यः पुरुषः स्वस्य देहस्य प्रयोजनं नष्टं दृष्ट्वा सर्वबन्धनैः विमुक्तः उदासीनः भवति, सः देहम् अविचिन्त्य गन्तव्यं परित्यजति; एवमुक्तः सः पण्डितः इति। यः स्वकृतात् वा परकृतात् वा कारणात् संसार-निराशः आत्मवान् सन् हृदि हरिं स्थापयित्वा गृहम् परित्यजति, सः नरः श्रेष्ठः इति कथ्यते। अतः, उत्तरे दिशि यत्र पन्था अन्यैः अज्ञातः, तत्र गमनं ते भवतु; यतः अत्रतः परं कालः पुरुषान् गुणैः आकर्षति। एवं विदुरेण प्रबोधितः धृतराष्ट्रः स्वबान्धवेषु दृढं स्नेहबन्धनं छित्वा भ्रातुः प्रदर्शितेन मार्गेण प्रस्थितवान्। सुभलात्मजायाः धर्मपत्नी सा सती पतिस्नेहयुक्ता स्वदण्डं परित्यज्य पतिं अनुगता, यथा साधवः अन्ते सर्वसङ्गान् परित्यजन्ति। अजातशत्रुः सर्वैः शत्रुभिः समं कृत्वा, अग्निहोत्राणि कृत्वा, विप्रान् तैल-गवां-भूमि-स्वर्णैः पूजयित्वा, गृहं प्रविष्टः बन्धुवन्दनाय, किन्तु तत्र न पितरौ न च सुभलात्मजां ददर्श। तत्र सञ्जयम् उपविष्टं दृष्ट्वा, सः सशङ्कः पप्रच्छ—"गावल्गणे! अन्धः अस्माकं वृद्धः पिता कुत्र?" "क्व माता शोककर्शिता? क्व मे भ्राता बान्धवः? कच्चित् माम् अप्राज्ञं सन्त्यज्य, बान्धवशून्यं दृष्ट्वा, भार्यया सह गङ्गां गतः शोकविमोक्षाय?" इति चिन्तयन् दुःखेन विव्यथे। "यदा पितुः पाण्डोः निधनं अभवत्, तदा अस्माकं पितृव्यौ सर्वान् मित्रान् पुत्रांश्च विपत्तेः रक्षितवन्तौ; अधुना ते संरक्षकाः अस्मान् विहाय कुत्र गताः?" इति सः शोकाकुलः अभवत्। सूतः उवाच—सञ्जयः दयया च वियोगदुःखेन च विव्यथमानः अन्तः स्थितं भगवन्तं न पश्यन्, उत्तरं दातुं न शशाक। कराभ्यां अश्रूणि मृदित्वा, आत्मानं समाश्वास्य, सञ्जयः अजातशत्रुम् ईश्वरपादस्मरणेन प्रत्युवाच। "नाहं वेद्मि, राजन्, तव पितरौ वा गान्धारीं वा किम् अकरोताम्; एते महात्मनः मां मोहयित्वा गच्छन्ति।" तदा नारदः महर्षिः तुंभुरुणा सह आगतः। युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह तं प्रत्युत्थाय पूजयामास। युधिष्ठिरः प्राह—"भगवन्, मम पितरौ कुत्र गतौ? सा वा माता शोकविह्वला, तपस्यासक्तचित्ता, कुत्र गताऽस्ति?" तदा महर्षिः नारदः नौकायाः पतिरिव सागरं तर्तुं मार्गदर्शनं कृत्वा वाक्यं व्याहरत्। "यथा गावः स्वयमेव रज्जुभिः स्तम्भे बद्धाः, एवं जीवाः नामरूपबन्धनैः भगवतः यज्ञार्थं कर्माणि कुर्वन्ति। यथा क्रीडनकानां संयोगवियोगौ क्रीडिनः इच्छया भवतः, एवं जनानां मिलनवियोगौ भगवतः इच्छया भवतः। यत् त्वं स्थिरं वा अस्थिरं वा मन्यसे, तद् न वा एवम्; मोहजं स्नेहम् विना शोचनीयम् नास्ति। अतः, प्रिये, अज्ञानजं हृदयदौर्बल्यं त्यज। 