శ్రీమద్భాగవతపురాణమ్

- భక్తిరసామృతసిన్ధు(దక్షిణవిభాగ, ప్రథమలహరీ), టీకా - శ్రీశ్యామదాస(ప్రకాశక - శ్రీహరినామ సంకీర్తన మణ్డల, వృన్దావన) thumb|౬౪ కలా-౧ thumb|౬౪ కలా - ౨ thumb|౬౪ కలా- ౩ thumb|౬౪ కలా- ౪ అథ శైవతన్త్రోక్తాశ్చతుఃషష్టికలా లిఖ్యన్తే (శబ్దకల్పద్రుమః) । {| | గీతమ్ ౧ వాద్యమ్ ౨ నృత్యమ్ ౩ నాట్యమ్ ౪ ఆలేఖ్యమ్ ౫ విశేషకచ్ఛేద్యమ్ ౬ తణ్డులకుసుమబలివికారాః ౭ పుష్పాస్తరణమ్ ౮ దశనవసనాఙ్గరాగాః ౯ మణిభూమికాకర్మ్మ ౧౦ [http://vipin110012.tripod.com/pur_index28/pva4.htm శయనరచనమ్] ౧౧ ఉదకవాద్యమ్ ౧౨ ఉదకఘాతః ౧౩ చిత్రాయోగాః ౧౪ మాల్యగ్రథనవికల్పాః ౧౫ శేఖరాపీడయోజనమ్ ౧౬ నేపథ్యయోగాః ౧౭ కర్ణపత్రభఙ్గాః ౧౮ గన్ధయుక్తిః ౧౯ భూషణయోజనమ్ ౨౦ ఐన్ద్రజాలమ్ ౨౧ కౌచుమారయోగాః ౨౨ హస్తలాఘవమ్ ౨౩ చిత్రశాకపూపభక్ష్యవికారక్రియా ౨౪ పానకరసరాగాసవయోజనమ్ ౨౫ సూచీవాపకర్మ్మాణి ౨౬ సూత్రక్రీడా ౨౭ ప్రహేలికా ౨౮ ప్రతిమాలా ౨౯ దుర్వ్వచకయోగాః ౩౦ పుస్తకవాచనమ్ ౩౧ నాటికాఖ్యాయికాదర్శనమ్ ౩౨ కావ్యసమస్యాపూరణమ్ ౩౩ పట్టికావేత్రవాణవికల్పాః ౩౪ తర్కుకర్మ్మాణి ౩౫ తక్షణమ్ ౩౬ వాస్తువిద్యా ౩౭ రూప్యరత్నపరీక్షా ౩౮ ధాతువాదః ౩౯ మణిరాగజ్ఞానమ్ ౪౦ ఆకరజ్ఞానమ్ ౪౧ వృక్షాయుర్వ్వేదయోగాః ౪౨ మేషకుక్కుటలావకయుద్ధవిధిః ౪౩ శుకశారికాప్రలాపనమ్ ౪౪ ఉత్సాదనమ్ ౪౫ కేశమార్జనకౌశలమ్ ౪౬ అక్షరముష్టికాకథనమ్ ౪౭ మ్లేచ్ఛితకవికల్పాః ౪౮ దేశభాషాజ్ఞానమ్ ౪౯ పుష్పశకటికానిమిత్తజ్ఞానమ్ ౫౦ యన్త్రమాతృకా ౫౧ ధారణమాతృకా ౫౨ సమ్పాట్యమ్ ౫౩ మానసీకావ్యక్రియా ౫౪ క్రియావికల్పాః ౫౫ ఛలితకయోగాః ౫౬ అభిధానకోషచ్ఛన్దోజ్ఞానమ్ ౫౭ వస్త్రగోపనాని ౫౮ ద్యూతవిశేషః ౫౯ ఆకర్షక్రీడా ౬౦ బాలకక్రీడనకాని ౬౧ వైనాయికీనాం విద్యానాం జ్ఞానమ్ ౬౨ వైజయికీనాం విద్యానాం జ్ఞానమ్ ౬౩ వైతాలికీనాం విద్యానాం జ్ఞానమ్

