सञ्जयः, स्वहस्ताभ्यां अश्रूणि प्रमार्ज्य, आत्मानं समाश्वास्य, भगवत्पादौ स्मरन् अजातशत्रुम् प्रत्युवाच। सञ्जयः उवाच— हे कुलानन्दन, अहं न वेद्मि तव पितरौ गान्धारी च किम् निर्णीतवन्तः, महाबाहो; एतेषां महात्मनाम् द्वारा मोहितोऽस्मि। तस्यां एव वेलायाम् भगवतः नारदस्य, तुंबुरुणा सह, आगमनम् अभवत्। तदा युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सहितः, महर्षिं ससत्कारं प्रतीय, पूजयामास। ततो युधिष्ठिरः प्राञ्जलिः सः मुनिम् अपृच्छत्— भगवन्, न जानामि कुत्र गता मम माता, या स्वपुत्रवधेन शोकार्ता तपसि प्रवृत्ता, न च पितरौ कुत्र गतौ इति। तदा नारदः, यथा नौकायाः कर्णधारः सागरस्य पारं दर्शयति, तथा मार्गदर्शनाय वचः उवाच। सः अवदत्— यथा गावः स्वस्वरज्जुभिः यूपे बद्धाः सन्ति, तद्वत् प्राणिनः नामरूपपाशेन बद्धाः, भगवतः यज्ञार्थं कर्म कुर्वन्ति। यथा क्रीडकस्य इच्छया क्रीडनकानां संयोगवियोगौ भवतः, एवं भगवतः इच्छया जनानां संयोगवियोगौ सञ्जायते। यदिदं स्थिरमस्थिरं वा मन्यसे, तद् न तथा; मोहजन्यस्नेहात् विना शोचनीयम् न। अतः प्रिय, अज्ञानोत्थं हृदयदौर्बल्यं त्यज; मयि अनाथाः ते कथं जीविष्यन्ति इति चिन्ता न कर्तव्या। एषः पञ्चमहाभूतसमुद्भवः देहः कालकर्मगुणाधीनः; यथा सर्पगृहीतः अन्यं रक्षitum अशक्तः, एवं अन्यस्य रक्षणम् अशक्यम्। निरपाणिनः पाणिमन्तः भक्ष्याः, निरपादाः चतुष्पदां, सर्वेषां दुर्बलाः बलिनां आहारः— जीवो जीवस्य जीवनम्। स त्वं पश्य, राजन्— सर्वात्मना स्वात्मानं स्वयमेव पश्यन् योऽन्तर्बहिश्च स्थितः, स भगवान् मायया विभाति। स एव भगवान्, प्रजापतिः, सुरारिविनाशाय कालयोगेन अवतीर्णः। दिव्यं कृत्यम् पूर्णम्, अद्यावशिष्टं प्रतीक्षते; तावत् युष्माभिः निरीक्षितव्यम्, यावत् स भगवान् इह स्थितः। धृतराष्ट्रः भ्रात्रा गान्धार्या च सह, हिमालयदक्षिणे मुनिनिकेतनं गतः, स्वभार्यया सह। तत्र सप्तर्षीणां सुखाय गङ्गा सप्तधाभिः प्रवहन्ती सप्तस्रोतः संज्ञां प्राप। तत्र सः, समये समये स्नानं कृत्वा, विधिवत् वह्नौ हविः जुह्वन्, जलमात्राशनः, प्रशान्तचित्तः, सर्वकामविवर्जितः वर्तते। आसनप्राणसयंयमं कृत्वा, षडिन्द्रियसंवरणेन, ध्यानयोगेन कामक्रोधमलं निहत्य, हरीं चित्ते निधाय, सत्त्वशुद्धिम् आप्नोत्। ज्ञानं मनसि लीनं कृत्वा, क्षेत्रज्ञं स्वात्मनि विलाप्य, आत्मानं ब्रह्मणि निवेश्य, घटाकाशवत् व्योम्नि लीनः स्थितः। अविद्यामलशेषे विनष्टे, इन्द्रियमनः संयम्य, सर्वभोजनत्यागेन स्थाणुवत् अचलः तिष्ठति; त्यक्तकर्मणः तस्य विघ्नः मा भवतु। राजन्, अद्य पञ्चमे दिने सः देहम् त्यक्ष्यति, तद् भस्मसात् भविष्यति। तस्य