न तपसा, न वेदैः, न ज्ञानकर्मभ्याम्, नापि यत्नेन हरिः प्राप्यते—भक्तिमात्रेणैव सुलभः स्यात्, तत्र गोपीजनस्यैव प्रमाणं द्रष्टव्यम्। सहस्रशः मनुष्ययोनिषु जन्मनि गच्छति, ततो भक्त्याः प्रेम उत्पद्यते; विशेषतः कलियुगे भक्त्या भक्त्या—केवलया भक्त्या कृष्णः साक्षात् प्रतीयते। ये तु भक्तिद्वेषिणः, ते त्रिषु लोकेषु पतन्ति; यथा कदाचित् दुर्वासाः भगवद्भक्तदूषणात् महतीं पीडाम् अन्वभवत्। किं व्रतानां, किं तीर्थयात्राणां, किं योगस्य, किं यज्ञानां, किं ज्ञानचर्चायाः? केवलं भक्तिरेव मोक्षदायिनी। एवं नारदेन स्वस्वरूपं यथावत् श्रुत्वा, सा भगवती भक्तिः, सर्वमङ्गलसंयुक्ता, नारदम् इदं वचोऽब्रवीत्। भक्तिरुवाच—"धन्यस्त्वं, हे नारद! त्वदीयं मयि प्रेम निश्चलम्। नाहं त्वां कदापि त्यजामि, सदा तव हृदये स्थास्यामि।" "दयानिधे! त्वया मम दुःखं क्षणेन नष्टम्। एतौ मम सुतौ चेतनाहीनौ—तौ जागरय, जागरय।" सुत उवाच—एवं तस्याः वचनं श्रुत्वा, नारदः करुणया परिपूर्णः, तौ स्पृष्ट्वा कराङ्गुलिभिः जागरयितुं प्रवृत्तः। तस्य कर्णसंनिकर्षे मुखं स्थापयित्वा स सशब्दं प्रोवाच—"हे ज्ञान, शीघ्रं उत्तिष्ठ! हे वैराग्य, उत्तिष्ठ!" स वेदैः, वेदान्तेन, गीतया पुनः पुनः पाठयन् तौ जागरयितुं प्रयत्नं चकार; यत्नेन तौ किञ्चित् समुत्थितौ। तौ चाक्ष्णोः उद्घाटनं न शक्तवन्तौ, जडौ बकयोरिव, तनू धूसरकाष्ठवत् क्षीणौ। तौ क्षुधया कृशौ पुनः सुप्तौ दृष्ट्वा, स मुनिः चिन्तयन् बभूव—"किमिदानीं कर्तव्यम्?" "कथमेषां निद्रा, कथं चैतादृशं जरां सम्पद्यते?" इति चिन्तयन्, भार्गवः गोविन्दस्मरणं चकार। तस्मिन्न् एव क्षणे दिव्यं वाक्यं नभसि श्रुतम्—"मुनिवर, मा शुचः। तव प्रयत्नः निष्फलः न भविष्यति—न संशयः।" "एतस्मिनर्थे, हे देवर्षे, पुण्यकर्माणि कुरु। पुण्यश्लोकाः तव कर्म प्रचारयिष्यन्ति।" "यदा तत् पुण्यकर्म कृतं भविष्यति, तदा तयोः निद्रा जराच चैकक्षणे विनश्येताम्, भक्तिश्च सर्वत्र व्याप्ता भविष्यति।" एवं दिव्यं वाक्यं नभःशब्दं सर्वैः श्रुतम्; नारदः विस्मयमगमत्—"एतद् मया न ज्ञातम्।" नारद उवाच—"एतेनापि दिव्यवचसा रहस्यमेव विषयः कृतः। किं तदुपायः? किं कर्म कर्तव्यं येन तयोः कार्यं सिध्येत?" "क्व पुण्यश्लोकाः प्राप्यन्ते? कथं ते उपायं दास्यन्ति? अहं किमत्र कर्तव्यम्?" इत्यादि। सुत उवाच—तौ तत्र स्थाप्य, नारदः तीर्थात् तीर्थं गच्छन्, मार्गे महर्षीन् पृच्छन् चचार। सर्वैः तद्वृत्तान्तः श्रुतः, परं विमृश्य कोऽपि न प्रत्युवाच; केचिद् अशक्यम्, अन्ये दुर्ग्राह्यम्, केचिद् मौनम्, कियत् पलायिताः। त्रिषु लोकेषु महान् कोलाहलः उत्पन्नः, वेदवेदान्तगीतापाठैः उद्बोधितः। भक्तिज्ञानवैराग्यत्रये नोत्थिते, जनाः कर्णात् कर्णं शुश्रुवुः—"नान्य उपायः।" नारदेनापि योगिना न ज्ञातम्—कथं तर्हि अन्यैः इह मानवेषु वक्तव्यम्? एवं मुनिगणैः पृष्टः, तद् दुर्गमं निश्चित्य घोषितम्। तदा चिन्तापीडितः स बदर्याश्रमे समागतः, तत्रैव तदर्थं तपः कर्तुं निश्चितवान्। तस्मिन्न् एव काले, सन्मुखे सञ्जग्मुः महर्षयः सनकादयः, कोटिसूर्यसमप्रभाः; तेषां प्रमुखः मुनिः वाक्यम् उवाच। नारदः सन्ददर्श—"महद्भाग्येन यूयं मम साक्षात् प्राप्ताः। हे कुमाराः, कृपया शीघ्रं वदत, मयि दयां दर्शयन्तः।" "यूयं योगिनः, विवेकिनः, पञ्चसंयमसम्पन्नाः, प्राचीनतमपितरः। सदा वैकुण्ठनिवासिनः, हरिकथारसास्वादेन मत्ताः, केवलं तस्य कथायै जीवन्ति।" "ये हि हरिनाम सदा मुखे उच्चारयन्ति, तेषां कालवशाज्जरानुपतन्ति।" "केवलं भ्रुकुट्या ताभ्यां द्वारपालौ पतितौ, तयोः कृपया तौ पुनः पुरीं गतौ।" "योगभाग्येनैव यूयं मम दृष्टिगोचराः जाताः; कृपया मय्यनुकम्पां कुरुत।" "यद् दिव्यवचसा उक्तं, तस्य उपायं विस्तरेण वदत; कथं तदाचरणीयम्?" "कथं भक्तिज्ञानवैराग्ययुक्तानां सुखं स्यात्? कथं च सर्वेषां वर्णेषु स्नेहयत्नाभ्यां प्रतिष्ठापनीयं?" कुमाराः ऊचुः—"मा शुचः, देवर्षे! हृदि हर्षं कुरु। उपायः सुलभः अत्रैव विद्यमानः।" "हा नारद, त्वं धन्यः, वैराग्यशिरोमणिः, श्रीकृष्णदासानां अग्रगण्यः, योगिनां सूर्यवत्।" "तव भक्तिपथे सदा स्थितस्य, भक्तिसंस्थापनं न विस्मयकारि कृष्णदासस्य।" "बहवः मुनयः पृथिव्यां नानापथान् प्रकाशयन्ति, सर्वेऽपि क्लेशसाध्याः, स्वर्गफलप्रदाः च।" "यः तु वैकुण्ठमार्गः, स तु गुह्यतमः, तस्याचार्यः दुर्लभः, स चायत्तः सुभाग्येनैव।