धृतराष्ट्रस्य देहः, हे कृपण, जीवितुमिच्छन् अपि, जरया जीर्णः, विवशः, जीर्णवस्त्राणिव परित्यज्य गमिष्यति। यः पुरुषः, शरीरस्य प्रयोजनं नष्ट्वा, बन्धनात् विमुक्तः, अनासक्तः सन्, गन्तव्यस्य चिन्तां विना देहमुत्सृजति, स पण्डितः इति कथ्यते। स्वकृतात् परकृताच्च कारणात् यो वैराग्यं प्राप्य, आत्मनि स्थितः, हृदि हरिं स्थापयित्वा, गृहात् निर्गच्छति, स उत्तमः पुरुषः इति स्मर्यते। अतः, त्वं उत्तरदिशं प्रस्थितुमर्हसि, यत्र पन्थाः परैर्न ज्ञायते; अत्र हि गुणप्रवाहेण कालः पुरुषान् आकर्षति। एवं विदुरेण, स्ववरेण धीमता, बोधितः राजा धृतराष्ट्रः, स्वजनस्नेहस्य दृढान् बन्धान् छित्त्वा, भ्रातुः प्रदर्शितेन मार्गेण प्रस्थितवान्। सुभलात्मजाया धर्मपत्नी, पतिं अनुगम्य, स्वमधिपत्यदण्डं परित्यज्य, यथा महात्मानः अन्ते सर्वासक्तिं परित्यजन्ति, तथा अन्वगच्छत्। अजातशत्रुः, सर्वैः सह शमं कृत्वा, अग्निहोत्राणि चकार, ब्राह्मणान् तिलगोभूमिहिरण्यैः पूजयित्वा, गृहं प्रविश्य, वृद्धान् प्रणम्य, पितरौ सुभलात्मजां च नापश्यत्। तत्र सञ्जयं निषण्णं दृष्ट्वा, स सशङ्कं पप्रच्छ—"गावल्गणे! कुतः स वृद्धः, दृष्टिहीनः पिता?" "क्व सा माता, हतपुत्रशोकार्ता? क्व च मम भ्राता, सखा, मां मूढमपि ज्ञात्वा, स्वजनविहीनं च, पत्न्या सह गङ्गां गतवान्, दुःखमुक्तये?" इति चिन्तयन्, शोकेन अभ्यपतन्। "पाण्डोः पितरि दिवं गते, अस्माकं भ्रातरः सर्वमित्रबान्धवान् आपद्भ्यः रक्षन्ति स्म; ते रक्षकाः क्व गताः, अस्मान् परित्यज्य?" इति अपृच्छत्। सूत उवाच—दया-शोकाभ्यां सञ्जयः, भगवन्तं स्वात्मनि न पश्यन्, बहु दुःखितः, प्रत्युत्तरं दातुं न अशक्नोत्। हस्ताभ्यां अश्रूणि अपोह्य, मनः स्थिरीकृत्य, सञ्जयः, भगवत्पादस्मरणं कृत्वा, अजातशत्रवे प्रत्युवाच। "नाहं, हे कुलप्रभ, तव पितरौ गान्धारी च क्व गतौ इति जानामि; एते महामनसः मां मोहयन्ति।" एतस्मिन्नन्तरे, महर्षिः नारदः तु तुम्बुरुणा सह आगतः। तं दृष्ट्वा, युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह, उत्थाय, विधिवत् पूजयामास। युधिष्ठिरः उवाच—"भगवन्! न जानामि, पितरौ क्व गतौ, वा सा माता, तपसि स्थिता, हतपुत्रशोकार्ता, क्व प्रस्थितेति।" तदा, यथा नाविकः सागरं तरयति, तथा नारदः, मुनिश्रेष्ठः, मार्गदर्शनाय वाक्यमुवाच। "यथा गावः पाशेन निजेन स्तम्भे बद्धाः, तथा प्राणी नामरूपबन्धनैः भगवत्यर्पणं कुर्वन्ति। यथा क्रीडनकानां संयोगवियोगौ क्रीडायाः इच्छया भवतः, तथा जनानां मिलनवियोगौ भगवदीच्छया भवतः। यदिदं