యద్యేషోపరతా దేవీ మాయా వైశారదీ మతిః । సంపన్న ఏవేతి విదుః మహిమ్ని స్వే మహీయతే
If this goddess named Māyā—clever and finely skilled—is present and endowed with capacities, then the wise know she is complete and is magnified in her own greatness.
ఏవం జన్మాని కర్మాణి హ్యకర్తురజనస్య చ । వర్ణయన్తి స్మ కవయో వేదగుహ్యాని హృత్పతేః
Thus births and actions, even of the agentless, are described by poets (kavayaḥ) who reveal in the heart the secret Vedic truths of the Lord.
(ఉపేంద్రవజ్రా) స వా ఇదం విశ్వమమోఘలీలః సృజత్యవత్యత్తి న సజ్జతేఽస్మిన్। భూతేషు చాన్తర్హిత ఆత్మతంత్రః షాడ్వర్గికం జిఘ్రతి షడ్గుణేశః
That imperishable, unfailing Play of the world is always creating and dissolving without binding itself here; within beings the inner principle acts, and the sixfold divisions scent the six qualities.
న చాస్య కశ్చిన్నిపుణేన ధాతుః అవైతి జన్తుః కుమనీష ఊతీః। నామాని రూపాణి మనోవచోభిః సన్తన్వతో నటచర్యామివాజ్ఞః
No being can fashion (perfect) this principle by craft; names, forms, and the word of mind proceed in succession like actors following a traditional role.
స వేద ధాతుః పదవీం పరస్య దురన్తవీర్యస్య రథాఙ్గపాణేః। యోఽమాయయ ాసన్తతయానువృత్త్యా భజేత తత్పాదసరోజగన్ధమ్
That principle knows the supreme station of another—the mighty one who wields the chariot's reins; whoever constantly worships by that unbroken devotion will experience the fragrance of lotus-feet.
అథేహ ధన్యా భగవన్త ఇత్థం యద్‌వాసుదేవేఽఖిలలోకనాథే। కుర్వన్తి సర్వాత్మకమాత్మభావం న యత్ర భూయః పరివర్తఉగ్రః
Blessed indeed here are those, O Lord, who in this way make themselves wholly one with Vasudeva, the Lord of all worlds; where such integral selfhood is, fierce change no longer occurs.
ఇదం భాగవతం నామ పురాణం బ్రహ్మసమ్మితమ్ । ఉత్తమశ్లోకచరితం చకార భగవాన్ ఋషిః
This is the Purāṇa called the Bhāgavata, agreed upon as Brahman; the Lord made it a supreme poem of noble deeds.
(అనుష్టుప్) నిఃశ్రేయసాయ లోకస్య ధన్యం స్వస్త్యయనం మహత్ । తదిదం గ్రాహయామాస సుతం ఆత్మవతాం వరమ్
It brings the highest welfare and blessedness to the world; hearing it is the greatest good — thus he taught this foremost instruction to the best of those who are self-realized.
సర్వవేదేతిహాసానాం సారం సారం సముద్ధృతమ్। స తు సంశ్రావయామాస మహారాజం పరీక్షితమ్
He extracted the essence from all the Vedas and histories, distilling their cream; then he proclaimed it to King Parīkṣit.
ప్రాయోపవిష్టం గఙ్గాయాం పరీతం పరమర్షిభిః । కృష్ణే స్వధామోపగతే ధర్మజ్ఞానాదిభిః సహ
Seated once on the banks of the Gaṅgā and beloved of the great sages, when Krishna reached his own abode he was accompanied by those versed in righteousness and knowledge.
కలౌ నష్టదృశామేష పురాణార్కోఽధునోదితః। తత్ర కీర్తయతో విప్రా విప్రర్షేర్భూరితేజసః
In this age, where true vision is lost, a sun among Purāṇas has now risen; there the Brahmins, praising, filled with radiance, proclaimed it among the sage-Brahmins.
అహం చాధ్యగమం తత్ర నివిష్టస్తద్ అనుగ్రహాత్। సోఽహం వః శ్రావయిష్యామి యథాధీతం యథామతి
I too, having entered that teaching by grace, will recount it to you as I received and as my mind comprehends.
వ్యాస ఉవాచ । (అనుష్టుప్) ఇతి బ్రువాణం సంస్తూయ మునీనాం దీర్ఘసత్రిణామ్ । వృద్ధః కులపతిః సూతం బహ్‌వృచః శౌనకోఽబ్రవీత్
Vyāsa said: Thus speaking in praise of the long-sitting sages, the venerable head of the clan addressed the sūta — Bhaṛvācchhauna ka — and spoke.
శౌనక ఉవాచ । సూత సూత మహాభాగ వద నో వదతాం వర । కథాం భాగవతీం పుణ్యాం యదాహ భగవాన్ శుకః
Śaunaka said: O sūta, noble sūta, speak — tell us — your best account: what is the sacred Bhāgavata teaching that Śuka the exalted declared?
కస్మిన్ యుగే ప్రవృత్తేయం స్థానే వా కేన హేతునా । కుతః సఞ్చోదితః కృష్ణః కృతవాన్ సంహితాం మునిః
In what age did this begin, at what place and for what cause was Krishna’s assembly composed by the sage?
