धृतराष्ट्रः तु, विदुरेण स्वबन्धुवत्सलत्वे जागरितः, तस्यैव मार्गदर्शनेन स्वजनस्नेहबन्धनानि दृढानि छित्त्वा निर्गतः। तस्य पतिव्रता सुभलात्मजा धर्मपत्नी, स्वस्य प्रभारूपदण्डं त्यक्त्वा, तं पत्युः पृष्ठतः ययौ, यथा महात्मानः अन्ते सर्वासक्तिम् उत्सृजन्ति। अजातशत्रुः सर्वैः सह शमं कृत्वा, यज्ञान् निर्वर्त्य, तिलैः, गावः, भूम्या, सुवर्णेन च विप्रान् पूज्य, गृहम् प्रविशत्, ज्येष्ठान् प्रणमयितुम् अयात्, किन्तु तत्र न पितरौ, न च सुभलात्मजां ददर्श। तत्र सञ्जयम् उपविष्टं दृष्ट्वा, सः सशङ्कम् अपृच्छत्—"हे गावाल्गण, क्व नः वृद्धः पितामहः, यो दृष्टिहीनः जातः?" "क्व च माता, या हतपुत्रशोकदुःखिता? क्व च मम मातुलः सुहृदः गतः? कच्चित् माम् अप्रज्ञं च बन्धुहीनं च मन्यन्, सः स्वपत्नीसमेतः गङ्गाम् उपगतः, दुःखं मोक्तुम् इच्छन्?" इति चिन्तयन् शोकसमाविष्टः अभवत्। "पाण्डोः निधनानन्तरम्, अस्माकं पितरौ मातुलौ च सर्वान् बान्धवान् पुत्रांश्च रक्षितवन्तः। ते रक्षकाः अधुना कुतः गतवन्तः, अस्मान् परित्यज्य?" इति सः विषण्णः अपृच्छत्। एवं सुतः उवाच—दया तथा विरहशोकसमाक्रान्तः सञ्जयः, अन्तःस्थितं भगवन्तं दृष्टुं न अशक्नोत्, अतः उत्तरं दातुं न शशाक, दुःखेन अभिभूतः। सः हस्ताभ्यां अश्रूणि प्रक्षालयन्, आत्मानं धृत्या स्थिरीकृत्य, भगवत्पादस्मरणेन, अजातशत्रवे प्रत्युवाच। सञ्जयः उवाच—"हे कुलप्रभ, अहं तव मातापितृणां निश्चयं न जानामि, न च गान्धार्याः, महाबाहो; एतेन महात्मभिः मोहितोऽस्मि।" ततः तत्र नारदः महर्षिः तुंबुरुना सह आगतः। युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह तं महर्षिं समुत्थाय, सम्यक् पूजयामास। युधिष्ठिरः उवाच—"भगवन्, न अहं जानामि, क्व मम मातापितरौ गतौ, न च क्व सा मम माता, या हतपुत्रशोकदुःखिता, तपस्यायै प्रवृत्ता, गतवती।" तदा नारदः, यथा नौकायाः कर्णधारः पारं दर्शयति, तथैव सः महर्षिः सर्वर्षिष्रेष्ठः, मार्गदर्शनाय वाक्यम् उवाच। "यथा गवः स्वदाम्ना स्थुणे बद्धाः, तथा प्रजाः नामरूपबन्धनैः भगवदर्थं कर्म कुर्वन्ति। यथा क्रीडनकानां संयोगवियोगौ क्रीडकस्य इच्छयानुगौ, तथा जनानां संगवियोगौ भगवदिच्छया भवतः। यदिदं शाश्वतम् अशाश्वतं वा मन्यसे, तत् न तथा; मोहजन्यस्नेहात् विना शोच्यम् नास्ति। अतः, हे प्रिय, अज्ञानजन्यं हृदयदौर्बल्यं त्यज; 'कथं ते, या अनाथाः, मया विना जीविष्यन्ति?' इति चिन्ता न उचितम्। एष पञ्चभूतात्मकः देहः कालकर्मगुणाधीनः; यथा सर्पग्रस्तः परं न रक्षेत्, तथा अन्यं रक्षयितुं न शक्यते। निर्हस्ताः हस्तिनां भोजनं, निर्गतपादाः