पञ्चभूतसमुद्भूतं यदेतत् शरीरं कालकर्मगुणाधीनं तद् अन्यान् रक्षितुं न शक्नोति, यथा सर्पग्रस्तः स्वजनं रक्षितुं न समर्थः। हस्तरहिताः हस्तयुक्तानां भोज्यं भवन्ति, पादरहिताः चतुर्पादानां, सर्वेषु दुर्बलाः बलिनां आहारः—जीवनं जीवने जीवनम्। राजन्, स सर्वात्मा परमात्मा, स्वेनैवात्मना आत्मानं पश्यन्, अन्तर्यामी च बहिर्यामी च, स्वमायया प्रकटितः दृश्यते। स एव भगवतः, महाबाहो, सृष्टिस्थितिलयकर्ता, सुरशत्रूणां विनाशाय कालयुक्तेन रूपेण अवतरितः। दिव्यं कार्यं कृतं, शेषं यदस्ति तत् प्रतीक्षते; तावत् सर्वे यावत् भगवान् इह स्थितः, निरीक्षध्वम्। धृतराष्ट्रः भ्रात्रा सह गान्धार्या च पत्नीया हिमालयस्य दक्षिणं ऋष्याश्रमं गतः। तत्र गङ्गा सप्तस्रोतः सप्तर्षिभ्यः सुखाय सप्तधारा विभक्ता, अतः सप्तस्रोतः नदीति प्रसिद्धा। तत्र स धर्मानुसारं स्नानं कृत्वा अग्नौ विधिवत् होमं च, केवलं जलं पिबन्, शान्तचित्तः सर्वकामविवर्जितः वसति। आसनप्राणसम्यं विजय्य षडिन्द्रियाणि संहरन्, ध्यानेन हरिं रजस्तमः मलं नाश्य, शुद्धः सत्त्वगुणः जातः। ज्ञानं मनसि लीनं, क्षेत्रज्ञं आत्मनि विलीनं, आत्मानं ब्रह्मणि स्थाप्य, घटस्थं आकाशं यथा महाकाशे, स्थितः। अविद्या-मायावशेषे विनष्टे, इन्द्रियमनः निगृहीतं, सर्वं आहारं परित्यज्य, स्थाणुवत् अचलः तिष्ठति; सर्वकर्मत्यागी तस्य बाधा नास्तु। राजन्, अद्य आरभ्य पञ्चमे दिवसे स देहम् त्यजित्वा भस्मीकृतः भविष्यति। तस्य पत्न्याः पतिसंस्कारं पश्यन्त्या भ्रातृसहिता वह्नौ पतिसं शरीरं दग्धं दृष्ट्वा बहिः तिष्ठति। एतद् अद्भुतं श्रुत्वा, कुरुनन्दन, विदुरः हर्षशोकयुतः तीर्थयात्रायाः निमित्तं तस्मात् प्रयाति। एवं कथयित्वा नारदः तु तुम्बुरुना सह स्वर्गं जगाम। युधिष्ठिरः तस्य वचनानि हृदि स्थाप्य शोकं त्यजित्वा स्थितः। किं एतत् अद्भुतं दृश्यते? वसुदेवस्य सर्वात्मनः लोके व्रजवासिनां बालानां च अप्राकृतं प्रेम वर्धते। यत्र अजितः भगवान् निवसति, तत्र नरपशवः मित्रवत् सन्ति, मृगः शीघ्रगामी चान्ये च पशवः तत्र सन्निहिताः। तत्र अद्वितीयः अनन्तः परमेश्वरः, यस्य ज्ञानं दुर्गमं, गोपालबालरूपेण बाल्यलीलाः कृतवान्, वत्सान् मित्राणि च अन्वेष्य, हस्ते खाद्यभागं धारयन्, ब्रह्मा सृष्टिकर्ता तं दृष्टवान्। ब्रह्मा स्वयान् वाहनात् शीघ्रं अवतीर्य, भूमौ सुवर्णदण्डवत् प्रणम्य, चतुर्मस्तककिरणैः भगवतो द्विपद्मौ स्पृशन्, हर्षाश्रुभिः अभिषेकं कृतवान्। पुनः पुनः उत्थाय, कृष्णपादयोः पतन्, पूर्वं