तत्र सञ्जयः उपविष्टः दृष्ट्वा, युधिष्ठिरः सशङ्कं सञ्जयम् अपृच्छत्—"हे गावल्गण, कुतः गतोऽसौ वृद्धः पितृः, यस्य चक्षुषी हृतौ?" पुनः सः चिन्तायाम् अपतन्—"क्व गतासौ जननी, या हतानां पुत्राणां शोकात् संतप्यते? क्व गतः भ्राता मम, सखा च? नूनं मम मूढत्वं च बन्धुहीनत्वं च दृष्ट्वा, सः स्वपत्नीसमेतः गङ्गां गतः स्यात्, दुःखशान्तये।" "पाण्डोः पितरि दिवंगते, भ्रातरौ अस्माकं सर्वबान्धवान् पुत्रांश्च आपद्भ्यः रक्षितवन्तौ। कथं ते रक्षकाः अद्य मां विहाय क्व गताः?" इति सः विषण्णः अभवत्। सूतः उवाच—स्नेहात् विरहेण च पीडितः सञ्जयः, अन्तः स्थितं भगवन्तं न दृष्टुम् अशक्नुवन्, उत्तरं दातुं न अशक्नोत्, दुःखेन संविग्नः। सञ्जयः हस्ताभ्यां अश्रूणि अपोह्य, आत्मानं धृत्या स्थिरीकृत्य, भगवत्पादस्मरणेन, अजातशत्रवे प्रत्युवाच। सञ्जयः उवाच—"हे कुलानन्दन, अहं न वेद्मि तव पितरः मातरः गान्धारी च किम् निर्णीतवन्तः, हे महाबाहो; एते महात्मानः मां मोहयित्वा गता इति।" एवं तस्य संवादे, तदा महर्षिः नारदः तु तुम्बुरुणा सह आगतः। तं दृष्ट्वा, युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह उत्थाय, सम्यक् पूजयामास। युधिष्ठिरः उवाच—"भगवन्, न वेद्मि मम पितरौ क्व गतौ, न च जननी या हतानां पुत्राणां शोकात् तपसा च युक्ता क्व गता।" ततः महर्षिः नारदः, यथा नाविकः सागरस्य पारं दर्शयति, तथा मार्गदर्शनाय उवाच। "यथा गावः स्वयम् एव रज्जुभिः स्थाणुं बद्धाः, तथा प्राणी नामरूपैः बद्धाः, भगवतः अर्हणाय कर्म कुर्वन्ति।" "यथा क्रीडनकानां संयोगवियोगौ क्रीडकस्य इच्छया भवतः, तथा जनानां संयोगवियोगौ भगवदीच्छया एव।" "यदिदं स्थिरमस्थिरं च पश्यसि, तत् न स्थिरम् न चास्थिरम्; मोहजन्यस्नेहात् विना तत्र शोचनीयम् नास्ति।" "तस्मात्, हे प्रिय, अज्ञानजन्यं हृदयदौर्बल्यं त्यज। 'मया विना ते कृपणाः कथं जीविष्यन्ति?' इति चिन्ता न कर्तव्या।" "एतन्मयं शरीरं पञ्चभूतसंयुक्तं, कालकर्मगुणाधीनम्। यथा सर्पग्रस्तः अन्यं न रक्षेत्, तथा अन्यस्य रक्षणं न शक्यम्।" "अजिह्वाः जिह्विनां भोजनं, अपादाः चतुष्पदां, सर्वेषां दुर्बलाः बलीयानां आहारः—जीवो जीवस्य जीवनम्।" "स एव परमात्मा सर्वात्मा, आत्मना आत्मानं पश्यति, सः अन्तर्यामी च बहिर्यामी च; तं मायया विभान्तं पश्य।" "स एव भगवाञ्, सृष्टिस्थितिलयकर्ता, अद्य कालरूपेण अवतीर्णः, सुरारिणां विनाशाय।" "दैवी कार्यं समाप्तम्; अधुना सः शेषकार्यार्थं प्रतीक्षते। यावत् सः अत्र स्थितः, तावत् सम्यक् पश्यत।" "धृतराष्ट्रः भ्रात्रा सह गान्धार्या च दक्षिणतो हिमालयस्य मुनिनिकेतनं गतः, स्वपत्नीसमेतः।" "सा दिव्या गङ्गा