ఇప్పుడు శైవతంత్రాలలో చెప్పిన అరవై నాలుగు కళలను వివరంగా చెప్పబడినవి: పాడటం, వాయిద్యాలు వాయించడం, నాట్యం చేయడం, నాటక ప్రదర్శన, చిత్రలేఖనం, ప్రత్యేక అలంకరణలు చేయడం, అన్నం పువ్వులతో అలంకరణలు, పువ్వులతో మంచాలు తయారు చేయడం, పళ్ళు, వస్త్రాలు, శరీరాన్ని అలంకరించడం, రత్నాలతో నేల అలంకరించడం, మంచం సిద్ధం చేయడం, నీటితో వాయిద్యాలు వాయించడం, నీటిని చల్లి ఆడడం, వింత కళల కలయికలు, హారాలు గుచ్చడం, తలపైన అలంకరణలు పెట్టడం, వేషధారణ, చెవి అలంకరణలు తయారు చేయడం, సుగంధాలు కలపడం, ఆభరణాలు ధరించడం, మాయాజాలాలు చేయడం, కుస్తీ విద్యలు, చేతిలో చాతుర్యం చూపించడం, కూరగాయలు, పిండివంటలు తయారు చేయడం, పానీయాలు, రసాలు తయారు చేయడం, సూది పనులు చేయడం, దారం ఆటలు ఆడడం, పదబంధాలు చెప్పడం, పద్యమాలలు చదవడం, కఠిన పదాలు పలకడం, పుస్తకాలు చదవడం, నాటకాలు, కథలు చూడడం, కవితా సమస్యలు పూరించడం, పట్టు, వెదురు వస్తువులు తయారు చేయడం, నూలు వడకడం, నేయడం, తడక పనులు చేయడం, ఇళ్ల నిర్మాణం, వెండి, రత్నాల పరీక్ష, లోహ విద్య, రత్నాల రంగు తెలుసుకోవడం, గనుల జ్ఞానం, చెట్ల ఆయుర్వేదం, మేక, కోడి, పిట్టల పోరాట నియమాలు, శుక, మైనాల్ని మాట్లాడించటం, శుభ్రపరిచే కళ, జుట్టు అలంకరించటం, రహస్య సంకేతాలు చెప్పడం, ఇతర భాషలు అనుకరించటం, ప్రాంతీయ భాషలు తెలుసుకోవడం, పువ్వు హారాల ద్వారా శుభాశుభాలు తెలుసుకోవడం, యంత్రాలు తయారు చేయడం, మంత్రిక కళలు, సమూహంగా పారాయణ చేయడం, మనసులో కవిత్వం చేయడం, వివిధ సృజనాత్మక పనులు, మోసపూరిత ఆటలు, నిఘంటువులు, ఛందస్సు, వ్యాకరణ జ్ఞానం, వస్త్రాలను దాచే పద్ధతులు, ప్రత్యేక పాశాలు, చుంబక ఆటలు, పిల్లల బొమ్మలు, వైనాయకీ విద్యలు, విజయకీ విద్యలు, వైతాలికీ విద్యలు — ఇవన్నీ అరవై నాలుగు కళలు.

స్వవిరహార్తగోపగోపీనాం సాన్త్వనాయ భగవతోద్ధవస్య ప్రస్థాపనమ్, నన్దోద్ధవసంవాదశ్చ - శ్రీశుక ఉవాచ। వృష్ణీనాం ప్రవరో మన్త్రీ కృష్ణస్య దయితః సఖా। శిష్యో బృహస్పతేః సాక్షాదుద్ధవో బుద్ధిసత్తమః

శ్రీశుకుడు ఇలా అన్నాడు: వృష్ణివంశంలో ఉత్తముడు, శ్రీకృష్ణునికి ప్రియమైన మిత్రుడు, బృహస్పతికి నేరుగా శిష్యుడు, గొప్ప బుద్ధిమంతుడు అయిన ఉద్ధవుడు ఉన్నాడు.

తమాహ భగవాన్ప్రేష్ఠం భక్తమేకాన్తినం క్వచిత్। గృహీత్వా పాణినా పాణిం ప్రపన్నార్తిహరో హరిః

ఆ ఉద్ధవునికి, శరణాగతుల బాధను తొలగించేవాడు అయిన హరి, అతని చేతిని తన చేతిలోకి తీసుకొని, అత్యంత ప్రియమైన భక్తుడిగా భావించి ఇలా అన్నాడు.

