శ్రీమద్భాగవతపురాణమ్

ద్యోతనం పచనం పానం అదనం హిమమర్దనమ్ । తేజసో వృత్తయస్త్వేతాః శోషణం క్షుత్తృడేవ చ

ప్రకాశించడం, వండడం, వేడి చేయడం, కాల్చడం, చలిని తొలగించడం — ఇవన్నీ అగ్నికి సంబంధించిన పనులు. అలాగే ఎండబెట్టడం, ఆకలి, దాహం కలిగించడమూ దీనివల్ల కలుగుతాయి.

రూపమాత్రాద్ వికుర్వాణాత్ తేజసో దైవచోదితాత్ । రసమాత్రం అభూత్ తస్మాత్ అమ్భో జిహ్వా రసగ్రహః

శుద్ధమైన రూపం అగ్ని ద్వారా, దైవశక్తి ప్రేరణతో మార్పు చెంది, రుచి కలిగింది. ఆ రుచితో నీరు, ఆ నీటి ద్వారా రుచి గ్రహించే జిహ్వా పుట్టింది.

కషాయో మధురస్తిక్తః కట్వమ్ల ఇతి నైకధా । భౌతికానాం వికారేణ రస ఏకో విభిద్యతే

తూర్పు, మధురం, చేదు, మసాలా, పులుపు — ఇలా భౌతిక పదార్థాల మార్పుల వల్ల ఒక్కటైన రుచి అనేక విధాలుగా విడిపోతుంది.

క్లేదనం పిణ్డనం తృప్తిః ప్రాణనాప్యాయనోన్దనమ్ । తాపాపనోదో భూయస్త్వం అమ్భసో వృత్తయస్త్విమాః

తడిపించడం, గట్టిపరచడం, తృప్తి కలిగించడం, ప్రాణానికి ఆధారం, పోషణ, ఆనందం, వేడిని తగ్గించడం, సమృద్ధిగా ఉండడం — ఇవన్నీ నీటి లక్షణాలు.

రసమాత్రాద్ వికుర్వాణాత్ అమ్భసో దైవచోదితాత్ । గన్ధమాత్రం అభూత్ తస్మాత్ పృథ్వీ ఘ్రాణస్తు గన్ధగః

శుద్ధమైన రుచి నీటి ద్వారా, దైవశక్తి ప్రేరణతో మార్పు చెంది, శుద్ధమైన వాసన కలిగింది. ఆ వాసనతో భూమి, ఆ భూమితో వాసనను గ్రహించే ముక్కు పుట్టింది.

కరమ్భపూతిసౌరభ్య శాన్తోగ్రామ్లాదిభిః పృథక్ । ద్రవ్యావయవవైషమ్యాద్ గన్ధ ఏకో విభిద్యతే

విభిన్న పదార్థాల కలయిక వల్ల ఒక్కటైన వాసన భూమి, పాడుబడినది, సుగంధం, మృదువైనది, బలమైనది, పులుపు వంటి అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తుంది.

భావనం బ్రహ్మణః స్థానం ధారణం సద్విశేషణమ్ । సర్వసత్త్వగుణోద్‍భేదః పృథివీవృత్తిలక్షణమ్

రూపాల ఏర్పాటుకు ఆధారం, పరమాత్మకు నివాసం, నిలుపుదల, నిజమైన ప్రత్యేకత, అన్ని జీవుల గుణాల ప్రబలత — ఇవన్నీ భూమికి లక్షణాలు.

నభోగుణవిశేషోఽర్థో యస్య తచ్ఛ్రోత్రముచ్యతే । వాయోర్గుణవిశేషోఽర్థో యస్య తత్స్పర్శనం విదుః

ఆకాశ లక్షణాన్ని గ్రహించేది చెవికి సంబంధించిన శ్రవణం. గాలి లక్షణాన్ని గ్రహించేది తాకే ఇంద్రియానికి సంబంధించిన స్పర్శం.

తేజోగుణవిశేషోఽర్థో యస్య తచ్చక్షురుచ్యతే । అమ్భోగుణవిశేషోఽర్థో యస్య తద్రసనం విదుః । భూమేర్గుణవిశేషోఽర్థో యస్య స ఘ్రాణ ఉచ్యతే

అగ్ని లక్షణాన్ని గ్రహించేది కంటికి సంబంధించిన దృష్టి. నీటి లక్షణాన్ని గ్రహించేది నాలుకకు సంబంధించిన రుచి. భూమి లక్షణాన్ని గ్రహించేది ముక్కుకు సంబంధించిన వాసన.