स्थिरमस्थिरं च पश्यसि, तद्वस्तुतः न तथा; मोहजस्नेहात् विना शोचनीयम् न। अतः, हे प्रिय, मोहजं हृदयदौर्बल्यं त्यज; 'मया विना ते दीनाः कथं जीविष्यन्ति?' इति चिन्ता न युक्ता।" "एष पञ्चभूतमयः देहः, कालेन, कर्मणा, गुणैः च नियोज्यते; यथा सर्पग्रस्तः अन्यं न रक्षेत्, तथा अन्यान् रक्षितुं न शक्यते। निर्हस्ताः हस्तिनां भक्ष्याः, निर्पादाः चतुष्पदां; सर्वेषां मध्ये दुर्बलाः बलीनां आहारः—जीवो जीवस्य जीवनम्।" "स एव परमात्मा, सर्वात्मा, आत्मनात्मानं पश्यन्, स्वमायया बहिरन्तरपि स्थितः; तं पश्य, यो मायया दृश्यते। स एव भगवान्, प्रजासृजः, सुरद्विषां नाशाय, कालरूपेण अवतीर्णः। दिव्यं कार्यं कृतं, अवशिष्टं प्रतीक्षते; तावत्, यावत् भगवानिह स्थितः, पश्यत।" "धृतराष्ट्रः, भ्रात्रा गान्धार्या च सह, हिमालयदक्षिणे मुनिनिकेतनं गतः। सा गङ्गा, सप्तविधां धारां सप्तर्षिसुखाय वितत्य, सप्तस्रोता इति प्रसिद्धा। तत्र, यथाकालं स्नात्वा, विधिवत् अग्नौ होमं कृत्वा, केवलं जले जीवन्, शान्तचित्तः, सर्वकामविवर्जितः वसति। आसनं प्राणायामं जित्वा, षडिन्द्रियाणि निवर्त्य, ध्यानयोगेन रजस्तमः मलं नाशयित्वा, सत्त्वशुद्धः अभवत्।" "ज्ञानं मनसि, क्षेत्रज्ञं आत्मनि, आत्मानं ब्रह्मणि, घटाकाशवत्, लीनं कृत्वा, स स्थितः। अवशिष्टमायागुणक्षये, इन्द्रियमनः निगृह्य, सर्वभोज्यं त्यक्त्वा, स्थाणुवद् अविचलः तिष्ठति; यः सर्वकर्मसंन्यासी, तस्य विघ्नो नास्ति।" "अद्य आरभ्य पञ्चमे दिने, स देहमुत्सृज्य भस्मसात् करिष्यति। तस्य पतिं दग्धे, धर्मपत्नी भ्रात्रा सह बहिः स्थित्वा, पतिं वह्नौ प्रविशन्तं पश्यति।" एवं श्रुत्वा, हे कुरुनन्दन, विदुरः, हर्षशोकयुतः, तीर्थयात्रायै प्रस्थितः। इति उक्त्वा, नारदः तुम्बुरुणा सह दिवं जगाम; युधिष्ठिरः तस्य वचनानि हृदि स्थाप्य, शोकं त्यजितवान्। किमेतदद्भुतं? व्रजवासिनां बालानां च मध्ये, वासुदेव आत्मनि, अनन्यपूर्वं प्रेम वर्धते। तत्र, यत्राजितः भगवान् स्थितः, तत्र पुरुषमृगादयः स्वभाववैरिणोऽपि सखिवद् वसन्ति। तत्रैकः, अद्वितीयः, अनन्तः, अगम्यबुद्धिः भगवाञ्, गोपालबालवत् बाल्यलीलाः कुर्वन्, हस्ते भोज्यकण्ठकं धृत्वा, वत्समित्रान् अन्वेषयन्, ब्रह्मणा सृष्टिकर्त्रा दृष्टः। तं दृष्ट्वा, ब्रह्मा स्वयानयान्निपत्य, भूमौ स्वर्णदण्डवत् प्रणम्य, चतुर्मुकुटैः भगवत्पादौ स्पृशन्, हर्षाश्रुभिः अभिषेकमकरोत्। पुनः पुनः उत्थाय, दीर्घकालात् कृष्णपादयोः पतित्वा, पूर्वं दृष्टं महिमानं पुनः पुनः स्मरन्, उपाविशत्।