सर्वेभ्यः नमः। अधुनाऽहं भगवतः श्रीमद्भागवतपुराणस्य प्रथमस्कन्धस्य त्रयोदशाध्यायस्य उक्तानां श्लोकानां आधारेण एकं सुस्पष्टं, भावपूर्णं, श्रद्धायुक्तं, सत्यम् आख्यानं संस्कृते कथयामि। विदुरः धृतराष्ट्रं प्रति अत्यन्तं करुणया समर्पितः, तं जागरयामास। सः अवदत् – “हे राजन्, न किञ्चित् उपायः अत्र, न कदाचित्, न कस्यचित्; एषः परमकालः, भगवन्, सर्वेषां नः आगतः। यस्य प्रभावेन, आत्मीयतमाः अपि, स्वजीवनैः सह, उपक्लिष्टाः भवन्ति, जनाः अचिरात् वियुज्यन्ते; धनादीनां अपि किं वदामि? पितरः, भ्रातरः, मित्राणि, पुत्राः – सर्वे हताः; यौवनम् अपि गतम्; त्वम् अपि वार्धक्येन ग्रस्तः, परगृहे वससि। अहो, जीवितस्य आशा कियद् महान्, येन त्वम्, पालकवत्, भीमेन अवशिष्टं अन्नं स्वीकुरुषे। अग्निः प्रज्वालितः, दानानि दत्तानि, विषं दत्तम्, पत्न्यः अवमानिताः, भूमिः धनं च हरितम् – येषां कृते प्राणाः दत्ताः, तेषां किम् अवशिष्टम्? तव शरीरम् अपि, जीवितकामः, अनिच्छन् अपि, वार्धक्येन क्षीणः, जीर्णवस्त्रवत्, त्यजिष्यति। यस्य शरीरस्य सर्वार्थः नष्टः, सः विमुक्तः, निर्लिप्तः, देहं यत्र कुत्र अपि त्यजति; सः धीरः उच्यते। स्वस्य वा परस्य वा कारणेन, यो वैराग्यं प्राप्य, आत्मवान्, हृदि हरिं स्थापयित्वा, गृहं त्यजति; सः उत्तमः। अतः, त्वं उत्तरदिशं प्रति प्रयाणं कुरु, मार्गः अन्यम् अप्रकाशितः; यतः, अत्र प्रभवतः कालः गुणैः पुरुषान् अपहर्तुम् आरभते।” एवं विदुरस्य उपदेशेन, धृतराष्ट्रः, बन्धुविषयेषु दृढं स्नेहबंधनं छित्वा, भ्रातृदर्शितमार्गेण प्रयाणं कृतवान्। सुभलस्य धर्मपत्नी, गान्धारी, पतिसंन्यासे अनुगता, स्वकार्यदण्डं परित्यज्य, यथा उत्तमजनाः अन्ते सर्वसङ्गान् त्यजन्ति। अजातशत्रुः, सर्वैः शत्रुभिः शमं कृत्वा, अग्निहोत्रादिकं यज्ञं सम्पाद्य, तिलगवभूमिसुवर्णैः ब्राह्मणान् पूजयित्वा, गृहम् प्रविष्टः, वृद्धान् नमस्कृत्य, तु तत्र न पितरौ न सुभलपुत्रीं दृष्टवान्। सञ्जयं उपविष्टं दृष्ट्वा, सः चिन्तितः, “हे गावल्गण, कत्र अस्माकं वृद्धः पिताऽन्धः?” पृच्छति। “माता कत्र, या पुत्रशोकात् शोकिता? कत्र च मम भ्राता, मित्रः? किम्, माम् अज्ञानीति मन्यन्ते, कुटुम्बहीनं च दृष्ट्वा, पत्न्या सह गङ्गां गतवान्, शोकनिवृत्त्यर्थम्?” इति दुःखेन पतितः। “पितुः पाण्डोः निधनात् अनन्तरम्, माम् पितरौ भ्रातरौ सर्वान् रक्षितवन्तौ; ते रक्षकाः कत्र गताः?” इति च। सूतः कथयति – करुणया, विरहदुःखेन, सूतः भगवन्तं हृदि न पश्यन्, उत्तरं दातुं असमर्थः, शोकग्रस्तः अभवत्। अश्रूणि हस्ताभ्यां प wiping, आत्मानं स्थिरीकृत्य, सञ्जयः अजातशत्रवे उत्तरं ददौ, भगवच्छरणं स्मरन्। सञ्जयः अवदत् – “हे कुलदीप, न जानामि तव पितरौ वा गान्धारी वा किम् निर्णीतवन्तौ; अहं