स्वायंभुवमनोर्मध्ये वाराहोऽभूत्स वै भुवि
In the middle of the reign of Svayambhuva Manu, the Boar (Varaha) appeared on earth.
स्वारोचिषमनोरन्ते नृसिंहोऽभूत्स वै भुवि
At the end of the reign of Svarocisha Manu, Narasimha appeared on earth.
तदौत्तममनोर्मध्ये रुद्रोऽभूत्सगणो भुवि
In the middle of the reign of Uttama Manu, Rudra appeared on earth along with his attendants.
तामसान्तेऽभवन्मत्स्यः स वै भुवि सनातनः
At the end of the Tamasa (Manu's reign), Matsya, the eternal one, appeared on earth.
वैवस्वतमनोर्मध्ये कृष्णोभूद्भुवि स प्रभुः
In the middle of the reign of Vaivasvata Manu, Krishna, the Lord, appeared on earth.
रैवतान्तेऽभवत्कूर्मः स वै भुवि सनातनः
At the end of the reign of Raivata, Kurma, the eternal one, appeared on earth.
चाक्षुषान्ते जामदग्न्योऽभवद्रामः स वै भुवि
At the end of the Cākṣuṣa era, Jāmadagnya, known as Rāma, appeared on earth.
वैवस्वतमनोरादौ वामनोऽभूत्स वै भुवि
At the beginning of Vaivasvata Manu's reign, Vāmana manifested on earth.
वैवस्वतमनोर्मध्ये कल्की नाम्नाहमागतः 3.4.25.
In the middle of Vaivasvata Manu's reign, I arrived as Kalki by name.
सावर्णिकादौ भविता बुद्धो नाम्ना स वै भुवि
At the start of Sāvarṇi's era, Buddha by name will appear on earth.
वैवस्वतमनोर्मध्ये रामो दाशरथिर्भुवि
In the middle of Vaivasvata Manu's reign, Rāma, son of Daśaratha, was present on earth.
सर्वपूज्यावतारश्च न भवेद्वै कदाचन
There will never be an incarnation who is universally worshipped.
त्रयोऽवताराः कथितास्तथा नान्यच्चतुर्युगे
Three incarnations have been described; there is no other in the four ages.
द्वापरस्य तथा कृष्णः शेषेण सह वै भुवि
In the Dvāpara age, Kṛṣṇa appeared on earth together with Śeṣa.
अतः खंडः पवित्रोऽयं नृणां पातकनाशनः
Therefore, this section is pure and destroys the sins of people.
जन्म प्रभृति पापानि तस्य नश्यंति नान्यथा
From birth onward, sins are destroyed by this; not otherwise.
द्वितीयो यो महाकल्पो विष्णुकल्पः स वै स्मृतः
The second great cycle is known as the Viṣṇu cycle.
शतकोटिप्रविस्तारो विष्णुपौराणिकस्य वै
The Viṣṇu Purāṇic cycle extends over a hundred crore.
पूर्वार्द्धाद्भगवान्ब्रह्मा .सर्वदेवसमन्वितः 3.4.25.
In the first half, the blessed Brahmā, accompanied by all the gods, presides.
तृतीयो यो महाकल्पः शिवकल्पः स वै स्मृतः
The third great cycle is known as the Śiva cycle.
शतकोटिप्रविस्तारः शिवपौराणिकैः स्मृतः
The Śiva Purāṇic cycle is said to extend over a hundred crore.
गणेशस्तत्र भगवान्पुराणपुरुषासने
There, the blessed Gaṇeśa sits upon the seat of the ancient person.
विष्णोर्नाभिसमुद्भूतः परमेष्ठी पितामहः
The supreme creator, Pitāmaha, arose from the navel of Viṣṇu.
पंचमो यो महाकल्पो वायुकल्पः स वै स्मृतः
The fifth great cycle is known as the Vāyu cycle.
महेन्द्रादभवत्प्राप्तो महेंद्रादिंद्रियाणि च
From Mahendra was born one who obtained the powers of Mahendra and the other senses.
