శ్రీమద్భాగవతపురాణమ్

సూత ఉవాచ । (అనుష్టుప్) యుధిష్ఠిరః తత్ ఆకర్ణ్య శయానం శరపఞ్జరే । అపృచ్ఛత్ వివిధాన్ ధర్మాన్ ఋషీణాం చానుశ్రృణ్వతామ్

సూతుడు ఇలా చెప్పాడు: యుధిష్ఠిరుడు, ఈ మాటలు విని, బాణాల మంచంపై పడి ఉన్న భీష్ముని వద్దకు వెళ్లి, అక్కడ ఉన్న ఋషులు వినుతూ ఉండగా, వివిధ ధర్మాలను అడిగాడు.

పురుషస్వభావవిహితాన్ యథావర్ణం యథాశ్రమమ్ । వైరాగ్యరాగోపాధిభ్యాం ఆమ్నాతోభయలక్షణాన్

ప్రజల స్వభావాన్ని, వారి వర్ణాన్ని, ఆశ్రమాన్ని బట్టి ఏ విధంగా కర్తవ్యాలు ఉండాలో, అలాగే వేరువేరు శాస్త్రాల్లో చెప్పిన విరక్తి, ఆసక్తి లక్షణాలను కూడా అడిగాడు.

దానధర్మాన్ రాజధర్మాన్ మోక్షధర్మాన్ విభాగశః । స్త్రీధర్మాన్ భగవద్ధర్మాన్ సమాసవ్యాస యోగతః

దానం, రాజధర్మం, మోక్షధర్మం, స్త్రీధర్మం, భగవద్భక్తి వంటి కర్తవ్యాలను, వాటి విభాగాలను, యోగ మార్గాన్ని, సంక్షిప్తంగా, విస్తృతంగా తెలుసుకున్నాడు.

ధర్మార్థకామమోక్షాంశ్చ సహోపాయాన్ యథా మునే । నానాఖ్యానేతిహాసేషు వర్ణయామాస తత్త్వవిత్

ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం అనే పురుషార్థాలను, వాటికి సంబంధించిన మార్గాలను, వివిధ కథలు, ఇతిహాసాల్లో చెప్పిన విధంగా, సత్యాన్ని తెలిసిన భీష్ముడు వివరంగా వివరించాడు.

ధర్మం ప్రవదతస్తస్య స కాలః ప్రత్యుపస్థితః । యో యోగినః ఛన్దమృత్యోః వాఞ్ఛితస్తు ఉత్తరాయణః

భీష్ముడు ధర్మాన్ని ఉపదేశిస్తూ ఉండగా, యోగులు కోరుకునే ఉత్తరాయణ కాలం, స్వేచ్ఛగా మరణించేందుకు అనుకూలమైన సమయం, అక్కడికి చేరింది.

(వంశస్థ) తదోపసంహృత్య గిరః సహస్రణీః విముక్తసఙ్గం మన ఆదిపూరుషే । కృష్ణే లసత్పీతపటే చతుర్భుజే పురః స్థితేఽమీలిత దృగ్ వ్యధారయత్

అప్పుడతడు, వేల జలధారల వలె ప్రవహించిన తన మాటలను నిలిపేసి, అన్ని బంధాలనుండి విముక్తమైన మనసుతో, తన ముందున్న నాలుగు చేతులుగల, పీతాంబరధారి కృష్ణునిపై దృష్టిని నిలిపాడు.

విశుద్ధయా ధారణయా హతాశుభః తదీక్షయైవాశు గతాయుధశ్రమః । నివృత్త సర్వేన్ద్రియ వృత్తి విభ్రమః తుష్టావ జన్యం విసృజన్ జనార్దనమ్

పరిశుద్ధమైన ధ్యానంతో, అన్ని దుష్ఫలితాలు తొలగిపోయి, కేవలం ఆయనను దర్శించడమే యుద్ధపు అలసటను పోగొట్టి, అన్ని ఇంద్రియాల చలనం ఆగిపోయి, భగవంతుడైన జనార్దనుని, ప్రాణం విడిచే వేళ, స్తుతించాడు.

