजभोजकविप्रेभ्यः शुचिभ्यश्च शुचिर्नरः । । २४ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे स्वप्नदर्शनवर्णनं नामैकोनसप्ततिमोऽध्यायः
Description of Dream Omens Brahmā said: If one observes the saptamī fast, O brāhmaṇa, the dreams seen are described as follows.
सर्षपसप्तमीवर्णनम् ब्रह्मोवाच ततो मध्याह्नसमये स्नातः प्रयतमानसः । तथैव देवान्विधिवत्पूजयित्वा यथासुखम्
Brahma said: Then, at midday, having bathed and with a concentrated mind, one should worship the gods in the proper manner, and then act as is comfortable.
२ तथा पुराणविदुष इतिहासविदो द्विजान् । तथा वेदविदश्चैव दिव्यान्भौमांश्च सुव्रत । । ३ रक्तानि वस्त्राणि तथा च गावः सुगन्धमाल्यादि हविष्यमन्नम् । पयस्विनी चाप्यथ भोजकाय देया तथान्यत्प्रियमात्मनो यत् । । ४ भवेदलाभो यदि भोजकानां विप्रास्तदार्हन्ति जयोपजीविनः । ये मन्त्रविद्ब्राह्मणपाठकाश्च ये येऽपि सामाध्ययनेषु युक्ताः । । ५ प्रथमं भोजका भोज्याः पुराणविदुषैः२ सह । तेषामृते मन्त्रविदस्तथा वेदविदो द्विजाः । । ६ कृत्वैवं सप्तमी सप्त नरो भक्त्या समन्वितः । श्रद्दधानोऽनसूयश्च अनन्तं प्राप्नुयात्सुखम्
Likewise, those who know the Purāṇas, those learned in history, and twice-born men who know the Vedas, O virtuous one, as well as divine and earthly beings, should be honored.
रथसप्तमीमाहात्म्यवर्णनम् ब्रह्मोवाच माघे मासि तथा देव सिते पक्षे जितेन्द्रियः । षष्ठ्यामुपोषितो भूत्वा गन्धपुष्पोपहारतः । । १ पूजयित्वा दिनकरं रात्रौ तस्याग्रतः स्वपेत् । विबुद्धस्त्वथ सप्तम्यां भक्त्या भानुं समर्चयेत् । । २ ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्वित्तशाठ्यं१ विवर्जयेत् । खण्डवेष्टैर्मोदकैश्च तथेक्षुगुडपूपकैः । । ३ अथ संवत्सरे पूर्णे सप्तम्यां कारयेद्बुधः । देवदेवस्य वै यात्रां पूर्वोक्तविधिना हर । । ४ कृष्णपक्षे तु यः कृत्वा रथमारोहितं रविम् । पश्येद्भक्त्या जगन्नाथं स याति परमां गतिम् । । ५ तृतीयायामैकभक्तं चतुर्थ्यां नक्तमुच्यते । पञ्चम्यामयाचितं स्यात्षष्ठ्यां चैवमुपोषणम् । । ६ सप्तम्यां पारणं कुर्याद्दृष्ट्वा देवं रथे स्थितम् । पूजयित्वा च विधिना शक्त्या भक्त्या त्रिलोचन । । ७ सौवर्णं तु रथं कृत्वा ताम्रपात्रोपरि स्थितम् । रथमध्ये न्यसेद्व्योम पूजितं मणिभिर्हर । । ८ पद्मरागं न्यसेन्मध्ये मौक्तिकं पूर्वतो न्यसेत् । इंद्रनीलमथो याम्यां वारुण्यां मरकतं हर । । ९ प्रवालमुत्तरे रुद्र सवज्रं विन्यसेद् बुधः । श्वेतं पीतासितं चापि रक्तं चान्धकसूदन । । 1.59.१० एतानि तात वस्त्राणि दिक्षु सर्वासु विन्यसेत् । पताकाकारसंस्थानं घण्टाभरणभूषितम् । । ११ पुष्पैर्दामैरलंकृत्य रथं रुद्र समन्ततः । यथान्यायं पूजयित्वा भास्कराय निवेदयेत् । । १२ भोजयित्वाथ वा विप्रानाचार्याय निवेदयेत् । योऽधीते सप्तमीकल्पं सोपाख्यानं च भारत । । १३ आचार्यः स द्विजो ज्ञेयो वर्णानामनुपूर्वशः । सौराणां वैष्णवानां तु शैवानां पार्वतीप्रिय । । १४ अलाभे तु सुवर्णस्य रथं राजतमादिशेत् । तदलाभे ताम्रमयं रथं व्योम च कारयेत् । । १५ अभावे चापि ताम्रस्य रथः पिष्टमयः स्मृतः । सहिरण्यो १महादेव ताम्रभाजनमाश्रितः । । १६ २कौशेययुग्मसहितं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । पूर्वोक्ताय महादेव वाचकाय महात्मने । । १७ पञ्चरत्नसमायुक्तं गुभगन्धाधिवासितम् । स्वशक्त्या तु विरूपाक्ष वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । । १८ एषा पुण्या पापहरा रथाह्वा सप्तमी हर । कथिता ते मया रुद्र महतीयं प्रकीर्तिता । । १९ स्नानं दानमथो होमः पूजा ग्रहपतेर्हर । शतसाहस्रं भवेदस्यां कृतं भूधरविद्यते । । 1.59.२० एवमेषा पुण्यतमा माघे प्रोक्ता तु सप्तमी । यामुपोष्य नरो भक्त्या सूर्यस्यानुचरो भवेत् । । २१ ब्राह्मणो याति देवत्वं क्षत्रियो विप्रतां व्रजेत् । वैश्यः क्षत्रियतां याति शूद्रो वैश्यत्वमेति च । । २२ विद्याविनयसम्पन्नं भर्त्तारं ३ कन्यका लभेत् । अपुत्रा स्त्री सुतं विन्देत्सौमाग्यं च गणाधिप । । २३ विधवा चाप्युपोष्येमां सप्तमीं त्रिपुरान्तक । नान्यजन्मसु वैधव्यं प्राप्नुयात्पार्वतीप्रिय । । २४ बहुपुत्रा बहुधना पत्युर्वल्लभतां व्रजेत् । यावद्वै सप्त जन्मानि स्त्रियस्तु पुरुषास्तथा । । २५ एवंविधा सप्तमी ते कथिता वृषभध्वज । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते ब्रह्महत्यया । । २६ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे रथसप्तमीमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः
The Glory of Ratha Saptami Brahma said: In the month of Magha, O god, in the bright fortnight, one who has conquered his senses, having fasted on the sixth day and offered fragrant flowers— Having worshipped the Sun, should sleep before him at night; then, awakened on the Saptami, he should worship Bhanu with devotion. Afterwards, he should feed Brahmins, avoiding miserliness with wealth, with cakes wrapped in leaves, sweetmeats, and sugarcane-jaggery cakes. When the year is complete, on Saptami, the wise should perform the festival of the Lord of gods, as previously described, O Hara. Whoever, in the dark fortnight, sees the Sun mounted on the chariot with devotion, attains the highest state. On the third day, one meal is prescribed; on the fourth, night-fasting; on the fifth, one should beg; on the sixth, fasting is enjoined. On the seventh, one should break the fast after seeing the god seated on the chariot, having worshipped him properly, with ability and devotion, O Three-eyed One. One should make a golden chariot, placing it on a copper vessel; in the middle of the chariot, place the sky, worshipped with jewels, O Hara. Place a ruby in the center, a pearl to the east, an indranila gem to the south, and an emerald to the west, O Hara. Place coral to the north, O Rudra, and a diamond as well, O wise one; white, yellow, black, and red cloths, O slayer of Andhaka— These, O dear one, should be placed in all directions, in the form of banners, adorned with bells and ornaments. Decorate the chariot all around with garlands of flowers, O Rudra; having worshipped properly, offer it to Bhaskara. After feeding Brahmins, offer it to the teacher; whoever recites the Saptami procedure with its story, O Bharata— That teacher, that twice-born, is to be known as foremost among the classes: among Saura, Vaishnava, and Shaiva devotees, O beloved of Parvati. If gold is not available, a silver chariot is prescribed; if that is not available, a copper chariot should be made, with the sky as before. If copper is not available, the chariot should be made of flour, together with gold, O Mahadeva, and placed on a copper vessel. With a pair of silk garments, offer it to a Brahmin, as previously described, O Mahadeva, to the great teacher. Adorned with five jewels, and scented with incense, according to one's ability, O Virupaksha, avoiding miserliness with wealth. This auspicious Ratha Saptami, O Hara, has been told to you by me, O Rudra, and is declared to be great. Bathing, giving, offering, and worship of the lord of planets, O Hara, performed on this day is equal to a hundred thousand. Thus, this most meritorious Saptami in Magha has been described; whoever fasts with devotion on this day becomes a follower of the Sun. A Brahmin attains divinity, a Kshatriya becomes a Brahmin, a Vaishya attains Kshatriyahood, and a Shudra attains Vaishyahood. A maiden obtains a learned and virtuous husband; a woman without a son obtains a son, and good fortune, O Lord of Ganas. A widow who fasts on this Saptami, O Tripurāntaka, does not experience widowhood in future births, O beloved of Parvati. She becomes blessed with many sons, much wealth, and the love of her husband for seven births, as do men likewise. Thus, O bull-bannered one, the Saptami has been described to you; hearing it with devotion, a person is freed from the sin of killing a Brahmin.