पतिं वह्नौ दग्धे, पतिव्रता भार्या भ्रात्रा सह वह्निबाह्ये स्थित्वा, पतिं पश्यन्ती तिष्ठति। एतद् अद्भुतं श्रुत्वा, कुरुनन्दन, विदुरः हर्षशोकयुतः तीर्थयात्रायै प्रस्थितः। एवं उक्त्वा नारदः तुंबुरुणा सह दिवं जगाम; युधिष्ठिरः तु तस्य वचांसि हृदि निधाय, शोकं त्यक्तवान्। किं एतत्, यद् अद्भुतवत् दृश्यते? वसुदेव आत्मनि, व्रजवासिनां बालानां च, अनन्यपूर्वः प्रेमवृद्धिः समुपजायते। तत्र, यत्राजितः भगवान् स्थितः, तत्र नरमृगादयः स्वभाववैरिणः अपि, मृगशिशुवत् सौहृदेन वर्तन्ते। तत्र परमैकात्मा, अनन्तज्ञानगम्भीरः भगवान्, गोपालबालवत् बाल्यलीलाः कृत्वा, हस्ते भक्ष्यवस्तु धारयन्, वत्समित्रान् अन्वेषयन्, ब्रह्मणा सृष्टिकर्त्रा दृष्टः। तम् आलोक्य, ब्रह्मा स्ववाहनात् शीघ्रं अवतीर्य, स्वर्णदण्डवत् भूमौ प्रणम्य, चतुर्मुखमणिमुकुटैः भगवत्पादौ स्पृष्ट्वा, हर्षाश्रुभिः अभिषेकम् अकरोत्। पुनः पुनः उत्थाय, दीर्घकालनन्तरं कृष्णपादयोः पतित्वा, पूर्वदृष्टमाहात्म्यं स्मरन्, उपविवेश। अथ शनैः उत्थाय, नेत्रे प्रक्षाल्य, कन्धरां विनम्य, सः मुकुन्दं निरीक्ष्य, प्राञ्जलिः, विनयसम्पन्नः, कम्पमानः, अश्रुपूर्णया कण्ठगद्गदया वाचा ववन्दे। सूतः उवाच— अथ अर्जुनः द्वारकां गतः, स्वबान्धवान् द्रष्टुं श्रीकृष्णस्य च कर्माणि श्रोतुम् इच्छन्। तत्र किञ्चित्कालं यावत्, सप्तमासान्, अर्जुनः न प्रतिनिवृत्तः; तदा, कुरुश्रेष्ठ, भीषणानि अमङ्गलानि निमित्तानि दृष्टानि। सः कालस्य विकटगतिं, लोकव्यवस्थायाः विपर्यासम्, जनानां चित्तविकारं— क्रोधलोभमिथ्याचारप्रवृद्धिं— अपश्यत्। व्यवहारः बहुधा कपटयुक्तः, स्नेहः मिथ्याभावयुक्तः, पितृमातृमित्रभ्रातृदम्पत्योः कलहः अभवत्। एवं भयङ्कराणि निमित्तानि दृष्ट्वा, धर्मस्य च हासम्, राजा भ्रातरं अनुजं वाक्यम् अब्रवीत्। युधिष्ठिरः उवाच— अर्जुनः द्वारकां प्रेषितः, बान्धवान् द्रष्टुं श्रीकृष्णस्य च कर्माणि ज्ञातुम् इच्छन्। सप्तमासाः अतीताः, भ्रातृभिः कनिष्ठः भीमसेनः अपि न प्रत्यागतः; हेतुं न वेद्मि। किं स भगवान् नारदेन उक्तः कालः सम्प्राप्तः, यत्र भगवान् पृथ्वीलीलां संहर्तुम् इच्छति? यः अस्य प्रसादेन वयं धनं राज्यं पत्नीः प्राणान् कुलं प्रजाः शत्रुजयम् अपि लोकान् च प्राप्तवन्तः। पश्य एतानि, पुरुषव्याघ्र, दिव्यानि, भौमानि, शरीरे च, घोराणि अमङ्गलानि समीपे दृश्यन्ते, यैः वयं भीताः मोहिताश्च। एवं स महाभारतस्य भागवते महापुराणे, धर्मराजयुधिष्ठिरस्य शोकविनाशः, नारदोपदेशः, धृतराष्ट्रस्य वनगमनं, ब्रह्मणः कृष्णदर्शनं, अर्जुनस्य विलम्बः, तथा कालपर्यवसानान्युपदर्शितानि।