గచ్ఛోద్ధవ వ్రజం సౌమ్య పిత్రోర్నౌ ప్రీతిమావహ। గోపీనాం మద్వియోగాధిం మత్సన్దేశైర్విమోచయ

సౌమ్యుడా ఉద్ధవా! నీవు వ్రజకు వెళ్ళి, నా తల్లిదండ్రులకు ఆనందాన్ని కలిగించు. గోపికలు నా వియోగ బాధతో ఉన్నారు. నా సందేశాలతో వారి మనస్సును ఉపశమనం చేయు.

తా మన్మనస్కా మత్ప్రాణా మదర్థే త్యక్తదైహికాః। మామేవ దయితం ప్రేష్ఠమాత్మానం మనసా గతాః । యే త్యక్తలోకధర్మాశ్చ మదర్థే తాన్బిభర్మ్యహమ్

ఆ గోపికలు తమ మనస్సంతా నాలోనే నిలిపి, ప్రాణాన్ని నాకే అర్పించి, నా కోసం శరీర సుఖాలను వదిలి, నన్ను ప్రియుడిగా, ప్రాణప్రియుడిగా హృదయంలో నిలిపుకున్నారు. నా కోసం లోక ధర్మాలను వదిలిన వారిని నేను రక్షిస్తాను.

మయి తాః ప్రేయసాం ప్రేష్ఠే దూరస్థే గోకులస్త్రియః। స్మరన్త్యోఽఙ్గ విముహ్యన్తి విరహౌత్కణ్ఠ్యవిహ్వలాః

నాలోనే ప్రియమైనవాడిగా భావించి, నేను దూరంలో ఉన్నా, ఆ గోకుల స్త్రీలు నన్ను ఎప్పుడూ గుర్తు చేసుకుంటూ, వియోగ బాధతో మనస్సు మళ్లిపోతూ ఉంటారు.

ధారయన్త్యతికృచ్ఛ్రేణ ప్రాయః ప్రాణాన్కథఞ్చన। ప్రత్యాగమనసన్దేశైర్బల్లవ్యో మే మదాత్మికాః

నా గోపికలు, తమ హృదయాన్ని నాతో ఏకముగా చేసుకొని, నా తిరిగి రాక కోసం, నా సందేశాల కోసం ఎంతో కష్టంగా ప్రాణాన్ని నిలుపుకుంటున్నారు.

శ్రీశుక ఉవాచ। ఇత్యుక్త ఉద్ధవో రాజన్సన్దేశం భర్తురాదృతః। ఆదాయ రథమారుహ్య ప్రయయౌ నన్దగోకులమ్

శ్రీశుకుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా! ప్రభువు ఆజ్ఞను గౌరవించి, ఉద్ధవుడు తన రథంపై ఎక్కి నందగోకులానికి బయలుదేరాడు.

ప్రాప్తో నన్దవ్రజం శ్రీమాన్నిమ్లోచతి విభావసౌ। ఛన్నయానః ప్రవిశతాం పశూనాం ఖురరేణుభిః

ప్రఖ్యాతుడైన ఉద్ధవుడు, సూర్యుడు అస్తమిస్తున్న సమయంలో నందుని వ్రజకు చేరాడు. ఆ సమయంలో పశువులు తిరిగి వస్తూ, వారి కాళ్లతో లేచిన ధూళిలో అతని రథం కనబడకుండా పోయింది.

వాసితార్థేఽభియుధ్యద్భిర్నాదితం శుష్మిభిర్వృషైః। ధావన్తీభిశ్చ వాస్రాభిరూధోభారైః స్వవత్సకాన్

బలమైన ఎద్దులు ఆవులతో పోటీ పడుతూ గర్జించగా, పాలతో నిండిన ఆవులు దగ్గరకు పరుగెత్తే దూడలు అరుస్తూ, ఆ ప్రాంతం శబ్దాలతో మారుమోగింది.

ఇతస్తతో విలఙ్ఘద్భిర్గోవత్సైర్మణ్డితం సితైః। గోదోహశబ్దాభిరవం వేణూనాం నిఃస్వనేన చ

ఇక్కడ అక్కడ తెల్లటి దూడలు ఎగిరిపడుతూ, పాలు దోయడం శబ్దాలు, వేణువుల మధుర స్వరాలతో ఆ ప్రాంతం అలంకరించబడింది.

గాయన్తీభిశ్చ కర్మాణి శుభాని బలకృష్ణయోః। స్వలఙ్కృతాభిర్గోపీభిర్గోపైశ్చ సువిరాజితమ్

అక్కడ అందంగా అలంకరించుకున్న గోపికలు, గోపులు కలిసి, బాలరాముడు, కృష్ణుడు చేసిన మంగళకార్యాలను పాడుతూ ఆ వ్రజాన్ని మరింత శోభాయమానం చేశారు.