रथयात्रावर्णनम् सुमन्तुरुवाच इत्युक्त्वा स जगामाशु सुरज्येष्ठं त्रिलोचनम् । रथयात्रा महाबाहो सूर्यस्येत्यमितौजसः । । १ शतानीक उवाच यमाराध्य जगन्नाथं मम पूर्वपितामहाः । तुष्ट्यर्थं ब्राह्मणानां तु अन्नमापुश्चतुर्विधम् । । २ तस्य देवस्य माहात्म्यं श्रुतं च बहुशो मया । देवर्षिसिद्धमनुजैः स्तुतस्य हि दिनेदिने । । २ कः स्तोतुमीशस्तमजं१ यस्यैतत्सचराचरम् । अव्ययस्याप्रमेयस्य विबुध्येतोदयाज्जगत् । । ४ कराभ्यां यस्य देवेशौ कविष्णू लोकपूजितौ । उत्पन्नौ द्विजशार्दूल ललाटात्त्रिपुरान्तकः । । ५ तस्य देवस्य कैः शक्या वक्तुं सर्वा विभूतयः । सोऽहमिच्छामि देवस्य तस्य सर्वात्मना द्विज । । ६ श्रोतुमाराधनं येन निस्तरेयं भवार्णवम् । केनोपायेन मन्त्रैर्वा रहस्यैः परिचर्यया । । ७ दानैर्वृतोपवासैर्वा होमैर्जाप्यैरथापि वा । आराधितः समस्तानां क्लेशानां हानिदो भवेत् । । ८ सैका विद्या हि विद्यानां यया तुष्यति सर्वकृत् । श्रुतानामपि तत्पुण्यं यत्र भानोः प्रकीर्तनम् । । ९ रहस्यानां रहस्यं तद्येन हंसः प्रसीदति । एकः श्रेष्ठतमो मंत्रस्तदेकं परमं व्रतम् । । 1.60.१० उपोषितं च तच्छ्रेष्ठं येन भानुः प्रसीदति । सा चैका रसना धन्या मार्तण्डं स्तौति या सदा । । ११ तदेकं निर्मलं चित्तं १यद्गतं सततं रवौ । श्लाघ्यानामपि तौ श्लाघ्याविह लोके परत्र च । । १२ यो सदा द्विजशार्दूल भानोः पूजाकरौ करौ । तदेकं केवलं धन्यं शरीरं सर्वजन्तुषु । । १३ यदेव पुलकोद्भासि भानोर्नामानुकीर्तने । सा जिह्वा कण्ठतालूकमथ वा प्रतिजिह्विका । । १४ अथ वा सापरो रोगो या न वक्ति रवेर्गुणम् । नवद्वाराणि सन्त्यस्मिन्पुरे पुरुषसत्तम । । १५ प्राकारैस्त्वावृते विष्वग्वृथा तानि विदुर्बुधाः । दत्त्वावधानं यच्छब्दे विनैव रविसंस्तुतिम् । । १६ श्रेयसां न हि. सम्प्राप्तौ पुरुषाणां विचेष्टितम् । जन्मन्यविफला सेवा कृता याश्रित्य भास्करम् । । १७ दुर्गसंसारकांतारमपारमभिधावताम् । एको भानुनमस्कारः संसारार्णवतारकः । । १८ रत्नानामाकरो मेरुः सर्वाश्चर्यमयं नभः । तीर्थानामाश्रयो गंगा देवानामाश्रयो रविः । । १९ एवमादिगुणो भोगो भानोरमिततेजसः । श्रुतो मे बहुशः सिद्धैर्गीयमानैस्तथामरैः । । 1.60.२० सोऽहमिच्छामि तं देवं सप्तलोकपरायणम् । दिवाकरमशेषस्य जगतो हृद्यवस्थितम् । । २१ आराधयितुमीशेशं भास्करं चामितौजसम् । मार्तण्डं भुवनाधारं स्मृतमात्राघदारिणम् । । २२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सूर्यपरिचर्यावर्णनं नाम षष्टितमोऽध्यायः
Description of the Chariot Festival Sumantu said: Having spoken thus, he quickly approached the elder among the gods, the three-eyed one, for the chariot festival of the Sun, of boundless radiance. Shatanika said: By worshipping the Lord of the universe, as my ancestors did before me, for the satisfaction of Brahmins, they obtained four kinds of food. I have often heard the greatness of that god, praised daily by gods, sages, perfected beings, and men. Who is able to praise that unborn one, by whom this entire moving and unmoving world is pervaded, who is imperishable, immeasurable, and from whom the world awakens? From whose forehead, O best of twice-born, the two lords of gods, Kavi and Vishnu, revered by the worlds, were produced, O Tripurāntaka. Who can describe all the powers of that god? Yet I desire, O twice-born, to hear the worship of that god, by which I may cross the ocean of existence. By what means, with mantras, secrets, or service, by gifts, vows, fasts, offerings, or recitations, when worshipped, does he become the remover of all suffering? There is one knowledge among all knowledges, by which the all-creator is pleased; the merit of all that is heard is where the Sun is praised. That is