सुबलस्य धर्मात्मनः कन्या, पतिसंनिष्ठा गान्धारी, स्वस्य अधिकारदण्डं परित्यज्य, स्वपत्युः अनुगमनाय ययौ, यथा महात्मानः अन्ते सर्वान् बन्धनान् त्यजन्ति। अजातशत्रुः, सर्वैः शत्रुभिः सन्धिं कृत्वा, अग्निहोत्रादीनि यज्ञान् विधिवत् अनुष्ठाय, तिलैः, गोभिः, भूम्या, सुवर्णेन च ब्राह्मणान् पूजयित्वा, स्वगृहं प्रविश्य, वृद्धजनान् अभिवादितुं प्रयत्नं अकरोत्; किन्तु तत्र न पितरौ न गान्धारीं ददर्श। तत्र सञ्जयं उपविष्टं दृष्ट्वा, सः सन्त्रस्तः पप्रच्छ—"गावल्गण, अस्माकं वृद्धः पिता, दृष्टिहीनः, कुत्र गतः?" पुनः अपृच्छत्—"माता, हतपुत्रशोकविह्वला, च कुतः? मम भ्राता, सखा, कः गतः? किम्, मम अविवेकित्वं ज्ञात्वा, बन्धुहीनः इत्येव मन्यते, सः स्वपत्नीसहितः दुःखपरिहाराय गङ्गाम् गन्तुम् इच्छति?" इत्युक्त्वा सः शोकमग्नः अभवत्। "पाण्डुना दिवं गतः अनन्तरं, अस्माकं मातुलौ सर्वान् मित्राणि अपि च पुत्रान् विपत्तेः रक्षाम् अकरोत्। ते रक्षकाः इदानीं कुतः गताः, अस्मान् परित्यज्य?" एवं पृष्टे, सूतः, करुणया च विरहदुःखेन च, भगवन्तं अन्तर्गतं द्रष्टुं असमर्थः, उत्तरं दातुं न शशाक, शोकात् अव्यक्तः अभवत्। सञ्जयः, स्वकराभ्यां अश्रूणि अपोह्य, आत्मनं धैर्येण स्थापयित्वा, भगवद् चरणस्मरणं कृत्वा, अजातशत्रवे उत्तरं दत्तवान्। सञ्जयः अवदत्—"वंशस्य विभूति, अहं तव पितरौ वा गान्धारी वा निर्णयं न जानामि, महाबाहो; एते महात्मानः मया मोहिताः।" ततः तत्र नारदः महामुनिः तुंबुरुसहितः आगच्छत्। युधिष्ठिरः सह भ्रातृभिः, तं मुनिं उत्थाय, श्रद्धया पूजयामास। युधिष्ठिरः पप्रच्छ—"भगवन्, अहं न जानामि, पितरौ कुत्र गतौ, माता च शोकात् तपस्यासक्ताः, कुत्र गताः?" तदा नारदः, यथा नाविकः सागरं तीरं दर्शयति, तथा मार्गदर्शकः सन्, उत्तमः ऋषिः, भाषितवान्। "यथा गोः बालाः स्वस्वरज्ज्वा खिला बध्नन्ति, तथा जनाः नामरूपबन्धनैः भगवदर्थं कर्माणि कुर्वन्ति। यथा क्रीडनकानां संयोगवियोगः क्रीडकस्य इच्छायाः अधीनः, तथा जनानां संयोगवियोगौ भगवदिच्छायाः अधीनौ।" "यद् अस्मिन् लोके स्थिरं वा जङ्गमं वा मन्यसे, तद् न स्थिरं न जङ्गमं; मोहजन्यं बन्धनं विना, शोकस्य कारणं न अस्ति।" "तस्मात्, प्रिय, अज्ञानजन्यं हृदयदौर्बल्यं त्यज। कथं तव अनाथाः बन्धवः मयि विना जीवितुं शक्ष्यन्ति?" "एषः पंचभूतात्मा शरीरः कालकर्मगुणाधीनः। यथा नागग्रस्तः अन्यं रक्षitum् अशक्तः, तथा अन्यः अन्यं रक्षितुं न शक्नोति।" "अहस्ताः हस्तिनां भोज्यं, अपादाः चतुष्पदां, सर्वेषु दुर्बलाः बलवन्तां आहारः—जीवः जीवस्य जीवः।" "राजन्, सः परमात्मा, आत्मानं आत्मना पश्यन्, सर्वात्मा, अन्तर्बहिर् वर्तते; तं मायया अव्यक्तं पश्य।" "एषः एव भगवान्, सृष्टिस्थितिलयकर्ता, इदानीं कालरूपेण अवतीर्णः, सुरशत्रूणां विनाशाय।" "दैवकार्यं सम्पूर्णम्; शेषं प्रतीक्षते। यावत् भगवान् इह