ततः शनैः उत्थाय नेत्रयोः अश्रूणि अपोह्य, विनतग्रीवः सः मुकुन्दं सस्नेहं निरीक्ष्य, नम्रतया संयमेन च, कम्पमानः, अञ्जलिं कृत्वा, गलितवाणी अश्रुपूर्णया च वाचा सम्बोधितवान्। सूतः उवाच—यदा अर्जुनः द्वारकां गन्तुम् उद्युक्तः स्वबन्धून् द्रष्टुं श्रीकृष्णस्य कर्माणि च ज्ञातुम् अभिलषितवान्, तदा सः प्रस्थितः। किन्तु, कुरुश्रेष्ठ, अर्जुनस्य गमनात् अनेकानि मासानि व्यतीतानि, स च न पुनः आगतः। तस्मिन्नेव समये, भयानकानि लक्षणानि दृष्टानि, दुष्प्रतीतानि च। युधिष्ठिरः कालस्य तीक्ष्णगमनम्, प्राकृतस्य क्रमस्य विपर्यासम्, जनानां च आचारस्य पतनम् अपश्यत्—क्रोध, लोभ, मिथ्यावादेन प्रेरिताः जनाः। व्यवहाराः बहुलं कुटिलाः जाताः, मैत्री अपि कपटेन दूषिता, पिता-माता-मित्र-भ्रातृ-पत्नीभ्यः मध्ये कलहः अभवत्। एवं भीषणानि लक्षणानि प्रकटानि, जनानां मध्ये कालस्य अभिवृद्धिः, लोभस्य च अधर्मस्य प्रवृद्धिः दृष्ट्वा, राजा स्वं अनुजं सम्बोधितवान्। युधिष्ठिरः उवाच—अर्जुनः द्वारकां प्रेषितः, स्वबन्धून् द्रष्टुं श्रीकृष्णस्य कर्माणि च ज्ञातुम् अभिलषितः। सप्त मासाः गताः, तव अनुजः भीमसेनः अपि न आगतः; कारणं अहं न जानामि। किम् दिव्यऋषिना पूर्वं कथितः कालः सम्प्रति आगतः, यत्र भगवान् स्वलीलां भूमौ संत्यजितुम् इच्छति? तस्य कृपया अस्माभिः धनं, राज्यं, पत्न्यः, जीवितम्, कुलम्, प्रजाः, शत्रुषु जयः, लोकाः च प्राप्ताः। पश्य पुरुषश्रेष्ठ—दिव्य, भौम, शरीरेषु च लक्षणानि, भीषणानि, दुष्प्रतीतानि, समीपे दृष्ट्वा, भय, मोहं च जनयन्ति। मे ऊरू, नेत्रे, भुजाः पुनः पुनः कम्पन्ते, हृदयम् अशान्तम्; नूनम् अशुभं किमपि समीपं आगच्छति। अरण्यशृगालः ज्वलन्मुखः उदयन्ते सूर्ये उच्चैः नदति; अयं श्वा च भीतः इव मम समीपे क्रन्दति। पशवः दक्षिणे वामे च परिभ्रमन्ति, अश्वाः अश्रुपूर्णेक्षणाः विलपन्ति। कपोतः मृत्युदूतः, उलूकः च मनः विषण्णयति, रात्रौ उलूकस्य विकारः च निद्राभावं शून्यतां च सूचयति। दिशाः धूमेन आवृताः, क्षितिजः पर्वतेषु कम्पन्ते, महती गर्जनाः विद्युतः सह संजायन्ते। वायुः तीक्ष्णः, धूलिं तमः च विक्षिप्तम्, मेघाः रुधिरं सर्वत्र वर्षन्ति—अत्यन्तं भीषणम्। सूर्यः ज्योतिः हरितः, ग्रहाः आकाशे परस्परं धर्षयन्ति, दिवम् अग्निमयं विक्षिप्तं विचित्रैः जीवैः पूर्णम्। नद्यः प्रवाहः च उद्वेगं गच्छन्ति, सरांसि च मनांसि च विक्षिप्तानि, अग्निः घृतस्य अपि न प्रज्वलति। किम् एषः कालः दर्शयति? वत्साः मातृस्तनात् न पिबन्ति, गावः दुग्धं न