కలౌ నష్టదృశామేష పురాణార్కోఽధునోదితః। తత్ర కీర్తయతో విప్రా విప్రర్షేర్భూరితేజసః
In this age, where true vision is lost, a sun among Purāṇas has now risen; there the Brahmins, praising, filled with radiance, proclaimed it among the sage-Brahmins.
అహం చాధ్యగమం తత్ర నివిష్టస్తద్ అనుగ్రహాత్। సోఽహం వః శ్రావయిష్యామి యథాధీతం యథామతి
I too, having entered that teaching by grace, will recount it to you as I received and as my mind comprehends.
వ్యాస ఉవాచ । (అనుష్టుప్) ఇతి బ్రువాణం సంస్తూయ మునీనాం దీర్ఘసత్రిణామ్ । వృద్ధః కులపతిః సూతం బహ్‌వృచః శౌనకోఽబ్రవీత్
Vyāsa said: Thus speaking in praise of the long-sitting sages, the venerable head of the clan addressed the sūta — Bhaṛvācchhauna ka — and spoke.
శౌనక ఉవాచ । సూత సూత మహాభాగ వద నో వదతాం వర । కథాం భాగవతీం పుణ్యాం యదాహ భగవాన్ శుకః
Śaunaka said: O sūta, noble sūta, speak — tell us — your best account: what is the sacred Bhāgavata teaching that Śuka the exalted declared?
కస్మిన్ యుగే ప్రవృత్తేయం స్థానే వా కేన హేతునా । కుతః సఞ్చోదితః కృష్ణః కృతవాన్ సంహితాం మునిః
In what age did this begin, at what place and for what cause was Krishna’s assembly composed by the sage?
తస్య పుత్రో మహాయోగీ సమదృఙ్ నిర్వికల్పకః । ఏకాన్తమతిః ఉన్నిద్రో గూఢో మూఢ ఇవేయతే
His son, the great yogin, equal-seeing and free of conceptual distinctions, single-minded, half-asleep, hidden and seeming like a fool, was of one resolute view.
(వసంతతిలకా) దృష్ట్వానుయాన్తమృషిమాత్మజమప్యనగ్నం దేవ్యో హ్రియా పరిదధుర్న సుతస్య చిత్రమ్ । తద్‌వీక్ష్య పృచ్ఛతి మునౌ జగదుస్తవాస్తి స్త్రీపుమ్భిదా న తు సుతస్య వివిక్తదృష్టేః
Seeing the sage’s son following after him, unclothed, the goddess, abashed, did not display the boy’s form; observing that, the two sages ask whether the world exists — whether the child be both male and female, not simply secluded in sight.
(అనుష్టుప్) కథమాలక్షితః పౌరైః సంప్రాప్తః కురుజాఙ్గలాన్ । ఉన్మత్తమూకజడవద్ విచరన్ గజసాహ్వయే
How was he perceived by townsfolk when he entered the Kurujangala wilderness, wandering like a mad, heavy‑faced elephant at a war elephant’s call?
కథం వా పాణ్డవేయస్య రాజర్షేర్మునినా సహ । సంవాదః సమభూత్ తాత యత్రైషా సాత్వతీ శ్రుతిః
How, O son, did that dialogue occur between the kingly-sage of the Pāṇḍavas and the munificent ascetic? Tell me where that sattvic teaching was heard.
స గోదోహనమాత్రం హి గృహేషు గృహమేధినామ్ । అవేక్షతే మహాభాగః తీర్థీకుర్వన్ తదాశ్రమమ్
A great fortunate man observes in a householder’s home nothing more than the milking of cows; he regards that hermitage as a pilgrimage and does penance there.
అభిమన్యుసుతం సూత ప్రాహుర్భాగవతోత్తమమ్ । తస్య జన్మ మహాశ్చర్యం కర్మాణి చ గృణీహి నః
The bard said: A Sūta proclaimed Abhimanyu’s son, the excellent of the Bhagavans; tell us of that wondrous birth and the deeds he performed.
స సమ్రాట్ కస్య వా హేతోః పాణ్డూనాం మానవర్ధనః । ప్రాయోపవిష్టో గఙ్గాయాం అనాదృత్య అధిరాట్ శ్రియమ్
For what reason was that sovereign, the scion of Pāṇḍu and restorer of men, ruler? Having taken his seat on the Ganges’ bank, he did not fail to protect royal wealth.
(వంశస్థ) నమన్తి యత్పాదనికేతమాత్మనః శివాయ హానీయ ధనాని శత్రవః । కథం స వీరః శ్రియమఙ్గ దుస్త్యజాం యువైషతోత్ స్రష్టుమహో సహాసుభిః
They bow to that sanctified place beneath whose foot the foes suffer loss of wealth; how could that hero, giving up auspicious prosperity, abandon noble companions at their youthful prime?
శివాయ లోకస్య భవాయ భూతయే య ఉత్తమశ్లోకపరాయణా జనాః । జీవన్తి నాత్మార్థమసౌ పరాశ్రయం ముమోచ నిర్విద్య కుతః కలేవరమ్
For Shiva, for the world, for the welfare of beings — those devoted to excellent verses live not for themselves but for others; how could he, freed through knowledge, yet cling to the body?
