అభిమన్యుసుతం సూత ప్రాహుర్భాగవతోత్తమమ్ । తస్య జన్మ మహాశ్చర్యం కర్మాణి చ గృణీహి నః
The bard said: A Sūta proclaimed Abhimanyu’s son, the excellent of the Bhagavans; tell us of that wondrous birth and the deeds he performed.
స సమ్రాట్ కస్య వా హేతోః పాణ్డూనాం మానవర్ధనః । ప్రాయోపవిష్టో గఙ్గాయాం అనాదృత్య అధిరాట్ శ్రియమ్
For what reason was that sovereign, the scion of Pāṇḍu and restorer of men, ruler? Having taken his seat on the Ganges’ bank, he did not fail to protect royal wealth.
(వంశస్థ) నమన్తి యత్పాదనికేతమాత్మనః శివాయ హానీయ ధనాని శత్రవః । కథం స వీరః శ్రియమఙ్గ దుస్త్యజాం యువైషతోత్ స్రష్టుమహో సహాసుభిః
They bow to that sanctified place beneath whose foot the foes suffer loss of wealth; how could that hero, giving up auspicious prosperity, abandon noble companions at their youthful prime?
శివాయ లోకస్య భవాయ భూతయే య ఉత్తమశ్లోకపరాయణా జనాః । జీవన్తి నాత్మార్థమసౌ పరాశ్రయం ముమోచ నిర్విద్య కుతః కలేవరమ్
For Shiva, for the world, for the welfare of beings — those devoted to excellent verses live not for themselves but for others; how could he, freed through knowledge, yet cling to the body?
(అనుష్టుప్) తత్సర్వం నః సమాచక్ష్వ పృష్టో యదిహ కిఞ్చన । మన్యే త్వాం విషయే వాచాం స్నాతమన్యత్ర ఛాన్దసాత్
All that tell us plainly now, for we asked about anything here; I think your speech is polished in this metre and differs elsewhere.
సూత ఉవాచ ద్వాపరే సమనుప్రాప్తే తృతీయే యుగపర్యయే । జాతః పరాశరాద్ యోగీ వాసవ్యాం కలయా హరేః
Sūta said: In the Dvāpara just before the third age, a yogī born of Paraśara appeared, bringing with him the divine art of Viṣṇu to the sons of Vāsava.
స కదాచిత్ సరస్వత్యా ఉపస్పృశ్య జలం శుచిః । వివిక్తదేశ ఆసీన ఉదితే రవిమణ్డలే
Once he, pure, touched water from the Sarasvatī; sitting in a lonely place at sunrise he observed the sun’s disc.
పరావరజ్ఞః స ఋషిః కాలేనావ్యక్తరంహసా । యుగధర్మవ్యతికరం ప్రాప్తం భువి యుగే యుగే
That sage, famed above others, by time became subtle and invisible; repeatedly he altered the age’s dharma, arising in world-ages again and again.
భౌతికానాం చ భావానాం శక్తిహ్రాసం చ తత్కృతమ్ । అశ్రద్దధానాన్నిఃసత్త్వాన్ దుర్మేధాన్ హ్రసితాయుషః
He caused the waning of material qualities and of mental states; he removed faithless, passionless ones, the dull-witted and those whose lives were diminished.
దుర్భగాంశ్చ జనాన్ వీక్ష్య మునిర్దివ్యేన చక్షుషా । సర్వవర్ణాశ్రమాణాం యద్ దధ్యౌ హితమమోఘదృక్
Seeing the ill-fated masses with his divine eye, the seer apportioned suitable, unfailing welfare to all varṇas and āśramas.
చాతుర్హోత్రం కర్మ శుద్ధం ప్రజానాం వీక్ష్య వైదికమ్ । వ్యదధాద్ యజ్ఞసన్తత్యై వేదమేకం చతుర్విధమ్
There are four classes of domestic rites, pure actions observed by the people according to Vedic practice; the sacrificial traditions were laid down for the onward transmission of the yajña, and the one Veda was split into four.
ఋగ్యజుఃసామాథర్వాఖ్యా వేదాశ్చత్వార ఉద్ధృతాః । ఇతిహాసపురాణం చ పఞ్చమో వేద ఉచ్యతే
Called Ṛg, Yajus, Sāma and Atharva, these four Vedas are enumerated; besides them, the account and ancient lore — the Itihāsa and Purāṇa — are spoken of as a fifth Veda.
తత్రర్గ్వేదధరః పైలః సామగో జైమినిః కవిః । వైశంపాయన ఏవైకో నిష్ణాతో యజుషాముత
Among the Ṛg-keepers was Paileya; the Sāma was Jaimini the seer-poet; and Vaiśampāyana alone was expert among the Yajus scholars.
అథర్వాఙ్‌గిరసామాసీత్ సుమన్తుర్దారుణో మునిః । ఇతిహాసపురాణానాం పితా మే రోమహర్షణః
Atharvan was Angiras’s descendant, Sumanth a stern sage; the father of histories and Purāṇas — my hair stands on end to speak his name.
త ఏత ఋషయో వేదం స్వం స్వం వ్యస్యన్ననేకధా । శిష్యైః ప్రశిష్యైః తత్ శిష్యైః వేదాస్తే శాఖినోఽభవన్
Those very seers composed their own Vedas in diverse ways, and through disciples and grand‑disciples their texts became distinct branches and schools.