शनिर्बुधो रविः शुक्रो विश्व कर्मा बृहस्पतिः
Śani, Budha, Ravi, Śukra, Viśvakarman, and Bṛhaspati—
सृष्टिकर्ता स वै ब्रह्मा लिङ्गेन्द्रियसमुद्भवः । सृष्टिपाता स वै विष्णुरवतारिपदोद्भवः । । १०८ चतुर्विंशतितत्त्वेषु कल्पेकल्पे प्रभुर्गतः । सनत्कुमारो हंसश्च वाराहो नारदस्तथा । । १०९ नारायणौ च कपिलात्रेयौ यज्ञाश्वकण्टकौ । वृषभश्च पृथुर्मत्स्यः कूर्मो धन्वन्तरिस्तथा । । 3.4.25.११० मोहिनी च नृसिंहश्च वामनो भार्गवस्तथा । रामो व्यासो बलः कृष्णो बुद्धः कल्की स्वतत्त्वगः । । १११ गुह्यजन्मा महादेवः सृष्टिदैत्यविनाशकः । एवं जातास्त्रयो देवा महाकल्पे च पञ्चमे । । ११२ षष्ठो यस्तु महाकल्पो वह्निकल्पः स वै स्मृतः । स्कन्दस्तत्रैव भगवान्पुराणपुरुषासने । । ११३ पुरुषाव्ययतः स्कन्नः स्कन्दस्तस्मान्महार्चिमान् । सूर्यरूपा महार्चिर्या तस्यां जातो हरिः स्वयम् । । ११४ वह्निरूपा महार्चिर्या तस्यां जातः पितामहः । चन्द्ररूपा महार्चिर्या तस्यां जातः स वै हरः । । ११५ ऋषयो मुनयो वर्णा लोका जाताः पितामहात् । आदित्या विश्ववसवस्तुषिता भास्वरानिलाः । । ११६ महाराजिकसाध्याश्च देवा विष्णुसमुद्भवाः । यक्षराक्षसगन्धर्वाः पिशाचाः किन्नरादयः । । ११७ दैत्याश्च दानवा भूतास्तामसा रुद्रसम्भवाः । कल्पे कल्पे समुद्भूतमेवं ब्रह्माण्डगोचरे । । ११८ सप्तमो यो महाकल्पः स वै ब्रह्माण्डकल्पकः । पावकस्तत्र भगवान्पुराणपुरुषासने । । ११९ अचिन्त्यतेजसस्तस्मात्पुरुषाद्वह्निरुद्भवः । ततो जातो महाब्धिश्च तस्माज्जातं विराण्मयम् । । 3.4.25.१२० रोम्णि रोम्णि ततस्तस्य ब्रह्माण्डाः कोटिशोऽभवन् । ब्रह्माण्डादभवद्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । । १२१ तस्माज्जातो विभुर्विष्णुस्तस्माज्जातो हरः स्वयम् । शतकोटिप्रविस्तारो ब्रह्माण्डाख्यपुराणके । । १२२ त्रिनेत्रं पञ्चवक्त्रं च दशबाहुर्भवस्य च । अष्टादशानां कल्पानां वायुर्वै वैदिकैः स्मृतः । । १२३ महाकल्पेऽभवन्सर्वे द्विसहस्राः क्षयं गताः । अष्टमो यो महाकल्पो लिङ्गकल्पः स वै स्मृतः । । १२४ तत्रैव भगवान्धर्मः पुराणपुरुषासने । अचिन्त्याव्यक्तरूपश्च जातो धर्मः सनातनः । । १२५ धर्मात्कामः समुद्भूतः कामाल्लिङ्गस्त्रिधाभवत् । पुंल्लिङ्गः क्लीबलिङ्गश्च स्त्रीलिङ्गश्च सुरोत्तम । । १२६ पुँल्लिङ्गादभवद्विष्णुः स्त्रीलिङ्गाच्च महेन्दिरा । क्लीबलिङ्गात्स वै शेषस्तस्योपरि स च स्थितः । । १२७ त्रिभ्यस्तमोमयेभ्यश्च जातमेकार्णवं जगत् । सुप्ते नारायणे देवे नाभेः पङ्कजमुत्तमम् । । १२८ जातं तस्मात्स वै ब्रह्मा तस्माज्जातो विराडयम् । शतकोटिप्रविस्तारैर्लिङ्गपौराणिकैः कथा । । १२९ गीता चैव विधेरग्रे तस्य सारोऽयमुत्तमः । नवमो यो महाकल्पो मत्स्यकल्पः स वै स्मृतः । । 3.4.25.