धृतराष्ट्रस्य जीवनस्थितिं विदुरः स्नेहपूर्णेन हृदयेन सम्यक् अवलोक्य तं सम्बोधितवान्। पितरः, भ्रातरः, मित्राणि, पुत्राः—सर्वे हताः; युवावस्था गताः; तव आत्मा वृद्ध्याऽपि क्षीणः, परगृहे वससि। अहो, जीविते आशा कियद् महान्, येन त्वं, पालकवत्, भीमेन अवशिष्टं भोजनं स्वीकुरुषे। अग्निः प्रविष्टः, दानानि दत्तानि, विषं दत्तम्, पत्न्यः लज्जिताः, भूमिः वित्तं च हृतम्—यावत् एतेषां कृते प्राणान् दत्त्वा किम् अवशिष्यते? तव शरीरमपि, हे दीनात्मन्, जीवितुम् इच्छति, किंतु अनिच्छया, वृद्ध्याऽपि क्षीणं, जीर्णवस्त्राणि यथा, तव शरीरं वक्ष्यति। यः कश्चन, अस्य शरीरस्य सर्वार्थं हित्वा, बन्धनात् विमुक्तः, अनासक्तः, शरीरं त्यजति, तस्य गन्तव्ये चिन्ता नास्ति; स एव विद्वान् उच्यते। यः स्वस्य वा परस्य वा कारणेन, वैराग्यं प्राप्य, आत्मन्यवस्थितः, हृदि हरिं स्थापयित्वा, गृहात् निर्गच्छति, स उत्तमः पुरुषः। अतः, उत्तरे दिशि यत्र मार्गः अन्यम् अज्ञः, तत्र त्वं यायाः; यतः, इह, कालः गुणैः पुरुषान् सामान्यतः अपकर्षति। एवं, विदुरस्य बुद्धिमता अनुजेन जागृतः धृतराष्ट्रः, स्वजनबन्धनानि दृढानि छित्वा, भ्रातुः दर्शितमार्गे प्रवृत्तः। सुभलस्य धर्मात्मजा, पतिसंनिष्ठा, पतिम् अनुगता, तं त्यजति, यथा साधवः अन्ते सर्वासक्तिं त्यजन्ति। अजातशत्रुः, सर्वैः शत्रुभिः शान्तिं कृत्वा, अग्निहोत्राणि कृतवान्, ब्राह्मणान् तिलैः, गोभिः, भूम्या, सुवर्णेन च पूजितवान्, ततो वृद्धान् नमस्कृत्य गृहं प्रविष्टः, किन्तु तत्र पितरौ वा सुभलपुत्री वा न दृष्टवान्। तत्र, संजयः उपविष्टः दृष्ट्वा, अजातशत्रुः सशंकः पप्रच्छ—"हे गावल्गण, कुतः सः वृद्धः पितरः, दृष्टिहीनः?" "माता कुतः, या हतानां पुत्राणां शोकात् दुःखी? कुतः मम भ्राता, मित्रः? किम्, माम् अज्ञं मन्येति, स्वजनहीनं च, पत्न्या सह गङ्गां गतः, दुःखपरिहाराय?" इति चिन्तयन् सः विषण्णः अभवत्। "पाण्डोः निधनानन्तरम्, भ्रातरौ सर्वान् मित्राणि पुत्रांश्च विपत्तेः रक्षितवन्तौ। ताव् रक्षकौ इदानीं कुत्र गतौ?" सूतः उवाच—स्नेहात्, विरहदुःखेन च, सूतः भगवत्-अन्तरात्मानं न पश्यन्, उत्तरं दातुम् अशक्तः, दुःखेन ग्रस्तः। हस्ताभ्यां अश्रूणि प्रक्षालयन्, आत्मानं स्थिरं कृत्वा, संजयः अजातशत्रुं प्रत्युत्तरं ददौ, भगवतः पादस्मरणं कृत्वा। संजयः उवाच—"हे कुलवर्धन, तव पितरौ वा गान्धार्याः वा निर्णयं न जानामि, महाबाहो; एते महात्मानः मया मोहिताः।" ततः, महर्षिः नारदः तु तुंभुरुं सह आगतः। युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह उत्तस्थ, सन्तोष्य, महर्षिं पूजितवान्। युधिष्ठिरः उवाच—"हे भगवन्, न जानामि पितरौ कुत्र गतौ, न वा माता, या हतानां पुत्राणां शोकात् तपसि