the secret of secrets, by which the Swan is pleased; that one mantra is supreme, that one vow is highest. The best fast is that by which Bhanu is pleased; that one tongue is blessed which always praises Martanda. That one pure mind, always fixed on Ravi, is praiseworthy among the praiseworthy, here and hereafter. Those hands are truly blessed, O best of twice-born, which always perform worship of Bhanu; that one body among all creatures is blessed, Which is thrilled in reciting the names of Bhanu; that tongue, palate, or even the uvula is blessed. But that tongue is diseased which does not speak the virtues of Ravi. There are nine gates in this body, O best of men, Surrounded on all sides by walls, as the wise know; if attention is given to sound but not to the praise of Ravi, There is no attainment of the highest good for men; service done in vain in life, if not dedicated to Bhaskara. For those who rush into the boundless, difficult ocean of worldly existence, a single salutation to Bhanu is the raft to cross the ocean of samsara. Meru is the mine of jewels, the sky is full of wonders, the Ganga is the refuge of holy places, and Ravi is the refuge of the gods. Thus, the Sun, of boundless radiance, is the source of all enjoyments; I have often heard this from the perfected ones and the immortals. Therefore, I desire to worship that god, the goal of the seven worlds, the Sun, who dwells in the heart of all creation. To worship the Lord, Bhaskara, of boundless radiance, Martanda, the support of the worlds, who destroys sin at the mere thought.
सूर्य-महिमावर्णनम् सुमन्तुरुवाच तमेकमक्षरं धाम परं सदसतोर्महत् । भेदाभेदस्वरूपस्थं प्रणिपत्य रविं नृप । । १ प्रवक्ष्यामि यथापूर्वं विरिञ्चेन महात्मना । ऋषीणां कथितं पूर्वं तं निबोध नराधिप । । २ आराधनाय सवितुर्महात्मा पद्मसंभवः । योगं ब्रह्मपरं प्राह महर्षीणां यथा प्रभुः । । ३ समस्तवृत्तिसंरोधात्कैवल्यप्रतिपादकम् । तदा जगत्पतिर्ब्रह्मा प्रणिपत्य महर्षिभिः । ।४ सर्वैः किलोक्तो भगवानात्मयोनिः प्रजाहितम् । योयं योगो भगवता प्रोक्तो वृत्तिनिरोधजः । । ५ प्राप्तुं शक्यः स त्वनेकैर्जन्मभिर्जगतः पते । विषया दुर्जया नॄणामिन्द्रियाकर्षिणः प्रभो । । ६ वृत्तयश्चेतसश्चापि चञ्चलस्यापि दुर्धरा । रागादयः कथं जेतुं शक्या वर्षशतैरपि । । ७ न योगयोग्यं भवति मन एभिरनिर्जितैः । अल्पायुषश्च पुरुषा ब्रह्मन्कृतयुगेप्यमी । । ८ त्रेतायां द्वापरे चैव किमु प्राप्ते कलौ युगे । भगवंस्त्वामुपासीनान्प्रसन्नो वक्तुमर्हसि । । ९ अनायासेन येनैव उत्तरेम भवार्णवम् । दुःखाम्बुमग्नाः पुरुषाः प्राप्य ब्रह्मन्महाप्लवम् । । 1.61.१० उत्तरेम भवाम्भोधिं तथा त्वमनुचिंतय । एवमुक्तस्तदा ब्रह्माक्रियायोगं महात्मनाम् । । ११ तेषामृषीणामाचष्ट नराणां हितकाम्यया । आराधयत विश्वेशं दिवाकरमतन्द्रिताः । । १२ बाह्यालम्बनसापेक्षास्तमजं जगतः पतिम् । इज्यापूजानमस्कारशुश्रूषाभिरहर्निशम् । । १३ व्रतोपवासैर्विविधैर्ब्राह्मणानां च तर्पणं । तैस्तैश्चाभिमतैः कामैर्ये च चेतसि तुष्टिदाः । । १४ अपरिच्छेद्यमाहात्म्यमाराधयत भास्करम् । तन्निष्ठास्तद्गतधियस्तत्कर्माणस्तदाश्रयाः । । १५ तद्दृष्टयस्तन्मनसः सर्वस्मिन्त्स१ इति स्थिताः । समस्तान्यथ कर्माणि तत्र सर्वात्मनात्मनि । । १६ संन्यसध्वं स वः कर्त्ता समस्तावरणक्षयम् । एतत्तदक्षरं ब्रह्म प्रधानपुरुषावुभौ । । १७ २यतो यस्मिन्यथा चोभौ सर्वय्यापिन्यवस्थितौ । परः पराणां परमः सैकः सुमनसां परः । । १८ यस्माद्भिन्नमिदं सर्वं ३यच्चेदं यच्च नेङ्गति । मोक्षकारणमव्यक्तमचिन्त्यमपरिग्रहम् । । समाराध्य जगन्नाथं क्रियायोगेन मुच्यते । । १९ इति ते ब्रह्मणः श्रुत्वा रहस्यमृषिसत्तमाः । । 