१३० कुबेरस्तत्र भगवान्पुराणपुरुषासने । अव्ययाच्च समुद्भूतो धूलिवृन्दो महांस्तथा । । १३१ रजोभूताच्च तस्माच्च कुबेरस्य समुद्भवः । कुबेरादुद्भवन्मत्स्यो वेदमूर्तिश्च सद्गुणः । । १३२ मत्स्योदरात्समुद्भूतो विष्णुर्नारायणो हरिः । विष्णोर्नाभेः समुद्भूतो ब्रह्मा लोकपितामहः । । १३३ ब्रह्मणश्चोद्भवं दैवं दैवाद्देवा बभूविरे । चतुर्विंशतितत्त्वानि तैर्देवैर्जनितानि वै । । १३४ कल्पेकल्पे क्रमादेवं कल्पनामान्यकारयत् । मत्स्यकल्पे तु मत्स्यश्च महामत्स्यात्समुद्भवः । । १३५ तन्मत्स्याद्भगवान्विष्णुस्ततो ब्रह्मण उद्भवः । कूर्मकल्पे महामत्स्यात्कूर्मो जातः स कच्छपः । । १३६ कूर्माच्च भगवान्विष्णुस्ततो ब्रह्मा ततो विराट् । श्वेतवाराहकल्पे च वराहाद्विष्णुरुद्भवः । । १३७ विष्णोर्नाभेश्च स ब्रह्मा ततो जातो विराडयम् । एवं सर्वे च वै कल्पा ज्ञेयाः सर्वत्र वै बुधैः । । १३८ दशमो यो महाकल्पः कूर्मकल्पः स वै स्मृतः । अचेतास्तत्र भगवान्पुराणपुरुषासने । । १३९ प्रकृतेश्च परो यो वै तुरीयोऽव्यय एव च । शून्यभूतात्ततो जातः प्रचेता भगवान्स्वयम् । । 3.4.25.१४० तस्माज्जातो महानब्धिस्तत्र सुष्वाप स प्रभुः । नारायण इति ख्यातः स वै जलपतिः स्वयम् । । १४१ तदर्द्धाच्च महाकूर्मस्ततः शेषो महानभूत् । त्रिधाऽभवत्स वै शेषो भूमा शेषश्च भौमनी । । १४२ भूमा स वै विराड् ज्ञेयः शेषोपरि स चास्थितः । भौमनी च महालक्ष्मीः सा भूम्नो हृदि संस्थिता । । १४३ भूम्नो जातः स वै ब्रह्मा सृष्टिस्थितिविनाशकः । त्रिधामूर्तिः स वै ब्रह्मा कल्पेकल्पे क्रमादयम् ।। १४४ पटं सुषुप्तभूतं यत्पुराणपुरुषासनम् । यत्र गत्वेन्द्रियाण्येव तृप्तिं प्राप्य क्षयन्ति वै ।। १४५ अहङ्कारस्तदागत्य चैतन्यं मनसि स्थितम् । वञ्चयित्वा पुनर्लोकं करोति स्म स्वलीलया ।। १४६ तुरीयशक्तिर्या ज्ञेया महाकाली सनातनी । महाकल्पश्च तैः सर्वैस्तदङ्गं श्रुतिभिः स्मृतम् ।। १४७ नमस्तस्यै महाकाल्यै मम मात्रे नमो नमः । यतः पुराणपुरुषा भवन्ति च लियन्ति च ।। १४८ दशैव च महाकल्पा व्यतीता इह भोः सुराः । साम्प्रतं वर्तते यो वै महाकल्पो भविष्यकः ।। १४९ तदुत्पत्तिं शृणुध्वं भो देवाः सर्पिगणा मम । अचिन्त्यमक्षरं यत्तु तुरीयं च सदा स्थितम् ।। 3.4.25.१५० यद्गत्वा न निवर्तन्ते नरास्तत्रैव तत्पदम् । अनेकसृष्टिरचनाः सन्ति तस्यैव लीलया ।। १५१ तस्यान्तं न विदुर्देवाः कथं जानन्ति वै नराः । भूतो भूतो महाकल्पो दृष्टो वैदेस्तदीरितः ।। १५२ भाव्या ये तु महाकल्पा न वै जानन्ति ते सदा । त्रयस्त्रिंशन्महाकल्पाः कैश्चिद्वेदैरुदीरिताः ।। १५३ अष्टादश महाकल्पाः पृथङ् नाम्नोपवर्णिताः । एकादश महाकल्पाः कैश्चित्प्रोक्ताः पुरातनैः ।। १५४ अतोऽहं निश्चयेनाद्य भाव्यकल्पेषु भोः सुराः । वेदानां वचनं सत्यं नान्यथा च भवेत्क्वचित् ।। १५५ तदव्ययात्समुद्भूतो राधाकृष्णः सनातनः । एकीभूतं द्वयोरङ्गं राधाकृष्णो बुधैः स्मृतः ।। १५६ सहस्रयुगपर्यन्तं यत्तेपे परमं तपः । तदा स च द्विधा जातो राधाकृष्णः पृथक्पृथक् ।। १५७ सहस्रयुगपर्यन्तं तेपतुस्तौ परं तपः । तयोरङ्गात्समुद्भूता ज्योत्स्ना तमनाशिनी । । १५८ तज्योत्स्नाभिः समुद्भूतं दिव्यं वृन्दावनं शुभम् । एकविंशत्प्रकृतयो योजने योजने स्मृताः । । १५९ दिव्यं वृन्दावनं जातं चतुराशीतिसम्मिते । क्रोशायामं महारम्यं तल्लिङ्गं शृणु मे प्रभो । । 3.4.25.१६० इन्द्रियप्रकृतीनां च दशानां ग्रामतद्दश