శ్రీభీష్మ ఉవాచ । (పుష్పితాగ్రా) ఇతి మతిరుపకల్పితా వితృష్ణా భగవతి సాత్వతపుఙ్గవే విభూమ్ని । స్వసుఖముపగతే క్వచిత్ విహర్తుం ప్రకృతిముపేయుషి యద్‍భవప్రవాహః

శ్రీభీష్ముడు ఇలా అన్నాడు: నా మనసు ఇప్పుడు తృప్తిగా, వాంఛలు లేని స్థితిలో, సాత్వతులలో శ్రేష్ఠుడైన, అన్నింటినీ వ్యాపించి ఉన్న భగవంతుని మీద నిలిచింది. స్వసుఖాన్ని పొందిన ఆయన, అప్పుడప్పుడు ప్రకృతిలో ప్రవేశించి, జనన ప్రవాహానికి కారణమవుతాడు.

త్రిభువనకమనం తమాలవర్ణం రవికరగౌరవరామ్బరం దధానే । వపురలకకులావృత ఆననాబ్జం విజయసఖే రతిరస్తు మేఽనవద్యా

మూడు లోకాలకు ఆకర్షణగా ఉన్న, తమాల వృక్షంలా నలుపు వర్ణంతో, సూర్య కిరణాల్లా మెరిసే వస్త్రాలు ధరించిన, వంకర జుట్టుతో అలంకృతమైన, పద్మ ముఖంతో, అర్జునుని మిత్రుడైన ఆ భగవంతునిపై నా నిష్కళంకమైన ప్రేమ నిలిచి ఉండాలి.

యుధి తురగరజో విధూమ్ర విష్వక్ కచలులితశ్రమవారి అలఙ్కృతాస్యే । మమ నిశితశరైర్విభిద్యమాన త్వచి విలసత్కవచేఽస్తు కృష్ణ ఆత్మా

యుద్ధంలో, గుర్రాల పొగతో ఆయన జుట్టు ధూళిగా మారి, శ్రమతో ఆయన ముఖం చెమటతో తడిసి, నా పదునైన బాణాలతో ఆయన చర్మం చీలిపోయి, కవచం మెరిసిపోతున్నప్పుడు, ఆ కృష్ణుడు నా ఆత్మగా నన్ను కాపాడాలి.

సపది సఖివచో నిశమ్య మధ్యే నిజపరయోర్బలయో రథం నివేశ్య । స్థితవతి పరసైనికాయురక్ష్ణా హృతవతి పార్థసఖే రతిర్మమాస్తు

స్నేహితుని మాట విని, రెండు సైన్యాల మధ్య రథాన్ని నిలిపి, శత్రు సైనికుల ప్రాణాలను రక్షిస్తూ, వారి బలాన్ని తీయగలిగిన పార్థుని మిత్రుడైన ఆయనపై నా ప్రేమ ఎప్పటికీ నిలిచి ఉండాలి.

వ్యవహిత పృతనాముఖం నిరీక్ష్య స్వజనవధాత్ విముఖస్య దోషబుద్ధ్యా । కుమతిమ అహరత్ ఆత్మవిద్యయా యః చశ్చరణరతిః పరమస్య తస్య మేఽస్తు

విపక్ష సైన్యాన్ని చూసి, తనవారిని చంపడం పాపమని భావించి, అర్జునుడు వెనక్కి తలతిప్పినప్పుడు, ఆ భగవంతుడు ఆత్మజ్ఞానంతో ఆయన సందేహాన్ని తొలగించాడు. అలాంటి ఆయన పాదాలపై నాకు పరమమైన భక్తి కలగాలి.

స్వనిగమమపహాయ మత్ప్రతిజ్ఞాం ఋతమధి కర్తుమవప్లుతో రథస్థః । ధృతరథ చరణోఽభ్యయాత్ చలద్‍గుః హరిరివ హన్తుమిభం గతోత్తరీయః

తన వాగ్దానాన్ని పక్కన పెట్టి, నా ప్రమాణాన్ని నిలబెట్టేందుకు, రథంపై నుండి పై వస్త్రం జారిపోగా, చేతిలో కొరడాతో, ఏనుగును సంహరించేందుకు హరివంటి పరుగెత్తినట్లు, ఆయన నడిచొచ్చాడు.