పరస్య దృశ్యతే ధర్మో హి, అపరస్మిన్ సమన్వయాత్ । అతో విశేషో భావానాం భూమావేవోపలక్ష్యతే

ఒకదానిలో ఒక లక్షణం కనిపిస్తే, మరొకదానిలో అది ఉండదు; కలయిక వల్లే ఇది జరుగుతుంది. అందువల్ల భేదం భూమిలోనే స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

ఏతాన్యసంహత్య యదా మహదాదీని సప్త వై । కాలకర్మగుణోపేతో జగదాదిరుపావిశత్

ఈ ఏడూ — మహత్తు మొదలుకొని — కలిసిపోతే, కాలం, కర్మ, గుణాలతో కూడి, జగత్తు మొదటి రూపంలో ప్రవేశించాయి.

తతస్తేనానువిద్ధేభ్యో యుక్తేభ్యోఽణ్డం అచేతనమ్ । ఉత్థితం పురుషో యస్మాత్ ఉదతిష్ఠదసౌ విరాట్

అవి ఇలా కలిసినప్పుడు, చైతన్యం లేని అండం పుట్టింది. దానినుండి పురుషుడు ఉద్భవించి, విరాట్ రూపంగా వెలిసాడు.

ఏతదణ్డం విశేషాఖ్యం క్రమవృద్ధైర్దశోత్తరైః । తోయాదిభిః పరివృతం ప్రధానేనావృతైర్బహిః । యత్ర లోకవితానోఽయం రూపం భగవతో హరేః

ఈ విశిష్టమైన అండం, వరుసగా పది పొరలతో — నీరు మొదలుకొని — చుట్టబడి, బయట ప్రాధాన్యంతో కప్పబడి ఉంది. ఇందులోనే లోకాల విస్తారం, హరిదేవుని రూపంగా ఉంది.

హిరణ్మయాద్ అణ్డకోశాద్ ఉత్థాయ సలిలేశయాత్ । తమావిశ్య మహాదేవో బహుధా నిర్బిభేద ఖమ్

బంగారు అండపు పొర నుండి వెలిగి, నీటిపై విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, ఆ మహాదేవుడు అందులో ప్రవేశించి, ఖగోళాన్ని అనేక విధాలుగా చీల్చాడు.

నిరభిద్యతాస్య ప్రథమం ముఖం వాణీ తతోఽభవత్ । వాణ్యా వహ్నిరథో నాసే ప్రాణోఽతో ఘ్రాణ ఏతయోః

మొదట అతని నోరు తెరచింది. దానివల్ల వాక్కు పుట్టింది. వాక్కుతో అగ్ని, తర్వాత ముక్కు, దానివల్ల ప్రాణం, వాటి ద్వారా వాసన పుట్టింది.

ఘ్రాణాత్ వాయురభిద్యేతాం అక్షిణీ చక్షురేతయోః । తస్మాత్సూర్యో న్యభిద్యేతాం కర్ణౌ శ్రోత్రం తతో దిశః

వాసన ద్వారా గాలి, తర్వాత కళ్ళు, వాటి ద్వారా చూపు, దానివల్ల సూర్యుడు, తర్వాత చెవులు, వాటి ద్వారా శ్రవణం, దానివల్ల దిక్కులు పుట్టాయి.

నిర్బిభేద విరాజస్త్వగ్ రోమశ్మశ్ర్వాదయస్తతః । తత ఓషధయశ్చాసన్ శిశ్నం నిర్బిభిదే తతః

విరాట్ చర్మాన్ని చీల్చగా, వెంట్రుకలు, రోమాలు మొదలైనవి పుట్టాయి. ఆ తరువాత ఔషధాలు, చివరికి శిశ్నం ఏర్పడింది.

రేతస్తస్మాదాప ఆసన్ నిరభిద్యత వై గుదమ్ । గుదాదపానోఽపానాచ్చ మృత్యుర్లోకభయఙ్కరః

వీర్యం నుండి నీరు పుట్టింది; అప్పుడు గుదం ఏర్పడి తెరచుకుంది. ఆ గుదం నుండి అపాన వాయువు, అపాన వాయువు నుండి మరణం, లోకానికి భయంకరమైనది, పుట్టింది.

హస్తౌ చ నిరభిద్యేతాం బలం తాభ్యాం తతః స్వరాట్ । పాదౌ చ నిరభిద్యేతాం గతిస్తాభ్యాం తతో హరిః

చేతులు ఏర్పడి తెరచుకున్నాయి; వాటివల్ల బలము కలిగింది, ఆ బలము నుండి ఇంద్రుడు పుట్టాడు. కాళ్లు ఏర్పడి తెరచుకున్నాయి; వాటివల్ల నడక కలిగింది, ఆ నడక నుండి విష్ణువు పుట్టాడు.