అగ్న్యర్కాతిథిగోవిప్ర పితృదేవార్చనాన్వితైః। ధూపదీపైశ్చ మాల్యైశ్చ గోపావాసైర్మనోరమమ్

అక్కడి గోపుల నివాసాలు అగ్ని, సూర్యుడు, అతిథులు, పశువులు, బ్రాహ్మణులు, పితృదేవతలు, దేవతలకు పూజలు, ధూపం, దీపాలు, పూలమాలలతో ఎంతో అందంగా కనిపించాయి.

సర్వతః పుష్పితవనం ద్విజాలికులనాదితమ్। హంసకారణ్డవాకీర్ణైః పద్మషణ్డైశ్చ మణ్డితమ్

చుట్టూ పూలతో నిండిన తోటలు, పక్షుల గుంపుల కిలకిలారావాలతో మారుమోగి, హంసలు, నెమళ్ళు, పద్మాలతో నిండిన చెరువులతో ఆ ప్రాంతం అలంకరించబడింది.

తమాగతం సమాగమ్య కృష్ణస్యానుచరం ప్రియమ్। నన్దః ప్రీతః పరిష్వజ్య వాసుదేవధియార్చయత్

ఉద్ధవుడు వచ్చినప్పుడు, కృష్ణుని ప్రియమైన అనుచరుడిగా తెలిసి, నందుడు ఆనందంతో అతన్ని ఆలింగనం చేసి, వాసుదేవుని పట్ల ఉన్న భక్తితో అతనిని సత్కరించాడు.

భోజితం పరమాన్నేన సంవిష్టం కశిపౌ సుఖమ్। గతశ్రమం పర్యపృచ్ఛత్పాదసంవాహనాదిభిః

ఉద్ధవునికి ఉత్తమమైన అన్నంతో భోజనం పెట్టి, మృదువైన మంచంపై కూర్చోబెట్టి, అతని అలసట పోయిన తర్వాత, పాదసేవ మొదలైన సేవలు చేస్తూ, క్షేమం అడిగాడు.

కచ్చిదఙ్గ మహాభాగ సఖా నః శూరనన్దనః। ఆస్తే కుశల్యపత్యాద్యైర్యుక్తో ముక్తః సుహృద్వ్రతః

ఓ మహాభాగుడా! మన మిత్రుడు, శూరుని కుమారుడు క్షేమంగా ఉన్నాడా? అతని భార్య, పిల్లలు, కుటుంబంతో సుఖంగా ఉన్నాడా? మిత్ర ధర్మాన్ని పాటిస్తున్నాడా?

దిష్ట్యా కంసో హతః పాపః సానుగః స్వేన పాప్మనా। సాధూనాం ధర్మశీలానాం యదూనాం ద్వేష్టి యః సదా

మనకు శుభం కలిగింది. ధర్మాన్ని పాటించే యదువులను ఎప్పుడూ ద్వేషించే పాపాత్ముడు కంసుడు, తన పాపంతో తన అనుచరులతో కలిసి నశించిపోయాడు.

అపి స్మరతి నః కృష్ణో మాతరం సుహృదః సఖీన్। గోపాన్వ్రజం చాత్మనాథం గావో వృన్దావనం గిరిమ్

కృష్ణుడు ఇంకా మనల్ని, తన తల్లిని, స్నేహితులను, గోపులను, వ్రజ గ్రామాన్ని, తనకు ప్రియమైనవారిని, ఆవులను, వృందావనాన్ని, ఆ కొండను గుర్తు చేసుకుంటాడో లేదో?

అప్యాయాస్యతి గోవిన్దః స్వజనాన్సకృదీక్షితుమ్। తర్హి ద్రక్ష్యామ తద్వక్త్రం సునసం సుస్మితేక్షణమ్

గోవిందుడు ఒక్కసారైనా తనవారిని చూసేందుకు తిరిగి వస్తాడా? అప్పుడు మనం అతని మృదువైన ముక్కు, అందమైన నవ్వుతో మెరిసే కన్నులతో కూడిన ముఖాన్ని చూచే భాగ్యం కలుగుతుంది.