सप्तस्रोतः सप्तर्षिभ्यः प्रीत्यर्थं सप्तधा विभक्ता, तस्मात् सा सप्तस्रोतः इति प्रसिद्धा।" "तत्र, सः यथाकालं स्नात्वा, विधिवत् अग्नौ हविः समर्प्य, केवलं जलमेव भुञ्जानः, शान्तचित्तः, सर्वकामविवर्जितः वसति।" "आसनं प्राणायामं च जित्वा, षडिन्द्रियाणि संहृत्य, रजस्तमः मलं ध्यानयोगेन हरौ नाशयित्वा, सत्त्वशुद्धः अभवत्।" "ज्ञानं मनसि लीनं कृत्वा, क्षेत्रज्ञं आत्मनि विलाप्य, आत्मानं ब्रह्मणि स्थापयित्वा, घटाकाशवत् व्योम्नि, तिष्ठति।" "मायाशेषगुणनाशेन, इन्द्रियमनो निग्रहेण, सर्वभोगत्यागेन, स्थाणुवत् अचलः स्थितः। यस्य सर्वकर्मत्यागः, तस्य विघ्नो नास्तु।" "राजन्, अद्य आरभ्य पञ्चमे दिने, सः शरीरं त्यक्त्वा भस्मीभविष्यति।" "यस्मिन् काले पतिं वह्नौ दग्धं पश्यन्ती धर्मपत्नी भ्रातृपतिसहिता बहिः स्थित्वा पश्येत्।" "एतद् अद्भुतं श्रुत्वा, कुरुनन्दन, विदुरः हर्षशोकसमन्वितः, तीर्थयात्रार्थं तत्रतः निर्गमिष्यति।" एवं उक्त्वा, नारदः तुम्बुरुणा सह दिवं जगाम। युधिष्ठिरः तस्य वचांसि हृदि निधाय, शोकार्तिम् उत्ससर्ज। "किमिदं विचित्रम्? वासुदेव आत्मनि, व्रजवासिनां बालानां च, अद्भुतः स्नेहः वर्धते।" "तत्र, यत्राजितः भगवान् तिष्ठति, तत्र मनुष्यपश्वादयः स्वभावशत्रवः अपि मित्रवत् वसन्ति, हरिणैः सह।" "तत्र, स एव परमात्मा, अद्वितीयः, अनन्तः, अगम्यबोधः, बालवत् गोकुले क्रीडनानि कुर्वन्, हस्ते ग्रासमादाय, वत्समित्रान् अन्विष्य, ब्रह्मणा दृष्टः।" "तम् आलोक्य, ब्रह्मा स्वयानयान्निपत्य, भूमौ सुवर्णदण्डवत् प्रणम्य, चतुर्मुखमुकुटैः भगवत्पादौ स्पृष्ट्वा, हर्षाश्रुभिः अभिषेकं चकार।" "पुनः पुनः उत्थाय, कृष्णपादयोः पतित्वा, चिरं स्मृत्वा, तस्य पूर्वदृष्टं ऐश्वर्यं चिन्तयन्, उपाविशत्।" "अनु तदुत्थाय, नेत्रे प्रक्षालयन्, कण्ठं नतं कृत्वा, मुकुन्दं निरीक्ष्य, कृताञ्जलिः, विनययुक्तः, स्थिरः, कम्पमानः, अश्रुपूरितगद्गदया वाचा वक्ति स्म।" सूतः उवाच—अर्जुनः द्वारकां गन्तुं प्रस्थितः, बान्धवदर्शनाय, श्रीकृष्णस्य कर्मश्रवणाय। अनेके मासाः अतीतान्, अर्जुनः न प्रतिनिवृत्तः; तदा, कुरुश्रेष्ठ, भीषणानि अपशकुनानि दृष्टानि। कालस्य भीषणा गति, धर्मस्य विपर्यासः, जनानां च स्वभावदोषः—क्रोधलोभमिथ्याचारैः प्रेरितः—सर्वं ददर्श। व्यवहारः बहुधा कुटिलः, मैत्री अपि कपटयुक्ता, पितरौ मातरौ मित्राणि भ्रातरः दम्पती च, कलहे मग्नाः। एवं, कालस्य प्रवृत्त्या, लोके दुष्टलक्षणानि दृष्ट्वा, राज्ये लोभाधर्मयोः वृद्धिं विलोक्य, राजा भ्रातृं प्रति उवाच। युधिष्ठिरः उवाच—"अर्जुनः द्वारकां प्रेषितः, बान्धवदर्शनाय, श्रीकृष्णस्य कर्मणां च श्रोतुम् इच्छन्।