युधिष्ठिरः भगवन्तं नारदमृषिं सस्नेहमुवाच—"भगवन्, न जानामि कुत्र गतौ मम मातापित्रौ, न च जानामि कुत्र गता मम माता, या पुत्रशोकविह्वला तपस्यासक्तचित्ता चासीत्।" तस्मिन्नेव काले, यथा नौकायाः कर्णधारः सागरं तीर्तुं मार्गदर्शकः स्यात्, तथा सर्वर्षिषु श्रेष्ठः नारदः प्रख्यातकीर्तिः तं प्रति वाक्यमब्रवीत्। नारदः उवाच—"यथा गावः स्वैः पाशैः स्तम्भे बद्धाः स्युः, तथा सर्वजनाः नामरूपवशेन बन्धनं प्राप्नुवन्ति, भगवतः समर्पणार्थं कर्माणि कुर्वन्तः। यथा क्रीडनकानां संयोगवियोगौ क्रीडकस्य इच्छया भवतः, तथा जनानां संयोगवियोगौ अपि भगवतः संकल्पेनैव। यत् त्वं स्थिरमस्थिरं वा मन्यसे, तत् न हि तथा; मोहजनितस्नेहात् विना शोकहेतुः नास्ति। अतः प्रिये, अज्ञानसमुत्थां हृदयदौर्बल्यं त्यज। 'मया विना ते दीनाः कथं जीविष्यन्ति?' इति चिन्ता त्याज्या। एषः पञ्चभूतसमुत्थः देहः कालकर्मगुणाधीनः; यथा सर्पग्रस्तः अन्यं रक्षितुं न शक्नोति, तथा अन्यस्य रक्षणं कः कुर्यात्? हस्तरहिताः हस्तिनां भोक्तव्याः, पादरहिताः चतुष्पादानां; सर्वत्र दुर्बलाः बलिनां आहारः भवन्ति—जीवनं जीवनस्य खादनं। राजन्, स एव परमात्मा सर्वात्मा आत्मना आत्मानं पश्यन्, स्वमायया अभिव्यक्तः, सर्वत्र अन्तर्यामी च अस्ति; तं पश्य। स एव भगवान् सर्वभूतकर्त्ता पालनकर्ता च, कालरूपेण अवतीर्य, सुरारिपूनां विनाशाय समागतः। दिव्यं कार्यं सम्पन्नम्; अवशिष्टं कर्तव्यं प्रतीक्षते; यावत् भगवानिह तिष्ठति, तावत् सर्वे पश्यन्तु। धृतराष्ट्रः भ्रात्रा सह गान्धार्याः पत्न्या च हिमालयदक्षिणे मुनिनिकेतनं गतः। तत्र सप्तर्षीणां कृते दिव्या गङ्गा सप्तस्रोतः प्रवहन्ती दृश्यते। सः तत्र यथाकालं स्नात्वा, विधिवत् वह्नौ हविर्यजन्, केवलं जलमाश्रित्य, प्रशान्तचित्तः सर्वकामविवर्जितः वर्तते। आसनप्राणसंयमं कृत्वा, षडिन्द्रियसंवरणं च, ध्यानयोगेन हरीं स्मरन्, रजस्तमः मलं निहत्य, शुद्धसत्त्वगुणः अभवत्। ज्ञानं मनसि लीनं कृत्वा, क्षेत्रज्ञं आत्मनि विलीनम्, आत्मानं ब्रह्मणि संस्थाप्य, घटाकाशवत् आकाशे लीनः वर्तते। मोहावशेषगुणक्षयः, इन्द्रियनिग्रहेण, मनोनिग्रहेण, सर्वभक्ष्यत्यागेन, स्थाणुवत् अचलः स्थितः। यस्य सर्वकर्मपरित्यागः, तस्य न किञ्चिद् विघ्नं स्यात्। राजन्, अद्य पञ्चमे दिने सः देहमुत्सृज्य, भस्मनि परिणमिष्यति। तस्य पत्न्यपि भ्रातृपतिना सह, पतिं दग्धमानं दृष्ट्वा वह्नौ बहिः स्थित्वा, पतिस्मरणं करिष्यति। एतद्भूतं श्रुत्वा कुरुनन्दन, विदुरः