यथा क्रीडकस्य इच्छया क्रीडनकानां संयोगवियोगौ भवतः, तथा एव जनानां संयोगवियोगौ भगवतः इच्छया एव सम्पद्येते। यः कश्चिदस्मिन्संसारे नित्यं वा अनित्यं वा मन्यते, स न खलु तथा, मोहजनितस्नेहात् ऋते तत्र शोचनीयता नास्ति। अतः, हे प्रिय, अज्ञानजनितं हृदयदौर्बल्यं त्यज; अहो, मया विना ते दीनबन्धवः कथं जीविष्यन्ति? एषः पञ्चमहाभूतसमुत्थितः देहः कालकर्मगुणाधीनः; सर्पग्रस्तः यथा अन्यं रक्षितुं न शक्नोति, तथा अन्योऽपि अन्यस्य रक्षणे समर्थः न। अत्र हि निर्हस्ताः हस्तिनां खाद्यं भवन्ति, निर्ग्राहाः चतुष्पदाम्; सर्वेषां मध्ये दुर्बलाः बलिनां आहारः—जीवो जीवस्य जीवनम्। स एव परः पुरुषः, सर्वात्मा, स्वयमेव आत्मनात्मानं पश्यन् अन्तर्यामी च बहिर्यामी च, स्वमायया प्रकटितः, तं पश्य। स एव भगवान्, सृष्टिकर्ता, भूतानां पालनकर्ता, अद्य कालरूपेण अवतीर्य, सुरद्विषां विनाशाय प्रवृत्तः। दिव्यकार्यं निष्पन्नम्, अद्य शेषस्य प्रतीक्षां करोति; यावत् स भगवान् अत्र स्थितः, तावत् भवन्तः निरीक्षन्तु। धृतराष्ट्रः भ्रात्रा सह, गांधार्या पत्न्या च, हिमालयस्य दक्षिणे मुनिनिकेतनं गतः। तत्र सप्तर्षीणां प्रीत्यर्थं गङ्गा सप्तस्रोतः विभागं कृत्वा सप्तवधाभिः वहन्ती सप्तस्रोतः नदी अभवत्। तत्र सः, काले काले स्नानं कृत्वा, विधिनाऽग्नौ हविः समर्प्य, केवलं जलं पिबन्, प्रशान्तचित्तः, सर्वकामविवर्जितः वर्तते। आसनप्राणसंयमं कृत्वा, षडिन्द्रियसंवरणं, हरीं ध्यानतः रजस्तमः मलं निःशेषं नाशयित्वा, सत्त्वगुणविशुद्धः अभवत्। मनः विज्ञानं संनिधाय, क्षेत्रज्ञं स्वात्मनि लीनं कृत्वा, आत्मानं ब्रह्मणि निवेश्य, घटाकाशवत् व्योम्नि लीयते। मायाशेषगुणनाशेन, इन्द्रियमनः संयम्य, सर्वभोजनत्यागेन, स्थाणुवत् अचलं स्थित्वा, सर्वकर्मपरित्यागी, तस्य विघ्नो नास्तु। हे राजन्, अद्य पञ्चमे दिने, सः देहम् उत्सृज्य भस्मसात् भविष्यति। यस्य पतिः वह्नौ दह्यते, पतिव्रता सा भ्रातृपतिना सह वह्निदर्शने बहिर्दृष्टिपातं करिष्यति। एवं आश्चर्यजनकं वचनं शृत्वा, कुरुनन्दन, विदुरः हर्षशोकयुतः, तीर्थयात्रां कर्तुं निर्गमिष्यति। एवमुक्त्वा नारदः तु तुम्बुरुणा सह स्वर्गं जगाम; युधिष्ठिरः तस्य वचांसि हृदि निधाय शोकं त्यक्तवान्। किं एतदाश्चर्यम्? वसुदेव आत्मनि, व्रजवासिनां बालानां च, पूर्वमदृश्या प्रीतिरेव वर्धते। तत्र मनुष्यपश्वादयः नैसर्गिकवैरिणः अपि, अजेयभगवत्सन्निधौ, मृगैः शीघ्रगैः