విచక్షణోఽస్యార్హతి వేదితుం విభోః అనన్తపారస్య నివృత్తితః సుఖమ్ । ప్రవర్తమానస్య గుణైరనాత్మనః తతో భవాన్ దర్శయ చేష్టితం విభోః
The discerning one should know the Lord’s withdrawing as the bliss beyond the limitless sea; show, then, from the qualities of one set in motion who is non‑self, what the Lord’s manifested conduct has been.
త్యక్త్వా స్వధర్మం చరణామ్బుజం హరేః భజన్ అపక్వోఽథ పతేత్ తతో యది । యత్ర క్వ వాభద్రమభూదముష్య కిం కో వార్థ ఆప్తోఽభజతాం స్వధర్మతః
Having abandoned his proper duty — the lotus of footprints of the Lord — even an unripe votary will fall; where then was there any harm for him? Who, having taken refuge, gained anything by abandoning his own duty?
(ఇంద్రవంశా) తస్యైవ హేతోః ప్రయతేత కోవిదో న లభ్యతే యద్‍భ్రమతాముపర్యధః । తల్లభ్యతే దుఃఖవదన్యతః సుఖం కాలేన సర్వత్ర గభీరరంహసా
For that very reason one skilled should endeavour: what is attained is not obtained by roaming about; what appears like sorrow elsewhere is acquired as happiness in time, deeply and with secrecy everywhere.
(వంశస్థ) న వై జనో జాతు కథఞ్చనావ్రజేత్ ముకుందసేవ్యన్యవదఙ్గ సంసృతిమ్ । స్మరన్ ముకుందాఙ్ఘ్ర్యుపగూహనం పునః విహాతుమిచ్ఛేన్న రసగ్రహో జనః
No person ever entirely breaks away from transmigration merely by serving another of Mukunda’s limb‑forms; remembering to hide himself at Mukunda’s feet again and again, a man will not wish to abandon the taste for worldly attachment.
ఇదం హి విశ్వం భగవానివేతరో యతో జగత్స్థాననిరోధసంభవాః । తద్ధి స్వయం వేద భవాంస్తథాపి వై ప్రాదేశమాత్రం భవతః ప్రదర్శితమ్
Indeed this world is not other than the Lord, because the world’s positions arise from the restraint of being; yet he himself knows you — and even so has merely shown you a small realm.
త్వమాత్మనాత్మానమవేహ్యమోఘదృక్ పరస్య పుంసః పరమాత్మనః కలామ్ । అజం ప్రజాతం జగతః శివాయ తన్ మహానుభావాభ్యుదయోఽధిగణ్యతామ్
You, O spotless seer, behold the self in the self of another: the supreme of persons, the supreme self’s art. May that unborn, the life of the created world and auspiciousness, be attained by the great‑souled ones!
ఇదం హి పుంసస్తపసః శ్రుతస్య వా స్విష్టస్య సూక్తస్య చ బుద్ధిదత్తయోః । అవిచ్యుతోఽర్థః కవిభిర్నిరూపితో యదుత్తమశ్లోక గుణానువర్ణనమ్
This human, whether born of austerity, learning, or gifted hymns, has an unerring theme that poets have defined: the highest verse describing virtues to be extolled.
(ఇంద్రవంశా) అహం పురాతీతభవేఽభవం మునే దాస్యాస్తు కస్యాశ్చన వేదవాదినామ్ । నిరూపితో బాలక ఏవ యోగినాం శుశ్రూషణే ప్రావృషి నిర్వివిక్షతామ్
(Indravamsha) O sage, I was present in ancient times and will be again; to whom are servants given among those like Vedas? Even a child among yogins, described, listened attentively to the sages' ministrations.
తే మయ్యపేతాఖిలచాపలేఽర్భకే దాన్తేఽధృతక్రీడనకేఽనువర్తిని । చక్రుః కృపాం యద్యపి తుల్యదర్శనాః శుశ్రూషమాణే మునయోఽల్పభాషిణి
Those who received me in childhood — simple, gentle, playful yet restrained — showed compassion equally and had compatible sight; the ascetics attending them spoke little while serving.