1.61.२० नराणामुपकाराय योगशास्त्राणि चक्रिरे । क्रियायोगपराणीह मुक्तिकारीण्यनेकशः । । २१ आराध्यते जगन्नाथस्तदनुष्ठानतत्परैः । परमात्मा स मार्तण्डः सर्वेशः सर्वभावनः । । २२ यान्युक्तानि पुरा तेन ब्रह्मणा कुरुनन्दन । तानि ते कुरुशार्दूल सर्वपापहराण्यहम् । । २३ वक्ष्यामि श्रूयतामद्य रहस्यमिदमुत्तमम् । संसारार्णवमग्नानां विषयाक्रांतचेतसाम् । । २४ हंसपोतं विना नान्यत्किंचिदस्ति परायणम् । उत्तिष्ठंश्चिंतय रविं व्रजंश्चिंतय गोपतिम् । । २५ भुञ्जंश्चिंतय मार्तंडं स्वपांश्चिंतय भास्करम् । एवमेकाग्रचित्तस्त्वं संश्रितः सततं रविम् । । २६ जन्ममृत्युमहाग्राहं संसाराम्भस्तरिष्यसि । । २७ ग्रहेशमीशं वरदं पुराणं जगद्विधातारमजं च नित्यम् । समाश्रिता ये रविमीशितारं तेषां भवो नास्ति विमुक्तिभाजाम् । । २८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सूर्ययोगमहिमवर्णनं नामैकषष्टितमोऽध्यायः
Description of the Sun's Greatness Sumantu said: Having bowed to that one imperishable abode, supreme, beyond being and non-being, vast, abiding in the form of difference and non-difference, to Ravi, O king— I will declare, as formerly spoken by the great-souled Brahma, what was told to the sages of old; listen, O lord of men. For the worship of Savitar, the great-souled, the lotus-born spoke the supreme yoga to the great sages, as the Lord. By restraining all activities, it leads to liberation; then the Lord of the world, Brahma, having bowed with the sages, Was addressed by the self-born Lord, for the benefit of creatures: 'This yoga, taught by the Blessed One, arising from restraint of the mind, Can be attained only after many births, O Lord of the world; for the senses are difficult to conquer for men, O Lord, drawing the mind outward. The activities of the mind, even though restless, are hard to restrain; how can passions and the like be conquered, even in a hundred years? The mind does not become fit for yoga when these are unconquered; men are short-lived, O Brahman, even in the Krita age. What then in Treta and Dvapara, and especially now in Kali Yuga? O Lord, be gracious to those who worship you and speak, By what easy means may men, sunk in the ocean of suffering, cross over, O Brahman, having found a great raft? Thus, by thinking of you, we may cross the ocean of worldly existence. Thus addressed, Brahma then taught the yoga of action to the great sages, For the benefit of men: 'Worship the Lord of the universe, the Sun, tirelessly, With external supports, worshipping the unborn Lord of the world, day and night, with offerings, worship, salutations, and service. With various vows and fasts, and by satisfying Brahmins, with those desires that bring joy to the mind, Worship Bhaskara, whose greatness is immeasurable; being devoted to him, with minds fixed on him, performing actions for him, taking refuge in him, Seeing him, thinking of him, they are established in him. All actions are to be renounced there, in the Supreme Self, the Self of all. Renounce; he is the doer, the destroyer of all obstacles. This is that imperishable Brahman, both Pradhana and Purusha. From whom, in whom, and as whom both are pervaded; he is the supreme among the supreme, the highest among the good. From whom all this is distinct, and yet not distinct; the cause of liberation, unmanifest, inconceivable, and unattainable. By worshipping the Lord of the universe