నాడ్యోఽస్య నిరభిద్యన్త తాభ్యో లోహితమాభృతమ్ । నద్యస్తతః సమభవన్ ఉదరం నిరభిద్యత

ఆయన నాడులు తెరచుకున్నాయి; వాటివల్ల రక్తం నిండింది. ఆ తరువాత నదులు పుట్టాయి, అప్పుడు పొట్ట తెరచుకుంది.

క్షుత్పిపాసే తతః స్యాతాం సముద్రస్త్వేతయోరభూత్ । అథాస్య హృదయం భిన్నం హృదయాన్మన ఉత్థితమ్

ఆ తరువాత ఆకలి, దాహం పుట్టాయి; వాటికి సముద్రం ఆధారంగా మారింది. తరువాత ఆయన హృదయం తెరచుకుని, హృదయం నుండి మనస్సు వెలువడింది.

మనసశ్చన్ద్రమా జాతో బుద్ధిర్బుద్ధేర్గిరాం పతిః । అహఙ్కారస్తతో రుద్రః చిత్తం చైత్యస్తతోఽభవత్

మనస్సు నుండి చంద్రుడు పుట్టాడు; బుద్ధి నుండి వాక్పతి పుట్టాడు. అహంకారం నుండి రుద్రుడు పుట్టాడు; చిత్తం నుండి అంతర్యామి పుట్టాడు.

ఏతే హి అభ్యుత్థితా దేవా నైవాస్యోత్థాపనేఽశకన్ । పునరావివిశుః ఖాని తముత్థాపయితుం క్రమాత్

ఈ దేవతలు పుట్టినా, ఆయనను లేపలేకపోయారు. వారు ఒక్కొక్కరుగా తమ తమ స్థానాల్లోకి తిరిగి వెళ్లి, ఆయనను లేపడానికి ప్రయత్నించారు.

వహ్నిర్వాచా ముఖం భేజే నోదతిష్ఠత్ తదా విరాట్ । ఘ్రాణేన నాసికే వాయుః నోదతిష్ఠత్ తదా విరాట్

ముఖంలో వాకుగా అగ్ని ప్రవేశించినా, ఆ విరాట్ పురుషుడు లేచిపోలేదు. ముక్కులో వాసనగా వాయువు ప్రవేశించినా, విరాట్ లేచిపోలేదు.

అక్షిణీ చక్షుషాదిత్యో నోదతిష్ఠత్ తదా విరాట్ । శ్రోత్రేణ కర్ణౌ చ దిశో నోదతిష్ఠత్ తదా విరాట్

కళ్లలో చూపుగా సూర్యుడు ప్రవేశించినా, విరాట్ లేచిపోలేదు. చెవుల్లో వినికిడి రూపంలో దిక్కులు ప్రవేశించినా, విరాట్ లేచిపోలేదు.

త్వచం రోమభిరోషధ్యో నోదతిష్ఠత్ తదా విరాట్ । రేతసా శిశ్నమాపస్తు నోదతిష్ఠత్ తదా విరాట్

చర్మంలో రోమాలతో కూడిన ఔషధాలు ప్రవేశించినా, విరాట్ లేచిపోలేదు. వీర్యంతో కూడిన నీళ్లు శిశ్నంలో ప్రవేశించినా, విరాట్ లేచిపోలేదు.

గుదం మృత్యురపానేన నోదతిష్ఠత్ తదా విరాట్ । హస్తావిన్ద్రో బలేనైవ నోదతిష్ఠత్ తదా విరాట్

గుదంలో అపాన వాయువుతో మరణం ప్రవేశించినా, విరాట్ లేచిపోలేదు. చేతుల్లో బలంతో ఇంద్రుడు ప్రవేశించినా, విరాట్ లేచిపోలేదు.

విష్ణుర్గత్యైవ చరణౌ నోదతిష్ఠత్ తదా విరాట్ । నాడీర్నద్యో లోహితేన నోదతిష్ఠత్ తదా విరాట్

కాళ్లలో నడకతో విష్ణువు ప్రవేశించినా, విరాట్ లేచిపోలేదు. నాడుల్లో రక్తంతో నదులు ప్రవేశించినా, విరాట్ లేచిపోలేదు.

క్షుత్తృడ్భ్యాం ఉదరం సిన్ధుః నోదతిష్ఠత్ తదా విరాట్ । హృదయం మనసా చన్ద్రో నోదతిష్ఠత్ తదా విరాట్

పొట్టలో ఆకలి, దాహంతో సముద్రం ప్రవేశించినా, విరాట్ లేచిపోలేదు. హృదయంలో మనస్సుతో చంద్రుడు ప్రవేశించినా, విరాట్ లేచిపోలేదు.