ये तु जनाः, येषां हृदयं सदा प्रेमरूपया भक्त्या पूर्णं भवति, तान् अशुद्धाः प्राणी न कदापि बाधन्ते, स्वप्नेऽपि न। न भूता न प्रेताः न पिशाचाः नापि दैत्याः, येषां चेतसि भक्तिसंयुक्तं मनः, तान् स्पर्शमात्रेणापि न विजिग्युः। न तपोभिः, न वेदैः, न ज्ञानकर्मभ्यां वा, हरिः लभ्यते—केवलं भक्त्या एव; गोप्यः अस्य प्रमाणम्। सहस्रशः मानुषेषु जन्मसु, भक्त्याः प्रति प्रेम उत्पद्यते; कलियुगे भक्त्या भक्त्या—केवलं भक्त्या—कृष्णः प्रत्यक्षतया तिष्ठति। ये भक्त्याः द्वेषिणः, ते त्रिषु लोकेषु निमग्नाः भवन्ति; यथा कदाचित् दुर्वासाः भक्तनिन्दनात् दुःखमभवन्। वरं व्रतानि, वरं तीर्थयात्राः, वरं योगाः, वरं यज्ञाः, वरं ज्ञानचर्चाः—केवलं भक्तिः मोक्षदायिनी। एवं नारदेन स्वस्वरूपः निश्चितः श्रुत्वा, सा सर्वमङ्गलासंपन्ना भक्तिः नारदं प्रत्युवाच। भक्तिः उवाच—"नारद! धन्यः त्वं, मय्यनन्यप्रेमयुक्तः; अहं त्वां न कदापि त्यक्ष्यामि, सदा तव हृदि स्थास्यामि। हे करुणासिन्धो! त्वया मम व्यथा क्षणेन नष्टा; मम पुत्रौ चेतनाहीनौ—तौ जागरय, जागरय।" एवं तयोर्वचनं श्रुत्वा, नारदः करुणया पूर्णः, तौ जागरयितुं प्रचक्रमे, अङ्गुल्यग्रस्पर्शेन। कर्णमूले मुखं स्थापयित्वा, सः उच्चैः प्रोवाच—"हे ज्ञान, शीघ्रं जागर! हे वैराग्य, जागर!" वेदा-वेदान्त-गीतानां पुनःपुनः पाठेन तौ जागरयितुं प्रयत्नं चकार, यत्नेन तौ किञ्चित् समुत्थितौ। तौ उभौ नेत्रे न उद्घाटयितुं शक्नुतः, जृम्भमाणौ, बकवत् दुर्बलौ, तनू धूसरकाष्ठसदृशं शुष्कम्। तौ दुःखितौ, पुनः निद्रायामग्नौ दृष्ट्वा, मुनिः चिन्तायामगात्—"किं कर्तव्यं मया?" इति। "कथमिदं निद्रा, कथं चैतादृशं जरां लभेते?" इति चिन्तयन्, भार्गवः गोविन्दं स्मर्तुं प्रचक्रमे। तस्मिन्नेव क्षणे, व्योम्नः शब्दः श्रुतः—"मुने, मा विषीद; तव प्रयासः निष्फलः न भविष्यति, न संशयः।" "अस्यार्थं, हे देवर्षे, पुण्यं कर्म कुरु; पुण्यैः भूषिताः साधवः तव कर्म प्रचारयिष्यन्ति।" "यदा तत् पुण्यकर्म कृतं भविष्यति, तदा तयोः निद्राजरा च क्षणेन नश्येतां, भक्तिश्च सर्वत्र प्रसारितुं शक्यते।" एवं व्योम्नः स्पष्टः शब्दः सर्वैः श्रुतः, नारदः विस्मितः—"एतद् मम न ज्ञातम्" इति उवाच। नारद उवाच—"एतस्मिन् दिव्यवाणीप्रयुक्तेऽपि, रहस्यमेव तत्त्वम्; किं साधनं, किं कर्म कर्तव्यं येन तयोः कार्यं सिद्ध्येत?" "कुत्र साधवः प्राप्यन्ते, कथं च ते साधनं दास्यन्ति? किमत्र कर्तव्यं मया, यथा व्योमवाणी उक्तवती?" सूतः उवाच—"तौ तत्र स्थाप्य, नारदः मुनिः क्षेत्रे क्षेत्रे प्रययौ, महर्षीणां समीपे पृच्छन्।" सर्वैः तदाख्यानं श्रुत्वा, विचार्य, न कश्चित् प्रत्युवाच; केचन असंभवमित्यूचुः, अन्ये दुरूहमिति, केचिद् मौनम्, अपरे पलायिताः। त्रिषु लोकेषु महद् उद्वेगः उत्पन्नः, विस्मयकारकः; वेद-वेदान्त-गीतापठनेन जागृतः। यदा भक्तिज्ञानवैराग्यत्रयं नोत्पद्यते, जनाः कर्णे कर्णे शुश्रुवुः—"नान्यत् साधनम्" इति। नारदेनापि योगिना न ज्ञातम्; कथं तर्हि अन्यैः इह मानवेषु वक्तुं शक्यते? एवं मुनिगणैः पृष्टे, तद् विचार्य, दुर्गममिति निश्चितम्। ततः चिन्तायुक्तः सः बदरिकाश्रममगमत्, तत्र तदर्थं तपः कर्तुम्। तस्मिन्नन्तरे, सः पुरतः सनकादीन् महर्षीन् ददर्श, ये कोटिसूर्यसमप्रभाः, तेषां श्रेष्ठः मुनिः वाक्यम् उवाच। नारदः उवाच—"इदानीं महद्भाग्येन यूयं मम साक्षात् प्राप्ताः; कुमारा, शीघ्रं दयां दर्शयित्वा वक्तुमर्हथ।" यूयं योगिनः, विद्वांसः, पञ्चसंयमसम्पन्नाः, आदिपूर्विकाः। सदैव वैकुण्ठनिवासिनः, हरिकथारसास्वादसम्भ्रमितचित्ताः, केवलं तस्य कथायै जीवन्ति। ये हि हरिनामानुच्चारणपरायणाः, तान् कालवशाज्जरापि न बाधते। तेषां भ्रुकुटिमात्रेण, हरिद्वारपालकौ कदाचित् तयोः पादयोः पेततुः; तयोः कृपया, द्वारपालकौ पुरीं प्रत्यागच्छतुः। अहो, योगभाग्येन मम यूष्माकं दर्शनम्; यूयं दयालवः, मयि कृपां कर्तुमर्हथ, अहं तु दीनः। या च व्योमवाणी उक्ता—तस्याः साधनं किम्? तद् विस्तार्य कथयत, कथं च तदाचरेत्। कथं भक्तिज्ञानवैराग्ययुक्तानां सुखं जायते? कथं च सर्ववर्णेषु, प्रेमयत्नसमेतं, प्रतिष्ठापयेत्? कुमाराः ऊचुः—"मा विषीद, दिव्यर्षे; हृदि हर्षं कुरु। साधनं सुलभं, अत्रैव विद्यमानम्।" "अहो नारद, त्वं धन्यः, वैराग्यरत्नमस्तकः, श्रीकृष्णदासानां श्रेष्ठः, योगिनां सूर्यवत्।" "तव भक्तिपथे नित्यं प्रवृत्ते, भक्तिस्थापनं कृष्णदासस्य सदा साध्यं, इदं न विस्मयनीयम्।