कलियुगीयेतिहाससमुच्चयवर्णनम् व्यास उवाच तदा स भगवान्कल्किः पुराणपुरुषोद्भवः । दिव्यं वाजिनमारुह्य खड्गी वर्मी च चर्मधृक् । । म्लेच्छांस्तान्दैत्यभूतांश्च हत्वा योगं गमिष्यति । । १ षोडशाब्दसहस्राणि तद्योगाग्निप्रतापिता । भस्मभूता कर्मभूमिर्निर्जीवा भविता तदा । । २ ततोऽनुयोगं जनितो मेघो भूत्वा लयङ्करः । प्रलयाग्रेण सा भूमिर्जलमध्ये गमिष्यति । । ३ तदा कलियुगो घोरो बलिपार्श्वं गमिष्यति । गते कलियुगे घोरे कर्मभूमिं पुनर्हरिः । । कृत्वा स्थलमयीं रम्यां यज्ञैर्देवान्यजिष्यति । । ४ यज्ञभागमुपादाय देवास्ते बलसंयुताः । वैवस्वतं मनुं गत्वा कथयिष्यन्ति कारणम् । । ५ कल्किनो वदनाज्जातो ब्राह्मणो वर्ण एव हि । बाह्वोः क्षत्रं विशो जान्वोः शूद्रो वर्णस्तदङ्घ्रयोः । । ६ गौरो रक्तस्तथा पीतः श्यामस्ते ब्राह्मणादयः । देव्याः शक्तिं समादाय जनिष्यन्ति सुतान्बहून् । । ७ एकविंशत्किष्कुमिता मनुजा धर्मरूपिणः । जातिधर्ममुपादाय यजिष्यंति सुरान्मुदा । । ८ तदा वैवस्वतो धीमान्नत्वा तं कल्किनं हरिम् । अयोध्यायां राजपदं करिष्यति तदाज्ञया । । ९ तच्छिक्षातो भवेत्पुत्रो यः स इक्ष्वाकुरेव हि । पितू राज्यं पुरस्कृत्य भूमौ दिव्यं शतं समाः । । दिव्यवर्षशतायुश्च त्यक्त्वा देहं गमिष्यति । । 3.4.26.१० यदा तु भगवान्कल्की ब्रह्मसूत्रं करिष्यति । तदा वेदाश्च चत्वारो मूर्तिमन्तश्च साङ्गःकाः । । अष्टादशपुराणैश्च तत्रायास्यन्ति हर्षिताः । । ११ स्तोष्यन्ति कल्किनं देवं पुराणपुरुषांशकम् । कार्त्तिके शुक्लपक्षे च नवम्यां गुरुवासरे । । १२ यज्ञकुण्डाच्च पुरुषो भविष्यति महोत्तमः । नाम्ना सत्ययुगो ज्ञेयः सत्य मार्गप्रदर्शकः । । १३ दृष्टवा तं पुरुषं रम्यं तदा ब्रह्मादयः सुराः । तां तिथिं वर्णयिष्यन्ति कर्मक्षयकरीं मनोः । । १४ अस्यां तिथौ च मनुजो धातृवृक्षतटे मुदा । योऽर्चयिष्यति यान्देवान्देवास्ते तस्य वश्यगाः । । १५ अक्षया नवमी नाम युगादिनवमी हि सा । लोकमङ्गलदात्री च सर्वकिल्विषनाशिनी । । १६ धातृमूलतले चैव मालतीं तुलसीं मुदा । संस्थाप्य वेदविधिना शालग्रामं यजन्ति ये । । जीवन्मुक्ताश्च ते ज्ञेया पितॄणां तृप्तिकारकाः । । १७ धातृवृक्षतले गत्वा यो वै श्राद्धं करिष्यति । गयाश्राद्धसहस्रस्य लप्स्यते च फलं परम् । । १८ यः करोति तथा होमं सहस्रमखसन्निभम् । मृतः स स्वर्गमाप्नोति सकुलः सपरिच्छदः । । १९ इत्युक्ते वचने तेषां कल्की देवो मुदान्वितः । तथास्त्वित्येव वचनं वदिष्यति सुरान्प्रति । । 3.4.26.