త ఏవ వేదా దుర్మేధైః ధార్యన్తే పురుషైర్యథా । ఏవం చకార భగవాన్ వ్యాసః కృపణవత్సలః
These Vedas, however, are held by men of meagre insight for selfish ends; thus the venerable Vyāsa — compassionate yet sparing — arranged them in this manner.
స్త్రీశూద్రద్విజబంధూనాం త్రయీ న శ్రుతిగోచరా । కర్మశ్రేయసి మూఢానాం శ్రేయ ఏవం భవేదిహ । ఇతి భారతమాఖ్యానం కృపయా మునినా కృతమ్
Women, śūdras and even some twice‑born kin are excluded from the threefold scriptural study; for the ill‑informed their highest good is seen as action alone — so this tale of Bhārata was created by the sage out of pity.
ఏవం ప్రవృత్తస్య సదా భూతానాం శ్రేయసి ద్విజాః । సర్వాత్మకేనాపి యదా నాతుష్యత్ హృదయం తతః
Thus have the twice‑born always pursued the welfare of living beings; but when the soul — the inner ruler — no longer finds delight, then the heart falls silent.
నాతిప్రసీదద్ హృదయః సరస్వత్యాస్తటే శుచౌ । వితర్కయన్ వివిక్తస్థ ఇదం ప్రోవాచ ధర్మవిత్
The heart did not relax, as Sarasvatī stood on the pure bank; reasoning in solitude, the knower of dharma spoke these words.
ధృతవ్రతేన హి మయా ఛన్దాంసి గురవోఽగ్నయః । మానితా నిర్వ్యలీకేన గృహీతం చానుశాసనమ్
By upholding my vows the metres, the priests and the sacred fires were maintained; honoured and without blemish, the received discipline was accepted.
భారతవ్యపదేశేన హ్యామ్నాయార్థశ్చ దర్శితః । దృశ్యతే యత్ర ధర్మాది స్త్రీశూద్రాదిభిరప్యుత
By Bhārata’s instruction the meaning of the Veda has been shown to me; there one sees how duties and such can even be degraded by women and śūdras.
తథాపి బత మే దైహ్యో హ్యాత్మా చైవాత్మనా విభుః । అసంపమ్పన్న ఇవాభాతి బ్రహ్మవర్చస్య సత్తమః
Yet tell me, O fate: the body is indeed mortal while the self is supreme in the self; though not perfectly pure, it still shines faintly with the power of Brahman.
కిం వా భాగవతా ధర్మా న ప్రాయేణ నిరూపితాః । ప్రియాః పరమహంసానాం త ఏవ హ్యచ్యుతప్రియాః
What indeed is dharma as declared by the blessed? It is rarely defined; what pleases supreme renunciants is precisely that which the Unfailing One dislikes.
తస్యైవం ఖిలమాత్మానం మన్యమానస్య ఖిద్యతః । కృష్ణస్య నారదోఽభ్యాగాద్ ఆశ్రమం ప్రాగుదాహృతమ్
Thinking himself utterly worthless and feeling distressed, that very man was approached by Narada, and he was invited by name to the hermitage of Krishna.
తమభిజ్ఞాయ సహసా ప్రత్యుత్థాయాగతం మునిః । పూజయామాస విధివత్ నారదం సురపూజితమ్
Knowing him thus, the sage suddenly rose and came; he properly worshipped Narada, who was honored like a deity.
సూత ఉవాచ । (అనుష్టుప్) అథ తం సుఖమాసీన ఉపాసీనం బృహచ్ఛ్రవాః । దేవర్షిః ప్రాహ విప్రర్షిం వీణాపాణిః స్మయన్నివ
Suta said: Then that blissful listener, Bṛhaspati, addressed the seated ascetic like a brahman—stringed instrument in hand—smiling as if playing a vina.
నారద ఉవాచ । పారాశర్య మహాభాగ భవతః కచ్చిదాత్మనా । పరితుష్యతి శారీర ఆత్మా మానస ఏవ వా
Narada said: O glorious son of Parashara, is there anything about your own self that satisfies you—your body, your inner self, or merely the mind?
జిజ్ఞాసితం సుసంపన్నం అపి తే మహదద్‍భుతమ్ । కృతవాన్ భారతం యస్త్వం సర్వార్థపరిబృంహితమ్
You, who have achieved the desired enquiry and wondrously accomplished much, O Bharata, have done all things rife with meaning—why then do you still wonder?
జిజ్ఞాసితమధీతం చ యత్తద్ బ్రహ్మ సనాతనమ్ । తథాపి శోచస్యాత్మానం అకృతార్థ ఇవ ప్రభో
Even after having learned what is to be known—the eternal Brahman—still your self laments as if nothing were gained, O lord.
వ్యాస ఉవాచ । (ఉపేంద్రవజ్రా) అస్త్యేవ మే సర్వమిదం త్వయోక్తం తథాపి నాత్మా పరితుష్యతే మే । తన్మూలమవ్యక్తమగాధబోధం పృచ్ఛామహే త్వాత్మభవాత్మభూతమ్
Vyasa said: Indeed all this you have told me, yet my self is not satisfied. I ask about the root, the unmanifest, deep and cognizant source—please inquire into my being and that which became my self.