धृतराष्ट्रः भ्रातृसहितः स्वपत्नी गांधार्या सह हिमालयदक्षिणे मुनिनिकेतनं गतः। तत्र दिव्या गङ्गा सप्तर्षिणां सुखाय सप्तधारा विभक्तवती, अतः सा सप्तस्रोतः नदीति प्रसिद्धा। तस्मिन्नेव स्थले सः यथाकालं स्नानं कृत्वा विधिवत् अग्नौ हविः समर्प्य, केवलं वारिसेवनं कुर्वन् सर्वकामैः रहितः शान्तचित्तः वर्तते। आसनप्राणसम्यमा विजित्य षडिन्द्रियाणि निगृह्य, रागतमोमलानि हरिस्मरणेन विनाश्य, सत्त्वशुद्धः अभवत्। तत्र सः ज्ञानं मनसि लीनं कृत्वा, क्षेत्रज्ञं आत्मनि विलीनं, आत्मानं ब्रह्मणि स्थित्वा, घटाकाशवत् महाकाशे लीयमानः वर्तते। मायावशेषगुणान् विनाश्य, इन्द्रियमनः संयम्य, सर्वं भोजनं परित्यज्य, स्थाणुवद् अचलः तिष्ठति; सर्वकर्मनिरस्तः तस्य विघ्नः मा भूयात्। राजन्, अद्य आरभ्य पञ्चमे दिने सः देहं त्यजित्वा भस्मीकृतः भविष्यति। तस्य पतिं ज्वलिते, पतिव्रता भार्या भ्रातृसहितया बहिः स्थित्वा, अग्निसंप्रवेशं पत्युः पश्यति। एतद् अद्भुतं श्रुत्वा, कुरुवंशज, विदुरः हर्षशोकयुतः तीर्थयात्रायाः निमित्तं तस्मात् प्रस्थानं करिष्यति। एवं उक्त्वा नारदः तु तुम्बुरुसहितः स्वर्गं जगाम; युधिष्ठिरः तु तस्य वचनानि हृदि स्थाप्य शोकं त्यक्तवान्। किमेतत् अद्भुतं दृश्यते? वसुदेवः सर्वात्मा, तस्य व्रजवासिनां बालानां च अप्राकृतं प्रेम वृद्धिं प्राप्नोति। तत्र, अजेयः भगवान् यत्र वर्तते, तत्र मनुष्यपश्वादयः स्वभावशत्रवः मृगश्शीघ्रः अन्यैः सह मित्रवत् वर्तन्ते। तत्र, परमैकात्मा अनन्तः भगवान्, यस्य ज्ञानं दुर्गमम्, गोपबालवत् बाललीलाः क्रियते, पूर्ववत् वत्समित्रान् अन्वेष्टुं, हस्ते ग्रासं धारयन्, ब्रह्मा सृष्टिकर्ता तं पश्यति। तं दृष्ट्वा ब्रह्मा शीघ्रं स्वयानयानात् अवतीर्य, भूमौ सुवर्णदण्डवत् प्रणम्य, चतुर्मुखमुकुटैः भगवतो द्विपादौ स्पृशन्, हर्षबाष्पैः अभिषेकं अकरोत्। पुनः पुनः उत्थाय, दीर्घकालं कृष्णपादयोः पतित्वा, पूर्वं दृष्टं ऐश्वर्यं स्मृत्वा, उपविश्य तिष्ठति। ततः शनैः उत्थाय, नेत्राणि मार्जयन्, कन्धं नमयन्, मुकुन्दं पश्यन्, अञ्जलिं कृत्वा, विनयसम्पन्नः, कम्पमानः, गद्गदस्वरेण बाष्पपूरितया वाचा भाषते। सूतः उवाच—यदा अर्जुनः द्वारकायां स्वबान्धवान् द्रष्टुं, श्रीकृष्णस्य कर्माणि ज्ञातुं, तत्र गतः। तत्र मासान् अतिक्रान्तान् अर्जुनः न प्रत्यागच्छत्; तदा, कुरुश्रेष्ठ, भीषणा अपशकुनानि दृष्टानि। सः कालस्य तीव्रगमनं, प्रकृतिविपर्ययम्, जनानां