'मया विना ते दीनाः कथं जीविष्यन्ति?' इति न चिन्तनीयम्। एष देहः पञ्चभूतात्मा, कालकर्मगुणाधीनः; यथा सर्पग्रस्तः अन्यं न रक्षेत्, तथैव। निर्हस्ताः हस्तिनां आहारः, अपादाः चतुष्पदाम्; सर्वत्र दुर्बलः बलिनां भक्ष्यः—जीवनं जीवनं भक्षयति। स एव परात्मा सर्वात्मना आत्मानं पश्यन्, स्वमायया अन्तर्बहिश्च स्थितः; तं पश्य। स एव भगवान्, जीवोत्पत्तिस्थितिसंहर्ता, कालरूपेण सुरद्विषां विनाशाय अवतीर्णः। दिव्यं कार्यं कृतम्; अवशिष्टं प्रतीक्षते। यावत् भगवान् इह स्थितः, तावत् पश्यत। धृतराष्ट्रः भ्रात्रा गान्धार्याः सह हिमालयस्य दक्षिणे मुनिनिकेतनं गतः। सा गङ्गा सप्तस्रोतः सप्तर्षिभ्यः सुखाय सप्तभागा अभवत्। तत्र सः विधिवत् कालेषु स्नात्वा, अग्नौ हविरार्पयन्, केवलं जलमाश्रित्य, शान्तचित्तः, सर्वकामा विहाय वर्तते। आसनं प्राणायामं जित्वा, षडिन्द्रियाणि संहृत्य, ध्यानयोगेन राजस-तमोमलं विनिर्दह्य, सत्त्वशुद्धः हरौ मनः स्थापयन् वर्तते। ज्ञानं मनसि, क्षेत्रज्ञं आत्मनि, आत्मानं ब्रह्मणि यथा घटाकाशः आकाशे, एवम् आवेश्य स्थितः। मायाशेषगुणानाशः, इन्द्रियमनः निगृह्य, सर्वभोजनं त्यक्त्वा, स्थाणुवद् अचलः तिष्ठति; तस्य कर्मत्यागिनः विघ्नो न भवेत्। राजन्, अद्य पञ्चमे दिने सः देहम् त्यक्ष्यति, तन्म् भस्मसात् भविष्यति। यदा पतिस्य शरीरं दह्यते, पतिव्रता भार्या भ्रातृपतिना सह बहिः स्थित्वा स्वपतेः वह्निप्रवेशं पश्यति। एवं विस्मयजनकं श्रुत्वा, कुरुनन्दन, विदुरः हर्षशोकयुतः तीर्थयात्रायै प्रस्थितः। इति उक्त्वा नारदः तुंभुरुणा सह दिवं प्रययौ। युधिष्ठिरः तद्वचनं हृदि स्थापयित्वा शोकं त्यक्तवान्। किमेतद् अद्भुतं? व्रजवासिनां गोपबालानां च मध्ये वासुदेव आत्मनि नूतनः स्नेहः वर्धते। तत्र नरपशवः स्वभावशत्रवः अपि मित्रवत् वर्तन्ते, यत्राजितः भगवान् मृगशिशुभिः सह स्थितः। तत्र परमात्मा, अद्वितीयः, अनन्तः, अगम्यबुद्धिः, बालक्रीडां गोपालवत् कृत्वा, गोषु मित्रेषु च विचरन्, हस्ते भोजनकवलं धारयन्, ब्रह्मणा सृष्टिकर्त्रा दृष्टः। सः ब्रह्मा स्ववाहनात् शीघ्रं अवतीर्य, भूमौ सुवर्णदण्डवत् नमत्, स्वचतुर्मुखमौलिभिः भगवतः पादौ स्पृशन्, अश्रुपूर्णलोचनः अभिषेकम् अकरोत्। पुनः पुनः उत्थाय, किञ्चित्कालं भगवत्पादयोः पतित्वा, तस्य पूर्वदृष्टं ऐश्वर्यं पुनः पुनः स्मरन्, उपविष्टः। शनैः उत्थाय, नेत्रे प्रक्षालयन्, कन्धरां नतां कृत्वा, मुकुन्दं निरीक्ष्य, कृताञ्जलिः, विनयसम्पन्नः, कम्पमानः, अश्रुपूर्णया कण्ठगद्गदया वाचा भाषितुम् आरब्धवान्।