सह मित्रवत् वसन्ति। तत्र स परं ब्रह्म, अद्वितीयम्, अनन्तं, अगम्यज्ञानम्, गोपालबालरूपेण, बाल्यविलासं कुर्वन्, सखीनां वत्सानां च अन्वेषणं कुर्वन्, हस्ते भोज्यखण्डं धारयन्, ब्रह्मणा सृष्टिकर्त्रा दृष्टः। तं दृष्ट्वा ब्रह्मा स्वयानयान्निपत्य, भूमौ सुवर्णदण्डवत् प्रणम्य, चतुर्मुखशिरसाम् मुकुटैः भगवत्पादौ स्पृष्ट्वा, हर्षाश्रुभिः अभिषेकं चकार। पुनः पुनः उत्थाय, चिरकालानन्तरं, कृष्णस्य पादयोः पतित्वा, पूर्वदृष्टमहिमानुस्मरणेन उपविष्टः। अथ शनैः उत्थाय, नेत्रे प्रक्षालयन्, नम्रग्रीवः, मूकुन्दं निरीक्षन्, कृताञ्जलिः, विनयसमन्वितः, कम्पमानः, अश्रुपूर्णकण्ठेन वाचा उवाच। सूत उवाच—यदा अर्जुनः द्वारकां गतः स्वबान्धवदर्शनकृष्णचरितश्रवणलालसया, तदा कतिपयानि मासान्यत्यगात्; अर्जुनः न प्रत्यागच्छत्। ततः, कुरुश्रेष्ठ, भीषणरूपाणि उग्राणि निमित्तानि दृष्टानि। सः कालस्य भीष्मगतिं, धर्मस्य विपर्ययम्, जनानां च स्वभावदोषप्रवृत्तिम्—क्रोधलोभमिथ्याचारप्रवृत्तिं—ददर्श। व्यवहाराः बहवो वञ्चनायुक्ताः, स्नेहः अपि कपटयुक्तः, पितृमातृमित्रभ्रातृदम्पत्योः मध्ये कलहः अभवत्। एवं घोराणि निमित्तानि, काले प्रवर्तमाने, लोके दृष्ट्वा, राजा लोभाधर्मवृद्धिं अवेक्ष्य, स्वभ्रातरं प्राह। युधिष्ठिर उवाच—अर्जुनः द्वारकां गतः, स्वबान्धवदर्शनकृष्णचरितश्रवणलालसया। सप्तमासाः अतीतानि, तव भ्राता भीमसेनः अपि न प्रत्यागतः; कारणं अहं न जानामि। किं सा नारदेन पूर्वं कथिता समयः सम्प्राप्तः, यदा भगवान् पृथिव्यां लीलां संत्यक्तुमिच्छति? यस्य प्रसादात् वयं धनं, राज्यं, भार्याः, प्राणान्, कुलं, प्रजाः, शत्रुविजयं, लोकान् च प्राप्तवन्तः। पश्य—एतानि दारुणानि निमित्तानि—दैविकानि, भौतिकानि, शारीरकानि—भीषाणि, समीपस्थानि, अस्मान् भयमोहयुतान् कुर्वन्ति। मे जङ्घाः, नेत्रे, बाहवः पुनः पुनः कम्पन्ते, हृदयं च स्थिरं नास्ति; नूनं किञ्चिदशुभं समीपमागतम्। अग्निमुखी शृगाला उदयन्तं सूर्यं प्रति ह्रादं कुर्वन्ति; कुक्कुरः च माम् उपद्रवति यथा भीतः। पशवः वामदक्षिणतो भ्रमन्ति, अश्वाश्च रुदन्ति। पिङ्गलः, मृत्युदूतः, उलूकः च मनो व्याकुलयति, निशीथिनी च विक्रन्दति—एते निद्राभावशून्यतायाः सूचकाः। दिशः धूमेन पूर्णाः, दिशः पर्वतैः सह कम्पन्ते, महद्भिः गर्जनैः विद्युत्सहिता अपि। वायुः तीक्ष्णः, रजः तमः च वितन्वन् वर्तते; मेघाः असृग्वर्षं सर्वत्र अतिभयानकं वर्षन्ति।