रता, कुत्र गता?" तदा नारदः, यथा नाविकः समुद्रं तरणाय मार्गदर्शकः, तथा उत्तममुनिः वाक्यम् अवोचत्—"गोः स्वयम् रज्ज्या खुट्टे बद्धा, यथा, तथा प्राणी नामरूपैः बद्धाः, भगवतोऽर्पणाय कर्माणि कुर्वन्ति। यथा क्रीडनकानां संयोगवियोगः क्रीडकस्य इच्छया भवति, तथा जनानां संयोगवियोगः भगवतः इच्छया भवति। यद् इह स्थिरं वा अस्थिरं वा मन्यसे, तद् न स्थिरं न च अस्थिरं; मोहजन्यस्नेहात् विना शोकः न युक्तः। अतः, हे प्रिय, अज्ञानजन्यं हृदयदौर्बल्यं त्यज। 'कथं त एव दुःखिताः, मया विना जीविष्यन्ति?' इति चिन्ता न युक्ता। एषः पञ्चभूतात्मा देहः, कालकर्मगुणैः वशीकृतः; यथा नागग्रस्तः अन्यं रक्षितुं न शक्नोति, तथा अन्यस्य रक्षणं न शक्यते। हस्तहीनाः हस्तिनां भोजनं, पदहीनाः चतुष्पदां भोजनं; सर्वेषु, दुर्बलाः सबलानां भोजनं—जीवनं जीवने जीवति। हे राजन्, सः परमात्मा, आत्मनां आत्मा, स्वयम् स्वं पश्यति, अन्तर्युक्तः बहिर्युक्तः च, स्वमायया प्रकटः, तं पश्य। एषः भगवन्, सृष्टिकर्ता, जीवपालकः, इदानीं कालरूपेण अवतरितः, सुरारिणां विनाशाय। भगवत्कृत्यं सिद्धम्; इदानीं शेषं प्रतीक्षते। तावत्, यावत् भगवन् अत्र स्थितः, युष्माभिः निरीक्षणीयम्। धृतराष्ट्रः भ्राता गान्धार्या पत्न्या सह हिमालयदक्षिणे ऋषिगृहं गतः। तत्र, गङ्गा सप्तऋषिणां सुखाय सप्तधाराभिः विभक्ता, अतः सप्तशाखा इति प्रसिद्धा। तत्र, यथाकालं स्नानं कृत्वा, अग्नौ विधिनाऽर्हणं कृत्वा, केवलं वारि पानं कृत्वा, सर्वकामान् शमयित्वा, शान्तचित्तः वसति। आसनं प्राणं च जित्वा, षडिन्द्रियाणि संहृत्य, हरिं ध्यानं कृत्वा, रजःतमः मलं विनष्टवान्, शुद्धः सत्त्वगुणः अभवत्। मनः ज्ञानं च एकीकृत्य, क्षेत्रज्ञं आत्मनि लीनं कृत्वा, आत्मानं ब्रह्मणि स्थापयित्वा, घटाकाशं यथा महाकाशे, तत्र स्थितः। अवशिष्टमायागुणं विनष्टम्, इन्द्रियाणि मनः च संयम्य, सर्वं भोजनं त्यक्त्वा, स्तम्भवत् अचलः स्थितः; सर्वकर्मत्यागिनः तस्य विघ्नः नास्ति। हे राजन्, अद्य, पञ्चमे दिवसे, सः शरीरं त्यजति, तद् भस्मीकृतं भविष्यति। तस्य पत्न्याः भ्रातृसहिता, पत्युः शरीरं अग्नौ दग्धं दृष्ट्वा, बहिः स्थित्वा, पतिं पश्यन्ती तिष्ठति। एतत् अद्भुतं श्रुत्वा, हे कुरुवंशज, विदुरः हर्षशोकाभ्यां युक्तः, तीर्थयात्रायाः प्रस्थानं करिष्यति। एवं उक्त्वा, नारदः तु तुंभुरुं सह स्वर्गं गतः। युधिष्ठिरः नारदवाक्यं हृदि स्थापयित्वा, शोकं त्यक्तवान्। "किम् एतद् अद्भुतं? वासुदेव आत्मनि, व्रजवासिनां बालानां च, अनन्यः प्रेमवृद्धिः दृश्यते।" तत्र, यत्र अजितः भगवन् वसति, तत्र मनुष्याः पशवः च, स्वभाववैरिणः अपि, मित्रवत् एकत्र निवसन्ति; मृगाः शीघ्रगामिनः अन्यैः सह, भगवतः प्रभावात्, शान्तिपूर्वकं वसन्ति।