దావాగ్నేర్వాతవర్షాచ్చ వృషసర్పాచ్చ రక్షితాః। దురత్యయేభ్యో మృత్యుభ్యః కృష్ణేన సుమహాత్మనా

అరణ్యాగ్ని, గాలివానలు, దుష్ట ఎద్దులు, పాములు, దాటి పోలేని ప్రాణాపాయాలు, మరణం వంటి వాటి నుంచి మనల్ని కృష్ణుడు, ఆ మహాత్ముడు రక్షించాడు.

స్మరతాం కృష్ణవీర్యాణి లీలాపాఙ్గనిరీక్షితమ్। హసితం భాషితం చాఙ్గ సర్వా నః శిథిలాః క్రియాః

కృష్ణుని వీరతను, అతని చంచల చూపులను, నవ్వును, మాటలను మనం గుర్తు చేసుకుంటే, ప్రియమైనవాడా, మన పనులన్నీ మెల్లగా, అలసత్వంగా మారిపోతాయి.

సరిచ్ఛైలవనోద్దేశాన్ముకున్దపదభూషితాన్। ఆక్రీడానీక్ష్యమాణానాం మనో యాతి తదాత్మతామ్

ముకుందుని అడుగుల తాకిడి ఉన్న నదులు, కొండలు, అరణ్య ప్రాంతాలు—అక్కడ అతను ఆడుకున్న దృశ్యాలను మనం చూసినప్పుడు మన మనస్సు అక్కడే లీనమైపోతుంది.

మన్యే కృష్ణం చ రామం చ ప్రాప్తావిహ సురోత్తమౌ। సురాణాం మహదర్థాయ గర్గస్య వచనం యథా

నాకు అనిపిస్తోంది—కృష్ణుడు, రాముడు ఈ లోకానికి ఉత్తములు, వారు దేవతల గొప్ప కార్యార్థం కోసం ఇక్కడికి వచ్చారని గర్గుడు చెప్పినట్లే.

కంసం నాగాయుతప్రాణం మల్లౌ గజపతిం యథా। అవధిష్టాం లీలయైవ పశూనివ మృగాధిపః

పది వేల ఏనుగులకు సమానమైన బలమున్న కంసుని, మల్లులను, ఏనుగుల అధిపతిని—అతడు సింహం జంతువులను ఎలా సంహరిస్తుందో అలా సులభంగా సంహరించాడు.

తాలత్రయం మహాసారం ధనుర్యష్టిమివేభరాట్। బభఞ్జైకేన హస్తేన సప్తాహమదధాద్గిరిమ్

బలమైన మూడు తాళపత్ర వృక్షాలను, గొప్ప విల్లులా వంగిన వాటిని, కేవలం ఒక చేతితో విరిచాడు; ఏడు రోజులు ఆ కొండను ఎత్తిపట్టాడు.

ప్రలమ్బో ధేనుకోఽరిష్టస్తృణావర్తో బకాదయః। దైత్యాః సురాసురజితో హతా యేనేహ లీలయా

ప్రలంబుడు, ధేనుకుడు, అరిష్టుడు, తృణావర్తుడు, బకుడు మొదలైన రాక్షసులు—దేవతలకూ అసురులకూ జయించినవారు—ఇక్కడ కృష్ణుడు ఆటగా సంహరించాడు.

శ్రీశుక ఉవాచ। ఇతి సంస్మృత్య సంస్మృత్య నన్దః కృష్ణానురక్తధీః। అత్యుత్కణ్ఠోఽభవత్తూష్ణీం ప్రేమప్రసరవిహ్వలః

శ్రీశుకుడు ఇలా అన్నాడు: ఇలా మళ్లీ మళ్లీ గుర్తు చేసుకుంటూ, కృష్ణుని మీద ప్రేమతో నిండిన మనస్సున్న నందుడు, తీవ్రమైన ఆకాంక్షతో నిశ్శబ్దంగా కూర్చుని, ప్రేమ ఉప్పొంగి మనసు మునిగిపోయాడు.

యశోదా వర్ణ్యమానాని పుత్రస్య చరితాని చ। శృణ్వన్త్యశ్రూణ్యవాస్రాక్షీత్స్నేహస్నుతపయోధరా

యశోద, తన కుమారుని కథలు వింటూ, కన్నీళ్లు కళ్లలో నిలిచిపోయాయి; ముద్దు, ప్రేమతో పాలబిందువులు ఆమె వక్షోజాలను తడిపేశాయి.