राज्ञः समक्षे नारदः महर्षिः तुंबुरुश्च तिष्ठन्तः धर्मराजाय इदं कथयामासुः—“हे राजन्, अजेन्द्रियाणि हस्तिनः भक्ष्यं भवन्ति सजन्यैः, पादरहितानि चत्वारिपादैः, सर्वेषां मध्ये दुर्बलाः बलवतां आहारः भवन्ति; जीवन्ति जीवन्ति जीवन्तं भुञ्जते। एवं जीवनस्य परस्परं जीवनं आधारः अस्ति। स एव परं पुरुषः, सर्वात्मा, स्वयमेवात्मानं पश्यन्, सर्वेषां अन्तः बहिश्च स्थित्वा, स्वमायया अवतीर्णः, दृश्यते। स एव भगवान्, जीवोत्पत्तिसंहारकर्ता, देवद्विषां नाशाय कालरूपेण अवतीर्णः। तस्य कार्यं दिव्यं समापितम्; अद्य तावत् कर्तव्यशेषे प्रतीक्षते। यावत् स भगवान् इह स्थितः, तावत् यूयं निरीक्षध्वं। धृतराष्ट्रः भ्रात्रा सह, गान्धार्या पत्नीया च, हिमालयस्य दक्षिणे ऋषिमठं गतः। तत्र सप्तर्षीणां सुखाय गङ्गा सप्तकुल्याः सप्तशाखाभिः विभक्ता, तस्मात् सा सप्तस्रोतः इति प्रसिद्धा। स तत्र कालेन यथाविधि स्नात्वा, वह्नौ हविः समर्प्य, केवलं जलेन जीवन्, प्रशान्तचित्तः, सर्वकामविवर्जितः वर्तते। आसनप्राणसंयमं कृत्वा, षडिन्द्रियाणि संयम्य, हरीं ध्यानसमाधिना रजस्तमः मलं नाशयित्वा, शुद्धसत्त्वगुणः अभवत्। ज्ञानं मनसि लीनं कृत्वा, क्षेत्रज्ञं आत्मनि विलाप्य, आत्मानं ब्रह्मणि निवेश्य, घटाकाशवत् आकाशे लीनः वर्तते। मायाशेषगुणक्षयेन्द्रियमनः संयम्य, सर्वभोजनत्यागेन, अचलः स्थाणुवत् तिष्ठन्, सकलकर्मत्यागी, तस्य काचिदपि विघ्नः न भवतु। अद्य प्रभृति पंचमे दिने स देहं त्यक्ष्यति, स च भस्मनि परिणमिष्यति। तस्य पतिं वह्नौ दग्धे, धर्मपत्नी गान्धारी भ्रातृपतिना सह वह्निं दृष्ट्वा बहिः स्थित्वा तिष्ठति। एवं श्रुत्वा, हे कुरुनन्दन, विदुरः आश्चर्येण हर्षशोकयुतः, तीर्थयात्रायाः अभिमुखः अभवत्। नारदस्तु तदुक्त्वा तुंबुरुणा सह दिवं जगाम। धर्मराजः तस्य वचांसि हृदि स्थाप्य शोकं परित्यक्तवान्। किं इदं, इति धर्मराजः विचारयन्, वसुदेवात्मनि, सर्वात्मनि, व्रजवासिनां बालानां च, पूर्वकदापि अदृष्टं स्नेहवृद्धिं पश्यति। तत्रैव पुरुषव्याघ्र, मनुष्यपश्वादयः स्वाभाविकशत्रवः अपि मित्रवत् वर्तन्ते, यत्राजितः भगवान् मृगैः शीघ्रगैः च अन्यैः सह वसति। तत्रैकः परमाद्वयः अनन्तः भगवान्, अगम्यबुद्धिः, गोपालबाल्यलीलाः प्रकटयन्, पूर्ववत् वत्समित्रान्वेषणं कुर्वन्, हस्ते भोज्यकण्ठकं धारयन्, ब्रह्मणा सृष्टिकर्त्रा दृष्टः। तं दृष्ट्वा ब्रह्मा स्वयानयान्निपत्य, सुवर्णदण्डवत् भूमौ प्रणम्य, चतुर्मुखमौलिभिः भगवत्पादौ स्पृष्ट्वा, हर्षाश्रुभिः अभिषेकं चकार। स पुनः पुनः उत्थाय, चिरकालं श्रीकृष्णपादयोः पतित्वा, पूर्वदृष्टमहिमानुस्मरणेन उपविश्य, शनैः