శితవిశిఖహతో విశీర్ణదంశః క్షతజపరిప్లుత ఆతతాయినో మే । ప్రసభం అభిససార మద్వధార్థం స భవతు మే భగవాన్ గతిర్ముకున్దః

పదునైన బాణాలతో గాయపడి, విల్లు విరిగిపోయి, రక్తంలో మునిగిపోయిన నేను, ప్రాణహాని కలిగించేందుకు ఎదురుగా వచ్చిన శత్రువు చేతిలో ఉన్నప్పుడు, ఆ ముకుందుడు నాకు ఆశ్రయంగా ఉండాలి.

విజయరథకుటుమ్బ ఆత్తతోత్రే ధృతహయరశ్మిని తత్ శ్రియేక్షణీయే । భగవతి రతిరస్తు మే ముమూర్షోః యమిహ నిరీక్ష్య హతా గతాః స్వరూపమ్

విజయ రథంపై, చేతిలో గుర్రాల రశ్ములు, కొరడా పట్టుకుని, అందరికి దర్శనీయుడైన భగవంతుడు, ఇక్కడ యుద్ధంలో చనిపోయిన వారు ఆయనను చూసి తమ స్వరూపాన్ని పొందారు. మరణ సమయములో నా భక్తి ఆయనపై నిలిచి ఉండాలి.

లలిత గతి విలాస వల్గుహాస ప్రణయ నిరీక్షణ కల్పితోరుమానాః । కృతమనుకృతవత్య ఉన్మదాన్ధాః ప్రకృతిమగన్ కిల యస్య గోపవధ్వః

సుందరమైన నడక, ఆకర్షణీయమైన నవ్వు, ప్రేమతో కూడిన చూపులు, అబద్ధమైన కోపంతో, గోపికలు ఆయన ఆటలను అనుకరించి, మత్తులో, మోహంలో ఆయన స్వరూపంలో లీనమయ్యారు.

మునిగణ నృపవర్యసఙ్కులేఽన్తః సదసి యుధిష్ఠిర రాజసూయ ఏషామ్ । అర్హణం ఉపపేద ఈక్షణీయో మమ దృశిగోచర ఏష ఆవిరాత్మా

యుధిష్ఠిరుని రాజసూయ యాగంలో, మునులు, రాజులు సమూహంగా ఉన్న సభలో, అందరికన్నా పూజకు యోగ్యుడు ఆయనే. ఆయన నా కన్నులకు ప్రత్యక్షమయ్యాడు, తన అసలైన స్వరూపాన్ని నాకు చూపించాడు.

తమిమమహమజం శరీరభాజాం హృది హృది ధిష్ఠితమాత్మ కల్పితానామ్ । ప్రతిదృశమివ నైకధార్కమేకం సమధిగతోఽస్మి విధూత భేదమోహః

ఇప్పుడు నేను ఆ జన్మలేని పరమాత్మను తెలుసుకున్నాను. ఆయన ప్రతి జీవిలోని హృదయంలో ఉంటాడు. మనసు ప్రకారం ఒక్కొక్కరికి ఒక్కో విధంగా కనిపిస్తాడు. ఒకే సూర్యుడు అనేక నీళ్లలో అనేక రూపాల్లో కనిపించినట్టు, ఆయనను నేను స్పష్టంగా గ్రహించాను. భేదభ్రమ నా మనసులో ఇక లేదు.

సూత ఉవాచ । (అనుష్టుప్) కృష్ణ ఏవం భగవతి మనోవాక్ దృష్టివృత్తిభిః । ఆత్మని ఆత్మానమావేశ్య సోఽన్తఃశ్వాస ఉపారమత్

సూతుడు చెప్పాడు: ఇలా కృష్ణుని మీద తన మనసు, మాట, దృష్టిని నిలిపి, తన ఆత్మను పరమాత్మలో లీనంచేసి, భీష్ముడు లోపల ఊపిరి ఆపి శాంతంగా నిలిచిపోయాడు.

సమ్పద్యమానమాజ్ఞాయ భీష్మం బ్రహ్మణి నిష్కలే । సర్వే బభూవుస్తే తూష్ణీం వయాంసీవ దినాత్యయే

భీష్ముడు పరమబ్రహ్మలో లీనమవుతున్నాడని గ్రహించి, అక్కడ ఉన్న అందరూ పక్షులు సాయంత్రం నిశ్శబ్దంగా ఉండేలా మౌనంగా నిలిచారు.

