பகவதப் புராணம் முதல் ஸ்கந்தம், இருபத்தெட்டாவது அதிகாரத்தின் இந்தப் பகுதியிலே, ஆத்மாவின் உண்மை நிலை, அதன் மேல் விழும் மாயையின் தாக்கம், யோகியின் நிலையையும், ஒரு விதர்ப நாட்டுப் பெண்மணியின் துக்கமும், அவளுக்குத் தோன்றும் ஞானமும் மிக அழகாக விவரிக்கப்படுகிறது. முதலில், ஒருவர் தெளிவான விவேகத்தால் பரமாத்மாவை உணர்ந்து, எதிர்மறையான கருத்துக்களை வாதத்தால் நீக்கி, உள்ளத்தில் எழும் சந்தேகங்களை முற்றிலும் துண்டித்து, அமைதியுடனும், ஆனந்தத்துடனும், விருப்பப் பொருள்கள் அனைத்தையும் பக்ஷபாதமின்றி இருப்பது அவசியம் எனக் கூறப்படுகிறது. ஆத்மா, இந்த பூதபூதமாகிய உடல் அல்ல; அது இந்திரியங்களோ, தேவதைகளோ, அசுரர்களோ, காற்றோ, நீரோ, அக்கினியோ அல்ல. மனம் என்பது உணவால் ஆனது; புத்தி என்பது சத்த்வம்; அகங்காரம் ஆகாயம்; பூமி என்பது பஞ்சபூத சமநிலையாகும். இந்திரியங்கள் குணங்களால் ஆனவை; ஆனால், யார் தம் ஆத்மாவின் இருப்பிடம் தெளிவாக அறிந்திருக்கிறாரோ, அவரை இந்திரியங்கள் எப்படி பாதிக்க முடியும்? அவை கலங்கினாலும், அது குற்றமல்ல; மேகங்கள் வந்தாலும், போனதும் சூரியனை பாதிக்காதது போல். ஆகாயம் போல, அது எதிலும் ஒட்டவில்லை; காற்று, நீர், அக்கினி, பூமி தங்கள் தன்மைகளோடு வரவும் போகவும் செய்கின்றன; அதுபோல, அழிவில்லாத ஆத்மா சத்த்வ, ரஜஸ், தமஸ் ஆகிய மூன்று குணங்களால், மனதில் ஏற்படும் சஞ்சாரத்தால் பாதிக்கப்படாது. இருப்பினும், இந்த குணங்கள் மாயையால் உருவானவை என்பதால், அவற்றுடன் தொடர்பு கொள்ளாமல், மனதில் உள்ள ரஜஸ் குணம் வலுவிழக்க, என்னை நோக்கி நிலையான பக்தியுடன் இருக்க வேண்டும். யோகத்தில் முற்றிலும் நிலைபெறாதவர்கள், தேவதையோ மனிதரோ ஏற்படுத்தும் தடைகள் காரணமாக, பழைய பழக்கத்தால் யோகத்தை மீண்டும் முயற்சிக்கிறார்கள்; ஆனால் அது கர்ம மார்க்கப்படி அல்ல. செயல்கள் ஒரு காரணத்தால், அல்லது விதியால் நிகழ்கின்றன; ஆனால் ஞானி, இயற்கையில் இருப்பினும், ஆசையை விட்டு, தன் ஆனந்தத்திலேயே இருக்கிறார். நின்று, உட்கார்ந்து, நடந்தோ, படுத்தோ, உமிழ்ந்தோ, உணவுண்டோ—எந்த நிலையிலும், மனம் ஆத்மாவில் நிலைபெற்றிருந்தால், வேறெதுவாகவும் அதை உணர்வதில்லை. மாயையான இந்த உலக பொருள்கள் உண்மையல்ல என்பதை அறிவோடு ஆராய்ந்து, உண்மையைப் பார்க்கும் ஞானிகள், கனவில் கண்டதை விழித்தவுடன் மறைந்துபோவது போல, அவற்றை உண்மையெனக் கருதுவதில்லை. கடந்த காலத்தில், அறியாமையால் ஆத்மாவுடன் கலந்திருந்த