తస్య పుత్రో మహాయోగీ సమదృఙ్ నిర్వికల్పకః । ఏకాన్తమతిః ఉన్నిద్రో గూఢో మూఢ ఇవేయతే
His son, the great yogin, equal-seeing and free of conceptual distinctions, single-minded, half-asleep, hidden and seeming like a fool, was of one resolute view.
(వసంతతిలకా) దృష్ట్వానుయాన్తమృషిమాత్మజమప్యనగ్నం దేవ్యో హ్రియా పరిదధుర్న సుతస్య చిత్రమ్ । తద్‌వీక్ష్య పృచ్ఛతి మునౌ జగదుస్తవాస్తి స్త్రీపుమ్భిదా న తు సుతస్య వివిక్తదృష్టేః
Seeing the sage’s son following after him, unclothed, the goddess, abashed, did not display the boy’s form; observing that, the two sages ask whether the world exists — whether the child be both male and female, not simply secluded in sight.
(అనుష్టుప్) కథమాలక్షితః పౌరైః సంప్రాప్తః కురుజాఙ్గలాన్ । ఉన్మత్తమూకజడవద్ విచరన్ గజసాహ్వయే
How was he perceived by townsfolk when he entered the Kurujangala wilderness, wandering like a mad, heavy‑faced elephant at a war elephant’s call?
కథం వా పాణ్డవేయస్య రాజర్షేర్మునినా సహ । సంవాదః సమభూత్ తాత యత్రైషా సాత్వతీ శ్రుతిః
How, O son, did that dialogue occur between the kingly-sage of the Pāṇḍavas and the munificent ascetic? Tell me where that sattvic teaching was heard.
స గోదోహనమాత్రం హి గృహేషు గృహమేధినామ్ । అవేక్షతే మహాభాగః తీర్థీకుర్వన్ తదాశ్రమమ్
A great fortunate man observes in a householder’s home nothing more than the milking of cows; he regards that hermitage as a pilgrimage and does penance there.
అభిమన్యుసుతం సూత ప్రాహుర్భాగవతోత్తమమ్ । తస్య జన్మ మహాశ్చర్యం కర్మాణి చ గృణీహి నః
The bard said: A Sūta proclaimed Abhimanyu’s son, the excellent of the Bhagavans; tell us of that wondrous birth and the deeds he performed.
స సమ్రాట్ కస్య వా హేతోః పాణ్డూనాం మానవర్ధనః । ప్రాయోపవిష్టో గఙ్గాయాం అనాదృత్య అధిరాట్ శ్రియమ్
For what reason was that sovereign, the scion of Pāṇḍu and restorer of men, ruler? Having taken his seat on the Ganges’ bank, he did not fail to protect royal wealth.
(వంశస్థ) నమన్తి యత్పాదనికేతమాత్మనః శివాయ హానీయ ధనాని శత్రవః । కథం స వీరః శ్రియమఙ్గ దుస్త్యజాం యువైషతోత్ స్రష్టుమహో సహాసుభిః
They bow to that sanctified place beneath whose foot the foes suffer loss of wealth; how could that hero, giving up auspicious prosperity, abandon noble companions at their youthful prime?
శివాయ లోకస్య భవాయ భూతయే య ఉత్తమశ్లోకపరాయణా జనాః । జీవన్తి నాత్మార్థమసౌ పరాశ్రయం ముమోచ నిర్విద్య కుతః కలేవరమ్
For Shiva, for the world, for the welfare of beings — those devoted to excellent verses live not for themselves but for others; how could he, freed through knowledge, yet cling to the body?
(అనుష్టుప్) తత్సర్వం నః సమాచక్ష్వ పృష్టో యదిహ కిఞ్చన । మన్యే త్వాం విషయే వాచాం స్నాతమన్యత్ర ఛాన్దసాత్
All that tell us plainly now, for we asked about anything here; I think your speech is polished in this metre and differs elsewhere.
సూత ఉవాచ ద్వాపరే సమనుప్రాప్తే తృతీయే యుగపర్యయే । జాతః పరాశరాద్ యోగీ వాసవ్యాం కలయా హరేః
Sūta said: In the Dvāpara just before the third age, a yogī born of Paraśara appeared, bringing with him the divine art of Viṣṇu to the sons of Vāsava.
స కదాచిత్ సరస్వత్యా ఉపస్పృశ్య జలం శుచిః । వివిక్తదేశ ఆసీన ఉదితే రవిమణ్డలే
Once he, pure, touched water from the Sarasvatī; sitting in a lonely place at sunrise he observed the sun’s disc.
పరావరజ్ఞః స ఋషిః కాలేనావ్యక్తరంహసా । యుగధర్మవ్యతికరం ప్రాప్తం భువి యుగే యుగే
That sage, famed above others, by time became subtle and invisible; repeatedly he altered the age’s dharma, arising in world-ages again and again.
భౌతికానాం చ భావానాం శక్తిహ్రాసం చ తత్కృతమ్ । అశ్రద్దధానాన్నిఃసత్త్వాన్ దుర్మేధాన్ హ్రసితాయుషః
He caused the waning of material qualities and of mental states; he removed faithless, passionless ones, the dull-witted and those whose lives were diminished.
దుర్భగాంశ్చ జనాన్ వీక్ష్య మునిర్దివ్యేన చక్షుషా । సర్వవర్ణాశ్రమాణాం యద్ దధ్యౌ హితమమోఘదృక్
Seeing the ill-fated masses with his divine eye, the seer apportioned suitable, unfailing welfare to all varṇas and āśramas.