२० इत्युक्त्वा भगवान्कल्की पश्यतां देवरूपिणाम् । तत्रैवान्तर्गतो भूत्वा सुषुप्तश्च भविष्यति । । २१ गते तस्मिन्भगवति कर्मभूमिः सुदुःखिता । विरहाग्निमती भूत्वा बीजांस्तान्संक्षयिष्यति । । २२ तस्मिन्काले महादैत्याः पातालतलवासिनः । प्रह्लादं च पुरस्कृत्य गमिष्यन्ति सुरान्प्रति । । २३ खरोष्ट्रगृद्ध्रमहिषकाककर्कसमास्थिताः । सिंहव्याघ्रवृकारूढाः शृगालश्येनवाहनः । । २४ प्रासपट्टिशखड्गांश्च भुशुण्डीपरिघादिकान् । गृहीत्वा वेगवन्तस्ते गर्जिष्यन्ति पुनः पुनः । । २५ तदा शक्रादयो देवास्त्रयस्त्रिंशद्गणा मुदा । स्वायुधानि गृहीत्वाशु करिष्यन्ति रणं महत् । । २६ दिव्यवर्षमयं घोरं युद्धं तेषां भविष्यति । मृतान्मृतान्रणे दैत्यान्भार्गवो जीवयिष्यति । । २७ श्रमभूतास्तथा देवास्त्यक्त्वा युद्धं समन्ततः । क्षीराब्धिं च गमिष्यन्ति यत्र साक्षाद्हरिः स्वयम् । । २८ तेषां स्तुत्या स भगवान्देवमङ्गलहेतवे । स्वपूर्वार्द्ध स्वरूपं च करिष्यति सनातनः । । २९ स च हंसो हरिः साक्षाच्छतसूर्यसमप्रभः । शुक्रं प्रह्लादप्रमुखांस्तेजसा तापयिष्यति । । 3.4.26.३० तदा पराजिता दैत्यास्त्यक्त्वा गां दुःखिता भृशम् । वितले च गमिष्यन्ति महादेवेन रक्षिताः । । ३१ पुनस्ते सकला देवा निर्भया निरुपद्रवाः । वैवस्वतस्य तनयं चाभिषेक्ष्यन्ति भूपदे । । ३२ दिव्यवर्षशतायुश्च स इक्ष्वाकुर्भविष्यति । वर्षाणां च प्रमाणेन नृणामायुश्चतुश्शतम् । । ३३ इति ते कथितं सर्वं यत्पृष्टोऽहं मनो त्वया । चतुर्युगानां चरितं नृपाणां च पृथक् पृथक् । । ३४ चतुष्पादा हि धर्मस्य ज्ञानं ध्यानं शमो दमः । आत्मज्ञानं स वै ज्ञानं ध्यानमध्यात्मचिन्तनम् । । मनः स्थिरत्वं च शमो दमस्त्विन्द्रियनिग्रहः । । ३५ चतुर्लक्षाब्दकान्येव द्वात्रिंशच्च सहस्रकम् । तत्सङ्ख्यया हि धर्मस्य पादश्चैकः प्रकीर्तितः । । ३६ प्राह्णमध्याह्नसायाह्नं त्रिसन्ध्यं च भवेत्सदा । एकैकेन पदा तस्य विराजो भुवि वर्तते । । ३७ यदा धर्मो भवेद्वृद्धस्तदायुश्चैव वर्द्धते । सप्तश्लोकसहस्राणि खण्डेऽस्मिन्कथितानि हि । । अतश्चोत्तरखण्डं हि वर्णयामि मनो शृणु । । ३ ८ इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखण्डापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चयवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः । २६ इति श्रीभविष्ये महापुराणे तृतीयं प्रतिसर्गपर्वचतुर्युगखण्डापरपर्यायं समाप्तम्
हिरण्याश्वदानविधिवर्णनम् यस्य प्रसादात्पुरुषः शाश्वतं फलमश्नुते
By whose grace a person attains eternal reward—
पुण्यं दिनमथासाद्य पात्रं वापि गुणाधिकम्
Having obtained a holy day or a vessel of special merit—
He who is the creator of the universe is indeed Brahmā, arising from the origin of the liṅga and the senses.
Description of the compendium of history in the Kali Yuga.