चतुष्पदां, सर्वेषां दुर्बलाः बलिनां—जीवन्ति जीवन्तः जीवन्ति।" "स एव परमात्मा, सर्वात्मस्वरूपः, आत्मनात्मानं पश्यन्, स्वमायया बहिरन्तश्च स्थितः; तम् अवलोकय। स एव भगवान्, सृष्टिसंहारकर्ता, अद्य कालरूपेण सुरद्विषां विनाशाय अवतीर्णः। दिव्यं कार्यं कृतम्; शेषं प्रतीक्षते। यावत् सः अत्र स्थितः, तावत् पश्यत।" "धृतराष्ट्रः भ्रात्रा गान्धार्या च सह, हिमालयदक्षिणे मुनिवासं गतवान्। सा गङ्गा सप्तस्रोतः सप्तर्षिसुखाय सप्तधा विभक्ता। तत्र सः, समये समये स्नात्वा, विधिवदग्नौ हविः दत्त्वा, केवलं जलाहारः, प्रशान्तचित्तः, सर्वकामविवर्जितः वसति। आसनप्राणसंयमं कृत्वा, षडिन्द्रियसंवरणेन, हरिस्मरणेन रजस्तमःकल्मषं नाशयित्वा, शुद्धसत्त्वः अभवत्। ज्ञानसमावेशेन मनः, क्षेत्रज्ञं आत्मनि, आत्मानं ब्रह्मणि, घटाकाशमिव आकाशे, लीनं कृत्वा स्थितः। मायाशेषगुणोपशमेन, इन्द्रियमनःनिग्रहेण, सर्वभोगत्यागेन, स्तम्भवत् अचलः वर्तते। तस्य निष्क्रियस्य न काचिद् विघ्नता अस्तु।" "अद्य आरभ्य पञ्चमे दिने, सः देहम् त्यजिष्यति, तच्च भस्मसात् भविष्यति। तस्य पत्न्याः पतिदेहदाहे, सा धर्मपत्नी भ्रात्रा सह बहिः स्थित्वा, पतिं वह्निगतम् पश्यति। एतद् आश्चर्यं श्रुत्वा, कुरुनन्दन, विदुरः हर्षशोकसमन्वितः, तीर्थयात्रायै प्रस्थितः।" एवं नारदः तुंबुरुना सह दिवं जगाम। युधिष्ठिरः तस्य वचनानि हृदि स्थापयित्वा, शोकार्तिम् उत्ससर्ज। "किमेतद् अद्भुतं? यस्मिन् वासुदेव आत्मनि, व्रजवासिनां बालानां च, अनन्यपूर्वः स्नेहः वर्धते।" तत्र पुरुषपशवः शत्रवः अपि, यत्राजितः भगवान् वसति, मृगगणैः सह, मित्रवत् वसन्ति। तत्रैकः परमात्मा, अद्वितीयः, अनन्तः, अगम्यबोधः, गोपालबालकलीलां कृत्वा, पुरा वत् वत्सान् मित्राणि च विचिन्वन्, हस्ते भोज्यकण्ठकं धारयन्, ब्रह्मणा सृष्टिकर्त्रा दृष्टः। सः ब्रह्मा स्वविमानात् शीघ्रं अवतीर्य, भूमौ सुवर्णदण्डमिव शिरसा प्रणम्य, चतुर्मुखमुकुटेन भगवत्पादौ स्पृष्ट्वा, हर्षाश्रुभिः अभिषेकम् अकरोत्। पुनः पुनः उत्थाय, कृतकालनम्रः, कृष्णपादयोः पतन्, तस्य पूर्वदृष्टं ऐश्वर्यम् अनुस्मरन्, उपाविशत्। शनैः उत्थाय, नेत्रयोः अश्रूणि मार्जयन्, नतमस्तकः मुकुन्दं पश्यन्, अञ्जलिं कृत्वा, दीनः, स्थिरः, कम्पमानः, सशोकनयनः, सशब्दम् उवाच। सूतः उवाच—अर्जुनः द्वारकां गतः, स्वबान्धवान् द्रष्टुम्, श्रीकृष्णस्य चरितानि ज्ञातुम् इच्छन्। तत्र बहून् मासान् न प्रवृत्तः। ततः कुरुश्रेष्ठ, भयानकानि अपशकुनानि दृष्टानि। कालस्य तीक्ष्णगमनं, धर्मस्य विपर्ययम्, जनानां च क्रोधलोभमायया दुष्टाचारम्, सः अपश्यत्।