with the yoga of action, one is liberated.' Having heard this secret from Brahma, the best of sages composed treatises on yoga for the benefit of men, Focusing on the yoga of action, which brings liberation in many ways. The Lord of the universe is worshipped by those devoted to its practice; The Supreme Self, Martanda, Lord of all, creator of all beings. Whatever was taught before by Brahma, O descendant of Kuru, those things, O tiger among the Kurus, I will tell you, which remove all sins. Listen today to this supreme secret, for those sunk in the ocean of worldly existence, whose minds are overcome by sense objects. There is no other refuge but the swan-boat; when standing, think of Ravi; when going, think of the protector of cows; When eating, think of Martanda; when sleeping, think of Bhaskara. Thus, with single-minded devotion, always take refuge in Ravi. You will cross the great crocodile of birth and death, the ocean of worldly existence. Those who take shelter in Ravi, the Lord of planets, the bestower of boons, the ancient, the creator of the world, the unborn and eternal, have no rebirth, being liberated.
'Ask for a boon, O knower of dharma, whatever is in your heart.' Diṇḍi said: 'This alone is the praiseworthy boon—that you have come before me. For those who are impure, even seeing you in a dream is rare. Just as this sin of killing a brāhmaṇa, condemned by the world, has come upon me, you, Lord of all, who dwell in the Sun, know everything about embodied beings. By your grace, O Lord, may this sin quickly be destroyed, and likewise all other faults that are condemned by the world. Whatever I desire, O Lord of the day, let all that come to be—by this very assurance, O blessed one, I know you are pleased. Indeed, O Sun, I have understood that when you are not pleased, there is no prosperity. Even though you are in the midst of all joy and delight, O radiant one, you remain detached. You must lift me up, who am sunk in the deep ocean of worldly existence. Those pleasures, in the end, are not happiness, for their result is suffering. When suffering comes, what is its cause, and by whose consumption does it arise? Grant your favor, O Lord of the universe, for you are the master of all. By the gift of knowledge alone can one cross this ocean of becoming. Thus addressed, the Sun, who knows yoga, began to teach him the supreme seedless yoga, which is the remedy for union with suffering. Hearing that seedless, formless yoga, Diṇḍi became radiant. Bowing down, the great-souled one spoke these words: 'O God of gods, the yoga you have taught, which destroys darkness, cannot be attained by me or by other men who have not conquered their senses. The objects of sense are hard to overcome for men, for the senses are always drawing them outward. Who among the strong is able to conquer the senses? The notion of "I" and "mine" is difficult to overcome, and the mind is restless. Passions and the like can only be abandoned, if at all, over many lifetimes.'
Attachment to heretical doctrines and fondness for arguments arise among evil-minded men who have fallen into the waters of Viṣṇu's illusion.
Description of Phala Saptamī
By offering bilva leaves and flowers, one attains great prosperity; with a garland of arka flowers, one obtains all desired fruits.