(అనుష్టుప్) తత్సర్వం నః సమాచక్ష్వ పృష్టో యదిహ కిఞ్చన । మన్యే త్వాం విషయే వాచాం స్నాతమన్యత్ర ఛాన్దసాత్
All that tell us plainly now, for we asked about anything here; I think your speech is polished in this metre and differs elsewhere.
సూత ఉవాచ ద్వాపరే సమనుప్రాప్తే తృతీయే యుగపర్యయే । జాతః పరాశరాద్ యోగీ వాసవ్యాం కలయా హరేః
Sūta said: In the Dvāpara just before the third age, a yogī born of Paraśara appeared, bringing with him the divine art of Viṣṇu to the sons of Vāsava.
స కదాచిత్ సరస్వత్యా ఉపస్పృశ్య జలం శుచిః । వివిక్తదేశ ఆసీన ఉదితే రవిమణ్డలే
Once he, pure, touched water from the Sarasvatī; sitting in a lonely place at sunrise he observed the sun’s disc.
పరావరజ్ఞః స ఋషిః కాలేనావ్యక్తరంహసా । యుగధర్మవ్యతికరం ప్రాప్తం భువి యుగే యుగే
That sage, famed above others, by time became subtle and invisible; repeatedly he altered the age’s dharma, arising in world-ages again and again.
భౌతికానాం చ భావానాం శక్తిహ్రాసం చ తత్కృతమ్ । అశ్రద్దధానాన్నిఃసత్త్వాన్ దుర్మేధాన్ హ్రసితాయుషః
He caused the waning of material qualities and of mental states; he removed faithless, passionless ones, the dull-witted and those whose lives were diminished.
దుర్భగాంశ్చ జనాన్ వీక్ష్య మునిర్దివ్యేన చక్షుషా । సర్వవర్ణాశ్రమాణాం యద్ దధ్యౌ హితమమోఘదృక్
Seeing the ill-fated masses with his divine eye, the seer apportioned suitable, unfailing welfare to all varṇas and āśramas.
చాతుర్హోత్రం కర్మ శుద్ధం ప్రజానాం వీక్ష్య వైదికమ్ । వ్యదధాద్ యజ్ఞసన్తత్యై వేదమేకం చతుర్విధమ్
There are four classes of domestic rites, pure actions observed by the people according to Vedic practice; the sacrificial traditions were laid down for the onward transmission of the yajña, and the one Veda was split into four.
ఋగ్యజుఃసామాథర్వాఖ్యా వేదాశ్చత్వార ఉద్ధృతాః । ఇతిహాసపురాణం చ పఞ్చమో వేద ఉచ్యతే
Called Ṛg, Yajus, Sāma and Atharva, these four Vedas are enumerated; besides them, the account and ancient lore — the Itihāsa and Purāṇa — are spoken of as a fifth Veda.
తత్రర్గ్వేదధరః పైలః సామగో జైమినిః కవిః । వైశంపాయన ఏవైకో నిష్ణాతో యజుషాముత
Among the Ṛg-keepers was Paileya; the Sāma was Jaimini the seer-poet; and Vaiśampāyana alone was expert among the Yajus scholars.
అథర్వాఙ్‌గిరసామాసీత్ సుమన్తుర్దారుణో మునిః । ఇతిహాసపురాణానాం పితా మే రోమహర్షణః
Atharvan was Angiras’s descendant, Sumanth a stern sage; the father of histories and Purāṇas — my hair stands on end to speak his name.
త ఏత ఋషయో వేదం స్వం స్వం వ్యస్యన్ననేకధా । శిష్యైః ప్రశిష్యైః తత్ శిష్యైః వేదాస్తే శాఖినోఽభవన్
Those very seers composed their own Vedas in diverse ways, and through disciples and grand‑disciples their texts became distinct branches and schools.
త ఏవ వేదా దుర్మేధైః ధార్యన్తే పురుషైర్యథా । ఏవం చకార భగవాన్ వ్యాసః కృపణవత్సలః
These Vedas, however, are held by men of meagre insight for selfish ends; thus the venerable Vyāsa — compassionate yet sparing — arranged them in this manner.
స్త్రీశూద్రద్విజబంధూనాం త్రయీ న శ్రుతిగోచరా । కర్మశ్రేయసి మూఢానాం శ్రేయ ఏవం భవేదిహ । ఇతి భారతమాఖ్యానం కృపయా మునినా కృతమ్
Women, śūdras and even some twice‑born kin are excluded from the threefold scriptural study; for the ill‑informed their highest good is seen as action alone — so this tale of Bhārata was created by the sage out of pity.
ఏవం ప్రవృత్తస్య సదా భూతానాం శ్రేయసి ద్విజాః । సర్వాత్మకేనాపి యదా నాతుష్యత్ హృదయం తతః
Thus have the twice‑born always pursued the welfare of living beings; but when the soul — the inner ruler — no longer finds delight, then the heart falls silent.
నాతిప్రసీదద్ హృదయః సరస్వత్యాస్తటే శుచౌ । వితర్కయన్ వివిక్తస్థ ఇదం ప్రోవాచ ధర్మవిత్
The heart did not relax, as Sarasvatī stood on the pure bank; reasoning in solitude, the knower of dharma spoke these words.
ధృతవ్రతేన హి మయా ఛన్దాంసి గురవోఽగ్నయః । మానితా నిర్వ్యలీకేన గృహీతం చానుశాసనమ్
By upholding my vows the metres, the priests and the sacred fires were maintained; honoured and without blemish, the received discipline was accepted.