కృష్ణుని వైపు తమ భార్యల అసాధారణ భక్తిని గమనించిన బ్రాహ్మణులు, తమలో అలాంటి భక్తి లేకపోవడాన్ని గుర్తించి, లోతైన విచారంతో తాము చేసిన తప్పులను ఖండించుకున్నారు. ‘‘పరమాత్మను, ఇంద్రియాలకు అందని ఆ భగవంతుణ్ణి మనం చేరుకోలేకపోతే, మన జన్మ, త్రయీ విద్య, వ్రతాలు, మహా విద్యాభ్యాసం, వంశ పరంపర, యజ్ఞకర్మ—all are futile,’’ అని వారు తమను తాము నిందించుకున్నారు. ‘‘ఈ భగవంతుని మాయ ఎంత గొప్పదో! యోగులకే మాయలో పడే ప్రమాదం ఉంది. మేము మానవులకు ఉపదేశించేవాళ్లమా, మన అసలైన మోక్ష మార్గాన్ని మర్చిపోయాము,’’ అని వారు ఆవేదనతో అన్నారు. ‘‘ఈ గోపికలు ఎంత అచంచలమైనవారు చూడండి! ఇల్లూ, బంధువులూ అన్న మరణ బంధాలను తెంచుకుని, జగద్గురువు అయిన కృష్ణుని కోసమే వచ్చారు. వీరికి ద్విజత్వం లేదు, గురుకులవాసం లేదు, తపస్సు లేదు, స్వాధ్యాయము లేదు, శౌచము లేదు, మంగళకరమైన క్రతువులు లేవు. అయినా వీరి హృదయాల్లో కృష్ణుని పట్ల భక్తి ఉప్పొంగుతోంది. మేము refinement, విద్య, austerity, అన్నీ ఉన్నా, కృష్ణుని పట్ల మన భక్తి మాత్రం స్థిరంగా లేదు. ‘‘ఇంకా, మేము మాయలో మునిగి, ఇంటి పనుల్లో తలదూర్చి, నిజమైన శ్రేయస్సును మర్చిపోయినా, ఆ గోపికల మాటల ద్వారా ధర్మమార్గాన్ని భగవంతుడు మాకు గుర్తు చేశాడు. మేము ఆయన ఆజ్ఞలకే లోబడి ఉన్నప్పుడు, ఆయన దగ్గర ముక్తి వంటి వరాలు అడగడంలో ఏమి అవసరం? ఇవన్నీ ఆయన లీల మాత్రమే. లక్ష్మీదేవి కూడా ఆయన పాదసేవ కోసం అన్నివదిలి, ఒక్కసారి ఆయనను పూజిస్తుంది. ఆమె ముక్తి కోసం ప్రార్థించడమూ, జనులను మాయలో పడేసే ఒక అలౌకిక ఆకర్షణ మాత్రమే. ‘‘దేశం, కాలం, వస్తువులు, మంత్రాలు, క్రతువులు, ఋత్వికులు, అగ్ని, దేవతలు, యజమానుడు, యజ్ఞం, ధర్మం—ఇవి అన్నీ ఆయన నుండే ఉద్భవించాయి. ఆ పరమ యోగేశ్వరుడు, విష్ణువు, యదువంశంలో అవతరించాడన్న మాట మేము విన్నాము. అయినా మేము మాయలో మునిగి, ఆయనను నిజంగా గ్రహించలేకపోయాము. అయినా, మన మధ్య హరి పట్ల అచంచలమైన భక్తిని కలిగిన ఈ స్త్రీలు ఉన్నందుకు ఎంత అదృష్టవంతులమో!’’ అని వారు భావోద్వేగంతో పలికారు. ‘‘హే కృష్ణా! నీ మాయ వల్ల మా మనస్సులు కర్మ మార్గాల్లో తిరుగుతూ, నీ తత్త్వాన్ని మరచిపోతున్నాము. అయినా నీవే మమ్మల్ని క్షమించు. నీ స్వయంమాయ వల్ల మాయలో పడినవారు చేసిన అపరాధాలను నీవు క్షమిస్తావు. మేము కృష్ణుని పట్ల నిర్లక్ష్యం చూపినప్పటికీ, కంసుని భయంతో కూడి ఉన్నా, ఆయనను దర్శించాలనే మన ఆశ మాత్రం తగ్గలేదు. ‘‘సుఖదుఃఖాలకు కారణంగా గ్రహాలను భావిస్తే, ఆత్మకు వాటితో సంబంధం లేదు. జ్ఞానులు చెబుతారు—గ్రహాలు గ్రహాలపై ప్రభావం చూపుతాయి, ఆత్మపై కాదు. కర్మే సుఖదుఃఖాలకు కారణమైతే, అది కూడా ఆత్మకు సంబంధించినది కాదు; కర్మ జడ, చైతన్యాలకు సంబంధించినది. ఈ శరీరం కేవలం చర్మమే; నిజమైన ఆత్మ సుపర్ణుడిలా ఉన్నాడు. కాలమే కారణమైతే, అది కూడా ఆత్మతో సమానమైనదే. ద్వంద్వాలు పరమాత్మకు లేవు; అవి ఎవరికీ చెందవు. అవగాహన కలిగినవాడు పంచభూతాలను భయపడడు. ‘‘ఈ విధంగా, ప్రాచీన ఋషులు ఆచరించిన పరమ భక్తిని ఆధారంగా చేసుకుని, ముకుందుని పాద సేవ ద్వారా అపారమైన అజ్ఞానాంధకారాన్ని దాటి పోతాను,’’ అని వారు సంకల్పించారు. ఈ విధంగా, ఆ మహర్షి, సంపూర్ణ విరక్తితో, ఏదీ తనదిగా భావించకుండా, అలసట లేకుండా, భూమిపై సంచరిస్తూ, దుష్టులచే తిరస్కరించబడినా, తన ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టకుండా, ఈ శ్లోకాన్ని పలికాడు: ‘‘సుఖదుఃఖాలకు కారణం తనే తప్ప, ఇతరులు—మిత్రులు, శత్రువులు, మధ్యస్థులు—అన్నీ లోక మాయ కల్పితమే. అందువల్ల, ప్రియమైనవాడా! నీ బుద్ధిని నాలో స్థిరపరచి, మనస్సును నియంత్రించు. ఇదే యోగసారం. ఈ బ్రహ్మనిష్ఠుడైన ముని పాడిన ఈ గీతను యావత్తు మనస్సుతో జపించే, వినే, పఠించే వారికి జీవన ద్వంద్వాలు విజయం సాధించవు,’’ అని భగవంతుడు స్వయంగా ఉపదేశించాడు. అంతట శ్రీశుకుడు ఇలా చెప్పాడు: ‘‘ఆ సమయంలో కృష్ణుడు, బాలరాముడితో కలిసి అక్కడే ఉండేవాడు. ఆ గోపలు ఇంద్రునికి యజ్ఞం చేయడానికి ఏర్పాట్లు చేస్తున్నారని చూశాడు. అన్నీ తెలిసినవాడైన కేశవుడు, వినయపూర్వకంగా నందుని తదితర వృద్ధులను దగ్గరికి వెళ్లి అడిగాడు: ‘తండ్రీ! ఈ కలహం ఎందుకు? దాని ఉద్దేశ్యం ఏమిటి? ఎవరి కోసం, ఎవరి చేత ఈ యజ్ఞం జరుగుతోంది? దయచేసి నాకు చెప్పండి. నేను వినాలని ఉత్సాహంగా ఉన్నాను. ధర్మపరులు తమ కార్యాలను రహస్యంగా ఉంచరు. ‘‘యారినైనా, శత్రువైనా, మిత్రుడైనా, మధ్యస్థుడైనా, సమంగా చూడటం, కలహాన్ని దూరంగా ఉంచడమే నిజమైన మిత్ర లక్షణం. మనుషులు తెలియక, తెలిసికూడా క్రియలు చేస్తారు. జ్ఞానులకు క్రియ ఫలిస్తుంది, అజ్ఞానులకు కాదు. మరి ఈ యజ్ఞానికి మీరు ఏ ఉద్దేశంతో సిద్ధమయ్యారు? లేదా ఇది సంప్రదాయమా? నేను అడుగుతున్నాను, దయచేసి వివరంగా చెప్పండి,’’ అని అడిగాడు. అప్పుడు నందుడు ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు: ‘‘ఇంద్రుడు వర్షదేవుడు; మేఘాలు ఆయన స్వరూపం. అవే నీరు కురిపించి, సమస్త ప్రాణులను పోషిస్తాయి. అందువల్ల మేము, మాదిరిగానే ఇతరులు కూడా, ఆ వర్షదేవుడిని, ప్రభువుని, ద్రవ్యాలు, ఘృతంతో చేసిన నివేదనలతో పూజిస్తాము. ఆ యజ్ఞం వల్ల మిగిలినదానితో మనుషులు ధర్మార్థకామాలకు జీవిస్తారు. వర్షదేవుడే మన ప్రయత్నాలకు ఫలితాన్ని ఇస్తాడు. తండ్రి తండ్రి నుంచి వచ్చిన సంప్రదాయ ధర్మాన్ని కోరిక, లోభం, భయం, ద్వేషంతో విడిచిపెట్టినవాడు శుభాన్ని పొందడు,’’ అని వివరించాడు. నందుని, గోపుల మాటలు విన్న కేశవుడు, ఇంద్రునిపై కోపాన్ని రగిలిస్తూ తన తండ్రితో ఇలా అన్నాడు: ‘‘ప్రాణి కర్మ వల్లే పుట్టి, కర్మ వల్లే లయమవుతాడు. సుఖదుఃఖాలు, భయం, రక్షణ అన్నీ కర్మ వల్లే వస్తాయి. ఎవడైనా ఇతరుల కర్మ ఫలితాన్ని ఇస్తాడని భావిస్తే, అతడూ కర్మచేత ఆధీనమవుతాడు. కర్మ చేయని వాడిపై అతడికి అధికారముండదు. స్వకర్మను అనుసరించే మనుషుల మధ్య ఇంద్రుడు ఎందుకు అవసరం? వారి స్వభావాన్ని మార్చడం అతనికి సాధ్యం కాదు. ప్రజలు తమ స్వభావాన్ని అనుసరించి ప్రవర్తిస్తారు. దేవతలు, అసురులు, మనుషులు—అందరూ తమ స్వభావంలోనే స్థిరంగా ఉంటారు,’’ అని కృష్ణుడు తండ్రికి ఉపదేశించాడు. ఈ విధంగా, కృష్ణుని మాయ, గోపికల భక్తి, బ్రాహ్మణుల విచారం, మరియు కృష్ణుని ధర్మోపదేశం—all these divine events unfolded in that sacred land.