७ दशानामश्वमेधानां कृतानां यत्फलं लभेत् । तत्फलं सप्तमी२ सप्त कृत्वा प्राप्नोति मानवः । । ८ दुष्प्रापं नास्ति तल्लोके अनया यन्न लभ्यते । न च रोगोस्त्यसौ लोके अनया यो न शाम्यति । । ९ कुष्ठानि चापि सर्वाणि दुरुच्छेद्यान्यपि ध्रुवम् । अपयान्ति यथा नागा गरुडस्य भयार्दिताः । । 1.70.१० व्रतनियमतपोभिः सप्तमीः सप्तएवं विधिवदिह हि कृत्वा मानवो धर्मशीलः । श्रुतधनसुतभाग्यारोग्यपुण्यैरुपेतो व्रजति तदनुलोकं शाश्वतं तिग्मरश्मेः । । ११ इमं विधिं द्विजश्रेष्ठ श्रुत्वा कृत्वा च मानवः । सहस्ररश्मिं स विशेषान्नात्र कार्या विचारणा । । १२ सुरैर्वा मुनिभिर्वापि पुराणज्ञैरिदं श्रुतम् । सर्वे ते परमात्मानं पूजयन्ति दिवाकरम् । । १३ इदमाख्यानमार्षेयं यन्मयाभिहितं तव । सूर्यभक्ताय दातव्यं नेतराय १ कदाचन । । १४ यश्चैतच्छ्रावयेन्नित्यं यश्चैतच्छृणुयान्नरः । स सहस्रार्चिषं देवं प्रविशेन्नात्र संशयः । । १५ मुच्येदार्तस्तथा रोगाच्छ्रुत्वेमामादितः कथाम् । जिज्ञासुर्लभते कामान्भक्तः सूर्यगतिं लभेत् । । १६ क्षेमेण गच्छतेऽध्वानं यस्त्विदं पठतेध्वनि । यो यं प्रार्थयते कामं स तं प्राप्नोति च ध्रुवम् । । १७ एकान्तभावोपगत एकान्ते सुसमाहितः । प्राप्यैतत्परमं गुह्यं भूत्वा सूर्यव्रतो नरः । । १८ प्राप्नोति परमं स्थानं भास्करस्य महात्मनः । लग्नगर्भा प्रमुच्येत गर्भिणी जनयेत्सुतम् । । १९ वन्ध्या प्रसवमाप्नोति पुत्रपौत्रसमन्वितम् । एवमेतन्ममाख्यातं भास्करेणामितौजसा । । मयापि तव माख्यातं भक्त्या भानोरिदं द्विज । । 1.70.२० पूजनीयस्त्वया भानुः सर्वपापोपशान्तये । स हि धाता४ विधाता च सर्वस्य जगतो गुरुः । । २१ उद्यन्यः कुरुते नित्यं जगद्वितिमिरं करैः । द्वादशात्मा स देवेशः प्रीयतां तेऽदितेः सुतः । । २२ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे आदित्यमाहात्म्ये सर्षपसप्तमीवर्णनं नाम सप्ततितमोऽध्यायः
By performing the Saptamī vow seven times, a person attains the merit obtained from ten Aśvamedha sacrifices; there is nothing in this world that cannot be attained by this, nor is there any disease that cannot be pacified by it. All types of leprosy, even those difficult to cure, certainly depart just as serpents flee in fear of Garuḍa. By performing the Saptamī vow seven times, with proper observance, austerity, and discipline, a righteous person attains the eternal realm of the Sun, endowed with learning, wealth, sons, fortune, health, and merit. O best of twice-born, having heard and performed this rite, a person attains the Sun with a thousand rays—there is no doubt about this. This has been heard from gods, sages, and knowers of the Purāṇas; all of them worship the Supreme Self, the Sun. This account, as told by me to you, should be given only to a devotee of the Sun, never to anyone else. Whoever recites or listens to this story daily will surely enter the god of a thousand rays. One who is afflicted or diseased is freed by hearing this story from the beginning; one who desires knowledge attains it, and a devotee attains the path of the Sun. Whoever recites this on a journey travels safely; whatever desire he prays for, he surely attains. One who, with single-minded devotion, attains this supreme secret, having become a votary of the Sun, reaches the highest abode of the great-souled Bhāskara. A pregnant woman is freed from a difficult birth and gives birth to a son; a barren woman attains offspring and is blessed with sons and grandsons. Thus has this been declared to you by me, as told by the mighty Bhāskara; you too, O twice-born, should worship the Sun for the removal of all sins, for he is the creator, the arranger, and the teacher of the whole world. Rising, he always dispels the world's darkness with his rays; may that lord of the gods, the twelve-formed son of Aditi, be pleased with you.