हर्षशोकयुतः तीर्थयात्रां कर्तुं निर्गमिष्यति। एवं कथयित्वा नारदः तुम्बुरुणा सह स्वर्गं जगाम। युधिष्ठिरः तस्य वचनानि हृदि स्थाप्य, शोकं त्यक्तवान्। किं एतदद्भुतं दृश्यते? सर्वात्मनि वासुदेवस्मिन्प्रेम वृद्धिं गच्छति, व्रजवासिनां बालानां च। तत्र पुरुषमृगादयः स्वभावशत्रवः अपि, अजिते भगवति वसति, मित्रवत् सह वर्तन्ते। तत्र परमात्मा, अद्वयः अनन्तः अगम्यबुद्धिः, गोपालबालकलीलां कुर्वन्, पूर्ववत् वत्सान् सखीन् च अन्वेषयन्, हस्ते भोजनकबलेन, ब्रह्मणा सृष्टिकर्त्रा दृष्टः। तम् दृष्ट्वा ब्रह्मा स्वविमानात् शीघ्रं अवतीर्य, सुवर्णदण्डवत् भूमौ प्रणम्य, स्वचतुर्मुकुटैः भगवत्पादद्वयं स्पृष्ट्वा, नेत्राभ्यां प्रमोदाश्रूणि सिञ्चन्, अभिषेकं चकार। बहुधा उत्थाय पुनः पुनः कृष्णपादयोः पतित्वा, दीर्घकालात् उपविश्य, पूर्वदृष्टमहिमानं स्मरन्, मनसा विस्मितः। ततो मन्दमुत्थाय, नेत्रे प्रक्षालयन्, कन्धरां नमयन्, मुक्ता अश्रुविलीनया वाचा, संयतमानसः, भक्त्या कृताञ्जलिः, कम्पमानः, मुकुन्दं सस्नेहमुवाच। एवमस्ति, सुतः उवाच—यदा अर्जुनः द्वारकां स्वबान्धवान् द्रष्टुं श्रीकृष्णस्य च कार्याणि श्रोतुं प्रस्थितः, तदा कतिपयानि मासान्यत्येत्य अपि न प्रत्यागच्छत्। ततः कुरुश्रेष्ठ, भीषणाः अमंगलसूचकाः निमित्तानि दृष्टानि। कालस्य भीषणा गतिरेव साक्षात्, लोकव्यवहारस्य विपर्ययः, जनानां च दुर्गतिः, क्रोधलोभमिथ्याचारप्रवृत्तिः अपि द्रष्टा। व्यवहाराः प्रायशः कुटिलाः, मैत्री च कपटयुक्ता, पितृमातृमित्रभ्रातृदंपत्योः कलहः अभवत्। एवं घोराणि निमित्तानि लोकानां मध्ये कालप्रवृत्त्या दृष्ट्वा, राजा लोभाधर्मयोः वर्धनं च निरीक्ष्य, स्वमनोऽनुजं प्रति उवाच। युधिष्ठिरः उवाच—"अर्जुनः द्वारकां गतः स्वबान्धवान् द्रष्टुं श्रीकृष्णस्य च कार्याणि श्रोतुं। सप्तमासाः अतीतानि, भीमसेनोऽपि न प्रत्यागच्छत्; कारणं न जानामि। किं दिव्यर्षिणा निर्दिष्टः कालः सम्प्राप्तः, यदा भगवान् स्वलीलां संहतुं इच्छति? तस्य प्रसादेन राज्यं, धनं, जीवितं, भार्याः, प्रजाः, शत्रुजयं, लोकानपि प्राप्तवन्तः। पश्य एतानि दारुणानि निमित्तानि—दैविकानि, भौमिकानि, शारीरकानि—भीयानि, समीपे दृष्ट्वा, भयमोहौ सञ्जातौ। मम ऊरू, नेत्रे, बाहवः पुनः पुनः कम्पन्ते, हृदयं च चलति; नूनं किञ्चिदशुभं समीपमागतम्। वह्निमुख्या शृगाला सूर्ये उदिते क्रोशन्ति; कुक्कुरः च भयभीतवत् माम् प्रति रोदिति। पशवः दक्षिणवामं च मां परिक्रामन्ति; अश्वाः अपि रुदन्ति पश्य।