குணங்களும், செயல்களும், வெறும் கவனிப்பால் அழிந்துவிடும்; ஆத்மாவை எட்ட முடியாது, விடவும் முடியாது. பக்தியின் தீவிரமான விவேகமானது, சூரியன் இருளை நீக்கும் போல், அறிவில் உள்ள அறியாமையை அகற்றும்; ஆனால் இருளை உண்டாக்குவதில்லை. இந்த ஆத்மா, சுய பிரகாசமானது, பிறப்பற்றது, அளவிட முடியாதது; அது எல்லோருக்கும் அனுபவமாகும், ஒரே ஒன்று, இரண்டாவது இல்லை; பேசும் மொழியும், உயிரும் அதனால் இயக்கப்படுகின்றன. தன்னுள் வேறுபாடு என்ற எண்ணம் தான் மாயை; தூய ஆத்மாவிலேயே வேறுபாடு தோன்றுகிறது; ஆத்மாவைத் தவிர்த்து ஆத்மாவுக்கு வேறு ஆதாரம் இல்லை. பெயர், ரூபம், ஐந்தடங்கிய உலகம்—இவை அனைத்தும் வெறும் புகழ்ச்சியே; உண்மையில் இருமை என்பது, தம்மை ஞானிகள் என நினைப்பவர்களுக்கு மட்டுமே உண்டு. யோகத்தில் முற்றிலும் நிலைபெறாத யோகிக்கு, உடலில் ஏற்படும் தடைகள் யோகத்தைத் தடை செய்யலாம்; அதற்காக விதிக்கப்பட்டுள்ள நியமங்களை பின்பற்ற வேண்டும். யோக சக்தியால், சிலர் ஆசனங்களும், பிராணாயாமமும் செய்து உடல் துன்பங்களை அகற்றுவர்; மற்றவர்கள் தவம், மந்திரம், மூலிகைகள் கொண்டு தடைகளை நீக்குவர். சிலர் என்னை தியானித்து, என் நாமத்தைச் சொல்லி, அல்லது யோகாசார்யர் காட்டிய பாதையில் நடந்து, தீமைகளை அகற்றுவர். சில ஞானிகள், இளம் பருவத்தில் உடலை உறுதியாகவும், அழகாகவும் வைத்துக்கொண்டு, பல்வேறு முறைகளால் பரிபூரணத்தை அடைவதில் முயற்சி செய்கிறார்கள். ஆனால், இத்தகைய முயற்சி புகழப்பட வேண்டியது அல்ல; ஏனெனில், உடல் மரக்கனி பழம் போல அழிவதற்குரியது. யோகத்தை தொடர்ந்து பயிற்சி செய்து, உடல் நீடித்தாலும், அதில் நம்பிக்கை வைக்காமல், யோகத்தை விட்டு என்னைச் சரணாகதி செய்து, பக்தியில் நிலைபெற வேண்டும். யோகி, என்னைச் சரணாகதி செய்து, யோகத்தை சாதிப்பவராக இருந்தால், தடை வந்தாலும் கலங்கமாட்டார்; விருப்பமின்றி, தன் ஆனந்தத்திலேயே இருப்பார். இப்போது, விதர்ப நாட்டுப் பெண் தன் கணவரை இழந்த துக்கத்தில் திளைப்பதைப் பார்க்கிறோம். அவள், தன் கணவர் பிரிந்ததை அறியாமல், பழையபடி அமர்ந்திருக்கிறாள். ஆனால், கணவரின் பாதங்களில் வெப்பம் இல்லை என்பதை உணர்ந்தவுடன், அவளது மனம் கலங்குகிறது; கூட்டத்திலிருந்து பிரிந்த மான் போல், கவலையுடன் அமர்ந்தாள். தன் நிலை குறித்து துயரத்துடன் அழுது, காடில் தன் மார்பை அழுத்திக்கொண்டு, தெளிவாக கூவுகிறாள்: "எழுந்திரு, எழுந்திரு, ராஜரிஷீ! இந்தக் கடலால் சூழப்பட்ட பூமியை, திருடர்களும், சத்திரிய மரபு