उत्थाय, नेत्रे प्रक्षालयन्, जडग्रीवः मुकुन्दं सस्मितं पश्यन्, कृताञ्जलिः विनीतः, कम्पमानः, अर्धोदितगद्गदस्वरेण भाषते स्म। एवं सति, सूतः उवाच—यदा अर्जुनः द्वारकां गतः, स्वबान्धवान् द्रष्टुं, श्रीकृष्णस्य कर्माणि श्रोतुं च, तदा कतिपयमासान् यावत् न प्रत्यागच्छत्। तदा, कुरुश्रेष्ठ, भयङ्करदुरुत्तराणि निमित्तानि दृष्टानि। कालस्य प्रचण्डगतिरेव दृष्टा, धर्मस्य विपर्ययः, जनानां च स्वभावदोषः—क्रोधलोभमायायुतः। व्यवहाराः कुटिलाः, मैत्री कपटेन दूषिता, पितृमातृमित्रभ्रातृदम्पत्योः कलहे उत्पन्ने। एवं कालस्य प्रवृत्तौ, लोकेषु लोभाधर्मवृद्धिं दृष्ट्वा, राजा भ्रातरं सम्बोधितवान्। स उवाच—“अर्जुनः द्वारकां गतः, स्वजनदर्शनकाङ्क्षया, श्रीकृष्णस्य कर्मश्रोतुम्। सप्तमासाः अतीतानि, भीमसेनः अपि न प्रत्यागतः; कारणं न जानामि। किं स भाग्यवद्भिः ऋषिभिः निर्दिष्टः कालः सम्प्राप्तः, यदा भगवान् स्वलीलां संहर्तुमिच्छति? तस्य प्रसादेन वयं धनं, राज्यं, भार्याः, प्राणाः, कुलं, प्रजाः, शत्रुजयः, लोकानपि प्राप्तवन्तः। इमानि निमित्तानि पश्य—दिव्यानीहस्थानीयानि, देहस्थानीयानि, भीषणानि, संप्रत्युपस्थितानि, भयविषादकराणि। मे ऊरू नेत्रे भुजाश्च पुनः पुनः कम्पन्ते, हृदयं च स्थिरं नास्ति; नूनं किञ्चिदशुभं सम्प्राप्तम्। अग्निमुखी शृगाला उदयन्तं सूर्यं प्रति व्याघुरति, श्वा च भयभीतवत् मां प्रति क्रोशति। पशवः दक्षिणोत्तरे च मां परितः भ्रमन्ति, अश्वाश्च रुदन्ति। कपोतः कालदूतः, उलूकः च मनो विक्षिपति, रात्रौ क्रौञ्चः किंकिणीकृतिः निद्राहीनतां शून्यतां च सूचयति। दिशः धूमेन पूर्णाः, पर्वतानि च कम्पन्ते, मेघघोषाः विद्युत्सहिता महती च गर्जनाः सन्ति। वातः तीक्ष्णः, रजसा तमसा च व्याप्तः; मेघाः सर्वत्र रक्तं वर्षन्ति, भीषणरूपेण। सूर्यः तेजः हीनः, ग्रहाः आकाशे परस्परं घर्षन्ते, दिवि अग्निशिखाः विचित्रजनैः सह दृश्यन्ते। नद्यः सरितः च विक्षुब्धाः, सरांसि च मनांसि च; अग्निः घृतदानेऽपि न ज्वलति। किं इदं कालः करिष्यति? वत्साः मातृस्तन्यं न पिबन्ति, धेनवः न क्षीरं प्रयच्छन्ति; अश्रुपूर्णमुख्यः धेनवः क्रोशन्ति, वृषभाः च न हृष्यन्ति। देवताः च रुदन्ति, स्वेदन्ति, कम्पन्ते च; नगराणि, ग्रामाः, उद्यानानि, सरांसि, आश्रमाश्च शोभायुक्ता न सन्ति, हर्षहीनानि च। किं एतद् अनिष्टं दर्शयन्ति? एवं, धर्मराजः, नारदवचांसि हृदि स्थाप्य, स्थितिमेतां विचिन्त्य, महद्भयम् अनुभूतवान्।” इत्येषा श्रीमद्भागवतस्य कथा, महर्षिणा नारदेन, धर्मराजस्य शोकनिवृत्तये, भगवतः लीला, धर्मस्य च लोपः, निमित्तानि च, सम्यक् समर्पिता।