ఉచ్ఛిష్టలేపాననుమోదితో ద్విజైః సకృత్స్మ భుఞ్జే తదపాస్తకిల్బిషః । ఏవం ప్రవృత్తస్య విశుద్ధచేతసః తద్ధర్మ ఏవాత్మరుచిః ప్రజాయతే
Delighted by leftover food smeared upon the face by twice-born ones, I tasted it once and thus committed no sin; for one engaged like this, with a purified mind, duty itself becomes the soul's delight.
(వంశస్థ) తత్రాన్వహం కృష్ణకథాః ప్రగాయతాం అనుగ్రహేణాశ్రృణవం మనోహరాః । తాః శ్రద్ధయా మేఽనుపదం విశ్రృణ్వతః ప్రియశ్రవస్యఙ్గ మమాభవద్ రుచిః
(Vansastha) There I sang stories of Krishna that delighted and captivated the mind by grace; attentive to them with faith, my taste for that pleasing hearing grew as a dear relish.
(ఇంద్రవంశా) తస్మింస్తదా లబ్ధరుచేర్మహామతే ప్రియశ్రవస్యస్ఖలితా మతిర్మమ । యయాహమేతత్ సదసత్స్వమాయయా పశ్యే మయి బ్రహ్మణి కల్పితం పరే
(Indravamsha) At that time, with great discernment, my taste was gained; my mind, unsteady from that sweetest hearing, fell into error; by whatever wrong-doing both good and bad I see conceived in me a Brahman placed beyond.
ఇత్థం శరత్ ప్రావృషికావృతూ హరేః విశ్రృణ్వతో మేఽనుసవం యశోఽమలమ్ । సఙ్కీర్త్యమానం మునిభిర్మహాత్మభిః భక్తిః ప్రవృత్తాఽఽత్మరజస్తమోపహా
Thus, through autumn and monsoon, hearing of Hari spread my immaculate fame; the great sages, singing hymns, awakened devotion, and the self-purifying flame of worship burned away ignorance.
(అనుష్టుప్) తస్యైవం మేఽనురక్తస్య ప్రశ్రితస్య హతైనసః । శ్రద్దధానస్య బాలస్య దాన్తస్యానుచరస్య చ
(Anushtup) For me so enamored and dependent, with trembling, for the faithful child and the obedient disciple who is restrained by discipline.
జ్ఞానం గుహ్యతమం యత్తత్ సాక్షాద్‍భగవతోదితమ్ । అన్వవోచన్ గమిష్యన్తః కృపయా దీనవత్సలాః
That most secret knowledge, directly spoken by the Lord, they recited: those who go by it, led by compassion, are affectionate to the lowly.
యేనైవాహం భగవతో వాసుదేవస్య వేధసః । మాయానుభావమవిదం యేన గచ్ఛన్తి తత్పదమ్
By whom I am taken as the divination of the Lord Vasudeva — by whose power the ignorant experience of illusion vanishes and they reach that state.
ఏతత్ సంసూచితం బ్రహ్మన్ తాపత్రయచికిత్సితమ్ । యదీశ్వరే భగవతి కర్మ బ్రహ్మణి భావితమ్
This was intimated: Brahman treats the threefold afflictions; if the Lord wills, action is invested in Brahman.
ఆమయో యశ్చ భూతానాం జాయతే యేన సువ్రత । తదేవ హ్యామయం ద్రవ్యం న పునాతి చికిత్సితమ్
The disease born in beings that arises through strict observance — that very worldly substance does not cure when treated;
ఏవం నృణాం క్రియాయోగాః సర్వే సంసృతిహేతవః । త ఏవాత్మవినాశాయ కల్పన్తే కల్పితాః పరే
Thus the various modes of action among men become causes for continued worldly existence; they are contrived only for the destruction of the self and are therefore imagined as transient.