ददति; अश्रुपूर्णमुख्यः गावः विलपन्ति, वृषभाः च हर्षं न कुर्वन्ति। देवता विलपन्ति, स्वेदन्ति, कम्पन्ति; नगर, ग्राम, उद्यान, सरः, आश्रमाः च शोभां हर्षं च नितराम् हन्ति। किम् एषः दुर्भाग्यं दर्शयति? मम मतिः—एते महालक्षणैः, नूनम् पृथिवी भगवतः चरणैः वञ्चिता, तैः च विशिष्टैः जनैः यैः तद्भाग्यं प्राप्तम्, समृद्धिं च हानिम् प्राप्ता। एवं चिन्तयन्, मनः तैः लक्षणैः विक्षिप्तम्, हे ब्रह्मन्, कपिध्वजः यादवपुरीतः पुनः आगतः। सः तं पादयोः पतितम्, पूर्ववत् न, विषण्णं, मुखं नतं, नेत्रपद्मात् अश्रूणि पतन्ति। तं भ्रातरं, मनः विषण्णं, रूपं बदलितं दृष्ट्वा, राजा मित्राणां मध्ये पृच्छति, नारदस्य वचनं स्मरन्। युधिष्ठिरः उवाच—किम् अनर्तपुरीस्थाः बान्धवाः सुखेन वर्तन्ते—मधवः, भोजः, दशार्हः, आहुकः, सात्वतः, अंधकः, वृष्णयः? किम् शूरः मातामहः कुशलः, तस्य पत्नी अपि? किम् काका अनकदुन्दुभिः अनुजैः सहितः सुरक्षितः? सप्त भगिन्यः, तेषां पतयः, अन्ये मातुलाः पुत्रैः सह, तेषां स्नुषाः देवकीमुख्याः सुरक्षिताः? किम् राजा आहुकः जीवति, तस्य दुश्चरित्रपुत्रः, अनुजः च? किम् ह्रिदिकः पुत्रेण, अक्रूरः, जयन्तः, गदः, शरणः सुरक्षिताः? शत्रुजित् अन्ये च कुशलिनः? किम् रामः सात्वतानां प्रभुः सुखेन वर्तते? किम् प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां महारथः कुशलः? किम् अनिरुद्धः कामपरायणः वृद्धिम् प्राप्नोति, भाग्यवान्? सुषेणः, चारुदेशः, साम्बः जाम्बवत्याः पुत्रः, कर्ष्णीनां श्रेष्ठाः, तेषां पुत्राः ऋषभादयः कुशलिनः? शौरिप्रियाः—श्रुतदेवः, उद्धवः, सुनन्दः, नन्दः, शिरीषण्यः, अन्ये सात्वतश्रेष्ठाः सुरक्षिताः? ये रामकृष्णयोः बाहुप्रतापे निर्भराः, सुरक्षिताः? सख्यबन्धनैः युक्ताः मम कुशलं स्मरन्ति? किम् गोविन्दः भगवन् ब्राह्मणप्रियः भक्तवत्सलः, सुदर्मा नगरे मित्रैः परिवृतः सुखेन वर्तते? लोकानां हिताय, सुरक्षिताय, समृद्ध्यै च, किम् आद्यः अनन्तः मित्रः, नरः, यदुवंशसिन्धौ तिष्ठति? यादवः स्वनगरे पूजितः, बहुभिः बाहुभिः रक्षितः, परमसुखे क्रीडन्ति, वीरवत्। सत्याद्याः षोडशसहस्रयोषितः, भगवतः पादसेवनं परमकर्तव्यं मन्वानाः, दिव्यस्त्रीणां सौन्दर्यं जित्वा, इन्द्रपत्नीभ्यः योग्यं वरं लभन्ति। यादवश्रेष्ठाः, बाहुप्रतापेन निर्भयाः, सुदर्मा सभां, देवश्रेष्ठानां योग्यां, पदैः बलात् प्रविश्य, तत्र क्रीडन्ति। प्रिय, त्वम् रोगमुक्तः वर्तसे? तव तेजः शिथिलं इव दृश्यते। किम् किञ्चिद् अप्राप्तम्, अपमानितः, वा दीर्घकालं दूरस्थः?