இல்லாதவர்களும் அச்சுறுத்துகிறார்கள்; நீயே அதைக் காப்பாற்ற வேண்டும்!" இவ்வாறு புலம்பிக்கொண்டே, அந்த இளம் பெண், காடில் தன் கணவரைத் தொடர்ந்தாள்; கணவரின் பாதங்களில் விழுந்து, கண்களில் நீர் பெருக அழுது கொண்டாள். அவள் மரக்கட்டில் ஒரு சிதை அமைத்து, கணவரின் உடலை அதில் வைத்து, தானும் உயிர் துறக்கத் தயாராகி, துக்கத்துடன் மனதை நிலைநிறுத்தினாள். அப்போது, அவளது பழைய நண்பன், தன்னை உணர்ந்த ஒரு ப்ராமணன், மென்மையான வார்த்தைகளால் அவளை ஆறுதல் கூறினார். "நீ யார்? யாருடையவள்? இங்கே யார் கிடக்கிறார், இவருக்காக நீ துயரப்படுகிறாய்? நீ என்னை நண்பனாக நினைவிருக்கிறாயா? நாம் ஒருகாலத்தில் சுற்றிச் சஞ்சரித்தோம் என்பதை நினைவிருக்கிறதா? நண்பியே! நீயும் நானும், மனசரசில் வசித்த இரு அன்னப்பறவைகள்; ஆயிரக்கணக்கான ஆண்டுகள் பிரிவில்லாமல் இருந்தோம். ஆனால், நீ என்னை விட்டுப் பிரிந்து, பூமிக்குத் தாழ்ந்த மனத்துடன் சென்றாய்; அங்கு ஒரு பெண் உருவாக்கிய இடத்தைப் பார்த்தாய். அங்கு ஐந்து தோட்டங்கள், ஒன்பது வாயில்கள், ஒரு காவலர், மூன்று அறைகள், ஆறு குடும்பங்கள், ஐந்து சந்தைகள், ஐந்து வகை இயல்பு—இவையெல்லாம் அந்த பெண்ணின் இல்லம். ஐந்து விஷயங்கள் இன்பங்கள்; ஒன்பது வாயில்கள், உயிரின் நுழைவாயில்கள்; ஜடராக்னி, அன்னம் என்பவை அறைகள்; குடும்பம் என்பது இந்திரியங்கள். சந்தை என்பது செயல் சக்தி; பஞ்சபூத இயல்பு அழிவில்லாதது; சக்தியின் அதிபதி, இங்கு நுழைந்த அந்த புருஷன், தன்னை உணராமல் இருக்கிறான். அங்கே, நீ ராமனால் தொடப்பட்டு, மகிழ்ச்சி அடைந்து, ஞாபகமும், கேள்வியும் இழந்தாய்; அந்த ஒத்திசைவால், இவ்வாறு கீழ்நிலைக்கு வந்தாய். நீ விதர்ப நாட்டுப் பெண் அல்ல; இந்த வீரர் உன் நண்பர் அல்ல; புரஞ்சனியின் கணவரும் அல்ல; அவளால் ஒன்பதாவது வாயிலில் கட்டப்பட்டவன் நீ அல்ல. இது என் மாயை; அதனால் நீ ஆணும், பெண்ணும் உண்மையென நினைக்கிறாய்; இருவரும் உண்மையல்ல; இரு அன்னப்பறவைகள் இருவரையும் பார்க்கும் போல். நான் நீ; நீ என்னைத் தவிர வேறு இல்லை; நீயே நானும்; இதை அறிந்து கொள், நண்பனே. ஞானிகள் நம்மிடையே சிறிதும் பாகுபாடைக் காண்பதில்லை. ஒருவர் தன்னை ஒரே உருவமாக பார்க்க, கண்ணாடியில் இரண்டாகவும், நேரில் ஒருவனாகவும் காண்பது போல, நம் இருவருக்குள்ளும் உள்ள இயல்பு அத்தகையதே." இவ்வாறு, ஆத்மாவின் உண்மை நிலை, மாயையின் விளையாட்டு, யோகியின் நிலை, துக்கம், ஞானம் எனும் ஆன்மீகப் பயணம் இங்கே தெளிவாக எடுத்துரைக்கப்படுகிறது.