ब्रह्मप्रोक्तसूर्यनामवर्णनम् ब्रह्मोवाच नामभिः संस्तुतो देवो यैरर्कः परितुष्यति । तानि ते कीर्तयाम्येष यथावदनुपूर्वशः । । १ नमः सूर्याय नित्याय रवये कार्यभानवे । भास्कराय मतङ्गाय मार्तण्डाय विवस्वते । । २ आदित्यायादिदेवाय नमस्ते रश्मिमालिने । दिवाकराय दीप्ताय अग्नये मिहिराय च । । ३ प्रभाकराय मित्राय नमस्तेऽदितिसम्भव । नमो गोपतये नित्यं१ दिशां च पतये नमः । ।४ नमो धात्रे विधात्रे च अर्यम्णे वरुणाय च । पूष्णे भगाय मित्राय पर्जन्यायांशवे नमः । । ५ नमो हितकृते नित्यं धर्माय तपनाय च । हरये२ हरिताश्वाय विश्वस्य पतये नमः । । ६ विष्णवे ब्रह्मणे नित्यं त्र्यम्बकाय तथात्मने । नमस्ते सप्तलोकेश नमस्ते सप्तसप्तये । । ७ एकस्मै हि नमस्तुभ्यमेकचक्ररथाय च । ज्योतिषां पतये नित्यं सर्वप्राणभृते नमः । । ८ हिताय सर्वभूतानां शिवायार्तिहराय च । नमः पद्मप्रबोधाय नमो वेदादिमूर्तये । । ९ काधिजाय४ नमस्तुभ्यं नमस्तारासुताय च । भीमजाय नमस्तुभ्यं पावकाय च वै नमः । । 1.71.१० धिषणाय५ नमोनित्यं नमः कृष्णाय नित्यदा । नमोऽस्त्वदितिपुत्राय नमो लक्ष्याय नित्यशः । । ११ एतान्यादित्यनामानि मया प्रोक्तानि वै पुरा । आराधनाय देवस्य सर्वकामेन सुव्रत । । १२ सायं प्रातः शुचिर्भूत्वा यः पठेत्सुसमाहितः । स प्राप्नोत्यखिलान्कामान्यथाहं प्राप्तवान्पुरा । । १३ प्रसादात्तस्य देवस्य भास्करस्य महात्मनः । श्रीकामः श्रियमाप्नोति धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात् । । १४ आतुरो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् । राज्यार्थी राज्यमाप्नोति कामार्थी काममाप्नुयात् । । १५ एतज्जप्यं रहस्यं च संध्योपासनमेव च । एतेन जपमात्रेण नरः पापात्प्रमुच्यते । । १६ इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे ब्रह्मप्रोक्तसूर्यनामवर्णनं नामैकसप्ततितमोऽध्यायः
Brahma said: I shall now recite to you the names by which the god Arka is praised and satisfied, in proper order. Salutations to Sūrya, the eternal one; to Ravi, the shining sun; to Bhāskara, Mataṅga, Mārtaṇḍa, and Vivasvat. Salutations to Āditya, the first of the gods, to you adorned with rays; to Divākara, the radiant one, to Agni, and to Mihira. Salutations to Prabhākara, to Mitra, to you born of Aditi; salutations always to the lord of cattle and to the lord of the directions. Salutations to Dhātṛ, Vidhātṛ, Aryaman, and Varuṇa; to Pūṣan, Bhaga, Mitra, Parjanya, and Aṃśu. Salutations always to the benefactor, to Dharma, to Tapana; to Hara, to the one with green horses, and to the lord of the universe. Salutations always to Viṣṇu, to Brahmā, to Tryambaka, and to the Self; salutations to the lord of the seven worlds and to the seven sevens. Salutations to the One, to you with a single-wheeled chariot; to the lord of the luminaries, always to the sustainer of all beings. Salutations to the benefactor of all creatures, to the auspicious one, to the remover of distress; salutations to the awakener of the lotus and to the form at the origin of the Vedas. Salutations to Kādhija, to you, and to the son of Tārā; salutations to Bhīmaja and to Pāvaka. Salutations always to Dhiṣaṇa, to Kṛṣṇa always; salutations to the son of Aditi, and always to Lakṣya. These names of Āditya have been spoken by me of old, O virtuous one, for the worship of the god and for all desires. Whoever, being pure, recites these attentively in the evening and morning, attains all desires, just as I attained them before. By the grace of that god, the great-souled Bhāskara, one who desires wealth obtains wealth, one who seeks righteousness obtains righteousness. The afflicted is freed from disease, the bound is freed from bondage, one who desires a kingdom obtains a kingdom, one who desires pleasure obtains pleasure. This is to be recited secretly, as well as at the time of twilight worship; by merely reciting this, a person is freed from sin.