स्थितः, तावत्, सर्वे निरीक्षन्तु।" "धृतराष्ट्रः स्वभ्राता गान्धारीपत्नी सहितः हिमालयदक्षिणे ऋषिगृहं गतः।" "सापि दिव्या गङ्गा सप्तस्रोतः सप्तमुनिभिः सुखाय सप्तधारा अभवत्, तस्मात् सप्तस्रोतः इति प्रसिद्धा।" "तत्र, विधिवत् स्नानहवनादिकं कृत्वा, जलमात्रं भुञ्जन्, शान्तचित्तः, सर्वकामपरित्यागी निवसति।" "आसनप्राणसंयमं कृत्वा, षडिन्द्रियाणि उपसंहरन्, रागद्वेषमलान् ध्यानेन हरिं समुद्धरन्, सत्त्वशुद्धः अभवत्।" "ज्ञानं मनसि विलीनं, क्षेत्रज्ञं आत्मनि विलीनं, आत्मानं ब्रह्मणि स्थापयन्, यथा घटाकाशः महाकाशे विलीयते, तथा स्थितः।" "मायावशेषगुणनाशः, इन्द्रियमनः संयम्य, सर्वभोजनपरित्यागी, स्थाणुवत् अचलः। यः सर्वकर्मपरित्यागी, तस्य विघ्नः न भवतु।" "राजन्, अद्य आरभ्य, पञ्चमे दिवसे, सः शरीरं त्यजिष्यति, तद् भस्मीकृतं भविष्यति।" "यदा पतिः अग्नौ दह्यते, पतिव्रता पत्नी भ्रातृसहिताः बहिः स्थित्वा, पतिं अग्निप्रवेशे पश्यति।" "एतत् अद्भुतं श्रुत्वा, कुरुवंशज, विदुरः हर्षशोकसम्भ्रान्तः, तीर्थयात्रायै ततः गच्छिष्यति।" "एवं उक्त्वा, नारदः तुंबुरुसहितः स्वर्गं अगच्छत्। युधिष्ठिरः तस्य वचनं हृदि स्थापयित्वा, शोकं त्यजितवान्।" "किम् एतत् अद्भुतं? वसुदेव आत्मनि, सर्वात्मनि, अप्राकृतं प्रेम व्रजवासिनां बालानां च वर्धते।" "तत्र, भगवतः अजयस्य स्थिते, मानवपश्वादयः स्वभावविरोधिनः अपि मित्रवत् एकत्र वासं कुर्वन्ति, मृगशिशुवः शीघ्रगाः च अन्यैः सह।" "तत्र, परमात्मा, अद्वितीयः, अनन्तः, अगाधज्ञानः, गोपालबालरूपेण, यथा पूर्वं वत्सान् मित्राणि च अन्वेष्टुम्, हस्ते कण्ठं धृत्वा, बाललीलाः अकरोत्; ब्रह्मा तं ददर्श।" "सः ब्रह्मा, स्वयानं त्यक्त्वा, भूमौ सुवर्णदण्डवत् प्रणम्य, चतुर्मुखमुकुटैः भगवतः पादौ स्पृशन्, हर्षाश्रुभिः अभिषेकं अकरोत्।" "पुनः पुनः उत्थाय, दीर्घकालं कृष्णपादयोः पतित्वा, तस्य पूर्वं दृष्टं ऐश्वर्यं स्मरन्, तत्र उपाविशत्।" "ततः शनैः उत्थाय, नेत्राणि मार्जयन्, ग्रीवां नमयन्, मुकुन्दं निरीक्षन्, अञ्जलिं कृत्वा, विनीतः, स्थिरः, कम्पमानः, अश्रुपूरितया कण्ठकठिनया वाचा भाषितवान्।" सूतः पुनः अवदत्—"यदा अर्जुनः द्वारकायै गतः, बान्धवदर्शनाय, श्रीकृष्णस्य कर्माणि ज्ञातुम् इच्छन्—तदा अनेके मासाः व्यतीताः, अर्जुनः न प्रत्यागच्छत्। कुरुवंशश्रेष्ठ, तदा भयङ्कराणि अपशकुनानि दृष्टानि।" "सः कालस्य तीव्रगमनं, प्रकृतिविपर्ययं, जनानां दुश्चरित्रं च अपश्यत्—क्रोधलोभमिथ्याभिः प्रेरिताः।" "व्यवहाराः कुटिलाः, मित्रता कपटयुक्ता, पितृमातृमित्रभ्रातृदम्पत्योः कलहः अभवत्।" एवं, भगवद् इच्छया, धर्मात्मानां गमनं, युधिष्ठिरस्य शोकः, नारदस्य उपदेशः, गङ्गातीरस्य तपः, ब्रह्मणः दर्शनं, अर्जुनस्य द्वारकायाः गमनं, लोकस्य विकारः, सर्वं भगवतः लीला एव इति, सूतः कथयति।