महात्मभिः मोहितः। ततः, महर्षिः नारदः तु तुंरुरुना सह आगतः। युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह, तं उत्थाय, पूजयामास। युधिष्ठिरः पप्रच्छ – ‘महर्षे, न जानामि पितरौ कत्र गतौ, न माता, या पुत्रशोकात् तपस्यायाम् स्थिता, कत्र गता?’” तदा, यथा नौकायाः कर्णधारः समुद्रं तर्तुं मार्गदर्शनं करोति, तथा नारदः, ऋषिसत्तमः, मार्गदर्शनं कृतवान्। सः अवदत् – “यथा गवः स्वस्वरसैः खुटे बद्धाः, तथा जीवाः नामरूपैः बद्धाः, भगवदर्पणाय यज्ञादिकं कुर्वन्ति। यथा क्रीडनकानां संयोगवियोगः क्रीडकस्य इच्छायाः अधीनः, तथा जनानां संगवियोगः भगवतः इच्छया। यत् स्थिरं वा च स्थिरं वा मन्यसे, तद् न स्थिरं न च; मोहजन्यसङ्गात्, शोकार्हं न। अतः, हे प्रिय, अज्ञानजन्यं हृदयदौर्बल्यं त्यज। ‘मम विना ताः दीनाः कियद् जीविष्यन्ति?’ इति चिन्ता न उचितम्। पञ्चमहाभूतमयं शरीरम्, कालकर्मगुणैः अधीनम्; यथा सर्पग्रस्तः अन्यं न रक्षेत्, तथा अन्यान् रक्षयितुं न शक्यते। हस्तहीनाः हस्तिनः खादन्ति, पादहीनाः चतुष्पादाः, बलहीनाः बलिनः – जीवः जीवस्य आहारः। हे राजन्, सः परमात्मा, सर्वात्मनां आत्मा, स्वात्मन्य स्वं पश्यति, अन्तर्बहिः स्थितः, स्वमायया प्रकटः। सः भगवन्, जीवसृष्टिकर्ता, कालरूपेण इहावतारः, सुरारिविनाशाय। दिव्यकार्यं सम्पूर्णम्; शेषं प्रतीक्षते। यावत् भगवदवस्थितिः, तावत् सर्वे निरीक्षन्तु। धृतराष्ट्रः, भ्रातृसहितः, गान्धारीपत्नीसहितः, हिमालयदक्षिणं ऋषिगृहं गतः। गङ्गा सप्तस्रोतः सप्तर्षिसुखाय विभक्ता, सप्तस्रोतः नदीति प्रसिद्धा। तत्र, यथाकालं स्नात्वा, यथाविधि अग्निहोत्रं कृत्वा, जलमात्रं भुञ्जन्, शान्तचित्तः, सर्वकामपरित्यागी वसति। आसनप्राणसम्यं साधयित्वा, षडिन्द्रियाणि निगृह्य, ध्यानेन हरिं स्मृत्वा, रजस्तमः मलं नाशयित्वा, शुद्धसत्त्वगुणः अभवत्। मनः विज्ञानं संन्यस्य, क्षेत्रज्ञं आत्मनि विलीनं कृत्वा, आत्मानं ब्रह्मणि स्थापयित्वा, घटाकाशवत् आकाशे विलीनः तिष्ठति। मायावशेषगुणनाशः, इन्द्रियमनः निग्रहः, सर्वान्नत्यागः, स्तम्भवत् अचलः स्थितः; सर्वकर्मत्यागी, तस्य बाधा नास्ति। हे राजन्, अद्याद् पञ्चमे दिवसे, सः देहं त्यजिष्यति, तद् भस्मीकृतं भविष्यति। पतिसंन्यासकाले, पतिव्रता पत्नी भ्रातृसहितः, अग्नौ पतिं प्रविशन्तं दृष्ट्वा, बहिः स्थिता भविष्यति। इत्येतत् अद्भुतं श्रुत्वा, कुरुवंशज, विदुरः हर्षशोकाभ्यां पूर्णः, तीर्थयात्रायाः निमित्तम् तत्रत्यं त्यजिष्यति। नारदः तु तुंरुरुना सह, स्वर्गं गतः; युधिष्ठिरः तस्य वचनं हृदि स्थापयित्वा, शोकं परित्यज्य, स्थितः। एवं, भगवत्कृपया, धर्मज्ञैः महात्मभिः, जीवनस्य तत्त्वं, वैराग्यं, भगवद्भजनं, तथा जीवितस्य अनित्यत्वं, स्पष्टं दर्शितम्।