తత్ర దున్దుభయో నేదుః దేవమానవ వాదితాః । శశంసుః సాధవో రాజ్ఞాం ఖాత్పేతుః పుష్పవృష్టయః

ఆ సమయంలో దేవతలు, మనుషులు మృదంగాలు మోగించారు. సద్గుణులు భీష్ముని స్తుతించారు. ఆకాశం నుంచి రాజుపై పుష్పవృష్టి పడింది.

తస్య నిర్హరణాదీని సమ్పరేతస్య భార్గవ । యుధిష్ఠిరః కారయిత్వా ముహూర్తం దుఃఖితోఽభవత్

భీష్ముడు పరమపదానికి వెళ్లిన తరువాత, యుదిష్ఠిరుడు, భృగువంశజుడైన తన తండ్రి కోసం అన్ని విధి విధానాలతో అంత్యక్రియలు నిర్వహించాడు. అయినా కొంతకాలం అతను లోతైన దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు.

తుష్టువుర్మునయో హృష్టాః కృష్ణం తత్ గుహ్యనామభిః । తతస్తే కృష్ణహృదయాః స్వాశ్రమాన్ప్రయయుః పునః

ఆ మునులు ఆనందంతో కృష్ణుని గుప్తనామాలతో స్తుతించారు. తర్వాత, కృష్ణుని భక్తితో నిండిన హృదయాలతో, వారు తమ ఆశ్రమాలకు తిరిగి వెళ్లారు.

తతో యుధిష్ఠిరో గత్వా సహకృష్ణో గజాహ్వయమ్ । పితరం సాన్త్వయామాస గాన్ధారీం చ తపస్వినీమ్

తరువాత యుదిష్ఠిరుడు, కృష్ణునితో కలిసి గజాహ్వయానికి వెళ్లి, తన తండ్రిని, తపస్సులో నిమగ్నమైన గాంధారిని ఓదార్చాడు.

పిత్రా చానుమతో రాజా వాసుదేవానుమోదితః । చకార రాజ్యం ధర్మేణ పితృపైతామహం విభుః

తండ్రి అనుమతితో, కృష్ణుడు సమ్మతితో, మహాబలుడు యుదిష్ఠిరుడు తన తండ్రి, తాతల నుండి వచ్చిన రాజ్యాన్ని ధర్మబద్ధంగా పాలించాడు.

పయః స్తనాభ్యాం సుస్రావ నేత్రజైః సలిలైః శివైః । తదాభిషిచ్యమానాభ్యాం వీర వీరసువో ముహుః

ఆ వీరుని తల్లి తన కుమారుడిని పలుమార్లు హృదయపూర్వకంగా ఆలింగనం చేస్తూ, ఆమె వక్షోజాల నుంచి పాలు, కన్నుల నుంచి మంగళకరమైన కన్నీళ్లు పారబోయాయి.

తాం శశంసుర్జనా రాజ్ఞీం దిష్ట్యా తే పుత్ర ఆర్తిహా । ప్రతిలబ్ధశ్చిరం నష్టో రక్షితా మణ్డలం భువః

ప్రజలు ఆ రాణిని చూచి ఇలా అన్నారు: 'మీ కుమారుడు, బాధలను తొలగించేవాడు, ఎంతో కాలం తర్వాత తిరిగి వచ్చాడు. ఇప్పుడు భూమిని రక్షిస్తాడు. ఇది మనందరి అదృష్టం.'

అభ్యర్చితస్త్వయా నూనం భగవాన్ ప్రణతార్తిహా । యదనుధ్యాయినో ధీరా మృత్యుం జిగ్యుః సుదుర్జయమ్

రాణీగారూ! మీరు భగవంతుడిని భక్తితో పూజించారని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. ఎందుకంటే, స్థిరమైన మనస్సుతో ఆయనను ధ్యానించే వారు, ఎంత దుర్లభమైన మరణాన్ని కూడా జయించగలుగుతారు.

లాల్యమానం జనైరేవం ధ్రువం సభ్రాతరం నృపః । ఆరోప్య కరిణీం హృష్టః స్తూయమానోఽవిశత్పురమ్

ఇలా ప్రజలు యుదిష్ఠిరుని, అతని సోదరులను ఎంతో ప్రేమగా ఆదరించారు. ఆనందంతో యుదిష్ఠిరుడు ఏనుగుపై ఎక్కి, అందరి స్తుతులతో నగరంలోకి ప్రవేశించాడు.