యదత్ర క్రియతే కర్మ భగవత్ పరితోషణమ్ । జ్ఞానం యత్ తద్ అధీనం హి భక్తియోగసమన్వితమ్
That action which here is performed to please the Lord, and the knowledge that is subordinated to it—these are accompanied by the yoga of devotion.
కుర్వాణా యత్ర కర్మాణి భగవచ్ఛిక్షయాసకృత్ । గృణన్తి గుణనామాని కృష్ణస్యానుస్మరన్తి చ
Where one performs actions at the instruction of the Lord, prompted by divine teaching, they praise the Lord's qualities and recall Krishna.
నమో భగవతే తుభ్యం వాసుదేవాయ ధీమహి । ప్రద్యుమ్నాయానిరుద్ధాయ నమః సఙ్కర్షణాయ చ
Salutations to you, O Lord Vāsudeva, we meditate on you; salutations to Pradyumna and to Aniruddha, and to Saṅkarṣaṇa as well.
ఇతి మూర్త్యభిధానేన మంత్రమూర్తిమమూర్తికమ్ । యజతే యజ్ఞపురుషం స సమ్యగ్ దర్శనః పుమాన్
Thus, by naming the forms and by designating mantra in form and formless, one worships the sacrifice-person; truly that man attains right vision.
ఇమం స్వనిగమం బ్రహ్మన్ అవేత్య మదనుష్ఠితమ్ । అదాన్మే జ్ఞానమైశ్వర్యం స్వస్మిన్ భావం చ కేశవః
Having gained this intimate recitation, O Brahman, performed by me as an act, Keshava bestowed upon me the knowledge of lordliness and the inner state within himself.
(ఇంద్రవంశా) త్వమప్యదభ్రశ్రుత విశ్రుతం విభోః సమాప్యతే యేన విదాం బుభుత్సితమ్ । ప్రాఖ్యాహి దుఃఖైర్ముహురర్దితాత్మనాం సంక్లేశనిర్వాణముశన్తి నాన్యథా
You too, heir of Indra's line, hear again this famed and oft‑told teaching of the Lord: those who are repeatedly overwhelmed by misery and who wail with sorrow—only through the destruction of suffering do they find liberation, not otherwise.
సూత ఉవాచ । (అనుష్టుప్) ఏవం నిశమ్య భగవాన్ దేవర్షేర్జన్మ కర్మ చ । భూయః పప్రచ్ఛ తం బ్రహ్మన్ వ్యాసః సత్యవతీసుతః
Sūta said: Thus having heard from the Lord and the seer the accounts of birth and deeds, Vyāsa, the son of Satyavatī, again asked that foremost of gods many questions.
వ్యాస ఉవాచ । భిక్షుభిర్విప్రవసితే విజ్ఞానాదేష్టృభిస్తవ । వర్తమానో వయస్యాద్యే తతః కిమకరోద్‍భవాన్
Vyāsa said: O brahmanas who beg, O knowers and wishers, presently you have come of age—what then did the lord of beings do?
స్వాయంభువ కయా వృత్త్యా వర్తితం తే పరం వయః । కథం చేదముదస్రాక్షీః కాలే ప్రాప్తే కలేవరమ్
By what nature did the Self‑born one conduct himself in those days? How, when time reached the body, did the eye from which one is released act?
ప్రాక్కల్పవిషయామేతాం స్మృతిం తే సురసత్తమ । న హ్యేష వ్యవధాత్కాల ఏష సర్వనిరాకృతిః
Before the world-cycle subject matter recollect that, O best of gods: indeed this is not fixed by time—this is the universal dissolution.
నారద ఉవాచ । భిక్షుభిర్విప్రవసితే విజ్ఞానాదేష్టృభిర్మమ । వర్తమానో వయస్యాద్యే తత ఏతదకారషమ్
Nārada said: O beggars and brahmanas, arisen from knowledge and from desire, when you have reached old age, that was my question.