दुश्चरित्रं, क्रोधलोभमिथ्याव्यवहारैः प्रेरितं, अपश्यत्। व्यवहारः बहुधा कुटिलः, मित्रता मिथ्याभावेन दूषिता, पिता-माता-मित्र-भ्रातृ-दम्पत्यादिषु कलहः जातः। एवं भीषणानि अपशकुनानि प्रजासु प्रवर्तमानेषु, राजा लोभाधर्मवृद्धिं दृष्ट्वा, अनुजं प्रति भाषते। युधिष्ठिरः उवाच—अर्जुनः द्वारकायां स्वबान्धवान् द्रष्टुं, श्रीकृष्णस्य कर्माणि ज्ञातुं, प्रेषितः। सप्तमासाः अतीतान्, तव अनुजः भीमसेनः न प्रत्यागच्छति; कारणं मे न ज्ञातम्। किं दिव्यऋषिणा निर्दिष्टः कालः आगतः, यदा भगवान् पृथ्वीलीलां संत्यज्य इच्छति? भगवतः प्रसादेन वयं धनं, राज्यं, पत्न्यः, जीवितं, कुलं, प्रजाः, शत्रुजयम्, लोकान् अपि प्राप्तवन्तः। पश्य, नरश्रेष्ठ, एतानि अपशकुनानि—दिव्यं, भौमं, शारीरं—भीषणा, समीपे प्रकटानि, भीतिं मोहं च जनयन्ति। मम ऊरू, नेत्रे, बाहवः पुनः पुनः कम्पन्ते, हृदयम् अशान्तम्; निश्चितं किञ्चिद् अनिष्टं समीपं आगच्छति। श्वा अग्निमुखः उदयन्तं सूर्यं प्रति ह्रादति; एवं, प्रिय, श्वा मम प्रति भयवत् रुदति। पशवः दक्षिणवामतः मम परिक्रमन्ति, नरश्रेष्ठ, अश्वाः अश्रुपातं कुर्वन्ति। कपोतः मृत्युदूतः, उलूकः च मनः विक्षिप्यति, रात्रौ उलूकस्य विकारः निद्राहीनतां शून्यतां च सूचयति। दिशः धूमेन पूर्णाः, दिशाः पर्वतानि च कम्पन्ते, प्रिय, महान् गर्जनः विद्युत्सहितः। वायुः तीक्ष्णः, धूलिम् अन्धकारं च वितरति; मेघाः सर्वत्र रुधिरम् वर्षन्ति, भीषणरूपेण। सूर्यः तेजः हीनः, ग्रहाः आकाशे परस्परं घर्षन्ते, दिवं ज्वलन्तम्, विचित्रैः प्राणिभिः पूर्णम्। नद्यः सरितः च उद्विग्नाः, सरांसि च मनांसि च; अग्निः घृतस्यापि न दीप्यते; किम् एषः कालः जनयिष्यति? वत्साः मातुः स्तनं न पिबन्ति, गोः स्तन्यं न प्रवर्तते; गाः अश्रुपूर्णमुख्यः रुदन्ति, वृषभाः हर्षं न कुर्वन्ति। देवताः रुदन्ति, स्वेदन्ति, कम्पन्ति; नगराणि, ग्रामाः, उद्यानानि, सरांसि, आश्रमाः च शोभा हर्षं च त्यक्तवन्तः; किम् अनिष्टं दर्शयन्ति? अहं मन्ये, एतेन महाशकुनैः, निश्चितं पृथ्वीः भगवतो पदाभ्यां तथा तैः विशिष्टैः जनैः रहिता, ऐश्वर्यं च नष्टम्। एवं चिन्तयन्, अपशकुनैः उद्विग्नचित्तः, ब्रह्मन्, कपिध्वजः यादवपुर्यात् प्रत्यागच्छत्। सः तं पादयोः पतितं, पूर्ववत् न, दुःखितम्, शिरः नमितम्, नेत्रकमलात् अश्रुपातं कुर्वन्तम् अपश्यत्। तं भ्रातृं, दुःखितहृदयम्, रूपपरिवर्तितम्, मित्रमध्यस्थः राजा नारदवचनं स्मृत्वा पप्रच्छ।