दृष्टं ऐश्वर्यं स्मरन्, दीर्घकालं उपविश्य स्थितः। ततः शनैः उत्थाय, नेत्रे प्रक्षालयन्, कण्ठं नमयन्, मुकुन्दं नीरूप्य, कृताञ्जलिः विनीतः शान्तः कम्पमानः, अश्रुपूरितया कण्ठगद्गदया वाचा भाषितवान्। सूतः उवाच—अर्जुनः द्वारकां गतः, स्वबन्धून् द्रष्टुं, श्रीकृष्णस्य कर्माणि ज्ञातुं इच्छन्। बहून् मासान् गत्वा अपि अर्जुनः न प्रत्यागच्छत्; कुरुषु श्रेष्ठ, तदा भीषणानि अशुभानि लक्षणानि दृष्टानि। कालस्य तीव्रगति, धर्मस्य उल्टा प्रवृत्ति, जनानां आचारः दुष्टः—क्रोधलोभमिथ्याभिः प्रेरितः। व्यवहारः बहुधा कुटिलः, मित्रता च कपटयुक्ता, पिता-माता-मित्र-भ्रातृ-पत्नीषु कलहः उद्भूतः। यदा कालः जनानां मध्ये अग्रसरः, तदा राजा लोभधर्मवृद्धिं दृष्ट्वा भ्रातृं संबोधितवान्। युधिष्ठिरः उवाच—अर्जुनः द्वारकां प्रेषितः, स्वबन्धून् द्रष्टुं श्रीकृष्णस्य कर्माणि ज्ञातुं इच्छन्। सप्तमासाः गताः, तव अनुजः भीमसेनः न प्रत्यागच्छत्; कारणं न जानामि। किं दिव्यस्य ऋषेः कथितः कालः प्राप्तः, यदा भगवान् भूमिलीलां त्यक्तुं इच्छति? तस्य प्रसादात् वयं धनं, राज्यं, पत्न्यः, जीवितं, कुलं, प्रजाः, शत्रुजयम्, लोकान् अपि प्राप्तवन्तः। पश्य, नरश्रेष्ठ, दिव्य-भूमि-शरीरस्थानि अशुभानि लक्षणानि समीपं आगतानि, भयमूढता च आवहन्ति। मम ऊरू, नेत्रे, भुजः पुनः पुनः कम्पन्ते, हृदयम् च स्थिरं नास्ति; निश्चितं अशुभं किञ्चित् समीपं आगच्छति। श्वश्रु-शृगाला ज्वालामुखी सूर्ये अभ्युदिते ह्रादयति; अयम् च श्वा मम समीपे भयाकुलवत् रोदनं करोति। पशवः दक्षिणवामतः मम परिभ्रमन्ति, नरश्रेष्ठ, अश्वाः च अश्रुपूर्णनयनाः विलपन्ति। काकः मृत्युं सूचयन्, उलूकः मम मनः विक्षिप्तम् करोति, रात्रौ काकः च कर्करयन् निद्राभावम् शून्यता च सूचयति। दिशः धूमेन पूर्णाः, क्षितिजः पर्वतेन सह कम्पन्ति, प्रिय, महान् गर्जनम् विद्युत् सह आगच्छति। वायुः तीक्ष्णः, धूलि-तमसा च व्याप्तः; मेघाः सर्वत्र रक्तवृष्टिं कुर्युः, अत्यन्तभीषणम्। सूर्यः तेजसा हीनः, ग्रहाः आकाशे परस्परं विघ्नं कुर्वन्ति, दिवः दीप्तिमान्, विचित्रैः जनैः पूर्णः। नद्यः सरितः च विक्षिप्ताः, सरांसि च, मनांसि अपि; अग्निः घृतस्य अपि प्रज्वलितः न भवति। किम् कालः आनयिष्यति? वत्साः मातुः स्तनं न पिबन्ति, धेनवः दुग्धं न ददति; धेनवः अश्रुपूर्णमुखाः विलपन्ति, वृषभाः च गवां मध्ये न हर्षयन्ति। एवं भगवतः लीला, धर्मस्य स्थितिः, कालस्य प्रवृत्तिः, राज्ञः चिन्ता, तेषां जीवनस्य यथाक्रमं वृत्तान्तः।