विदुरः तद्विदित्वा धृतराष्ट्रं प्रति उवाच—"राजन्, शीघ्रं निर्गच्छ; पश्य, विपदागताऽस्ति। अस्यां स्थितौ, कुतःचन कदाचन च नास्ति उपायः, भगवन्; एषः परमः कालः, स एव भगवान्, सर्वेषां नः प्राप्तः। येन स्वजनाः अपि, प्राणैः सह प्रियतमाः, आकृष्टाः भवन्ति, जनाः च सहसा वियुज्यन्ते; अन्येषां तु, धनादीनां, किमु वक्तव्यम्? पितरः भ्रातरः मित्राणि पुत्राश्च—सर्वे निहताः; यौवनं गतं; त्वं स्वयम् जरया उपभुक्तः, परगृहे वससि। अहो, जीविताशा कियती, येन त्वं, पालकवद्, भीमसेनस्य अवशिष्टं भोजनं स्वीकुरुषे। अग्निः दत्तः, दानानि दत्तानि, विषं दत्तम्, भार्याः अपमानिताः, भूमिः धनं च हृतम्—एतेषां कृते प्राणान् त्यक्तवन्तः, किम् अवशिष्टम्? तव देहमपि, हे दीन, जीवितुमिच्छन्तम्, अनिच्छन्तम् अपि, जरया जीर्णम्, जीर्णवस्त्रवत्, त्यक्ष्यति। यो हि अस्य देहस्य सर्वार्थं हृत्वा, विरक्तः, बन्धनैः विमुक्तः, गच्छति, स एव पण्डितः। स्वकारणात् परकारणाद्वा, यो निर्वेदं प्राप्तः, आत्मवान्, हृदि हरिं स्थापयित्वा, गृहम् त्यजति, स उत्तमः। अतः, त्वं उत्तरदिशं प्रयाहि, मार्गं परैरज्ञातम्; अत्र हि, गुणैः प्रेरितः कालः पुरुषान् हरति।" एवं विदुरेण प्रबोधितः धृतराष्ट्रः, स्वजनबन्धनानि छित्त्वा, भ्रातुः निर्दिष्टेन मार्गे प्रस्थितः। सुभलात्मजा धर्मपत्नी, पतिं अनुगता, दण्डं विसृज्य, यथा अन्ते साधवः संगान् त्यजन्ति। अजातशत्रुः, सर्वैः सह शमं कृत्वा, अग्निहोत्राणि चकार, विप्रान् तिलैः, गोभिः, भूम्या, सुवर्णेन च पूजयित्वा, गृहं प्रविष्टः, ज्येष्ठान् नमस्कृत्य, पितरं मातरं च, सुभलात्मजां च न अद्राक्षीत्। तत्र सञ्जयं उपविष्टं दृष्ट्वा, सः सशङ्कम् अपृच्छत्—"गावल्गणे, क्व नः वृद्धः पिताऽन्धः? क्व सा माता, हतपुत्रशोकात् संतप्यमाना? क्व सः भ्राता, बन्धुः? किमु माम् अमतिमन्तं, बन्धुहीनं च, ज्ञात्वा, भार्यया सह, गङ्गां गतः, दुःखान्मोक्षाय?" इति चिन्तयन्, शोकमग्नः अभवत्। "पितरि पाण्डौ दिवंगते, भ्रातरौ अस्मान् सर्वान् मित्रपुत्रांश्च, विपत्तेः रक्षताम्। ते रक्षकाः, अधुना अस्मान् परित्यज्य, क्व गताः?" सूतः उवाच—सञ्जयः, करुणया च विरहव्यथया च, हृदि भगवन्तं न पश्यन्, उत्तरं दातुं न अशक्नोत्, शोकेन आक्रान्तः। सः, हस्ताभ्यां अश्रूणि मार्जयन्, धृतिम् उपनयन्, भगवत्पादस्मरणेन, अजातशत्रवे प्रत्युवाच। सञ्जयः उवाच—"हे कुलानन्दन, अहं तव पितरौ गान्धारीं च निर्णयं न जानामि, महाबाहो; महात्मभिः मोहितोऽस्मि।" एतस्मिन्नन्तरे, नारदः महर्षिः तुंभरुणा सह आगतः। युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह, तं महर्षिं प्रत्यूह्य, पूजनं चकार। युधिष्ठिरः उवाच—"भगवन्, न जानामि, क्व गच्छन्ति पितरौ मम? न च वेद्मि, क्व सा माता, हतपुत्रशोकात् तपस्यायुक्ता, गतवती?" ततः, तस्मै मार्गदर्शकः इव, नारदः महर्षिः, ऋषिसत्तमः, वचनम् अब्रवीत्—"यथा गवः स्वेन रज्ज्वा स्थाणुं बद्धाः, तथा प्राणी नामरूपबन्धनैः बद्धः, भगवतोऽर्थे कर्माणि कुर्यात्। यथा क्रीडनकानां संयोगवियोगौ क्रीडाकारेच्छया भवतः, तथा जनानां संयोगवियोगौ भगवत्संकल्पात्। यद् इह स्थिरं वा च स्थिरं वा मन्यसे, तद् न स्थिरम्, न चास्तिरम्; मोहात् जातस्नेहात् व्यर्थं शोच्यते। अतः, प्रिये, एतां हृदयदौर्बल्यं, अज्ञानसमुत्थां, जहि। कथं तेऽनाथाः मम विना जीविष्यन्ति इति चिन्तयन्, किं दुःखं? एतद् पञ्चभूतसमुद्भूतं शरीरं, कालकर्मगुणाधीनम्; यथा सर्पग्रस्तः अन्यं न रक्षेत्, तथा अन्यः अन्यं न रक्षेत्। निर्हस्ताः हस्तिनां भक्ष्याः, निर्ग्राहाः चतुष्पदां; सर्वेषां बलवतः दुर्बलः भोजनम्—जीवन्ति जीवन्ति। सः परमहंसः, आत्मनः आत्मना आत्मानं पश्यति, स एव अन्तर्यामी, माया शक्त्या बहिरन्तश्च स्थितः, तम् एव पश्य। एषः एव भगवान्, प्रजासृष्ट्युपपालकः, कालरूपेण अवतीर्णः, सुरद्विषः नाशयितुम्। भगवता कार्यम् पूर्णम्; अद्यावशिष्टं प्रतीक्षते; तावत् यूयं पश्यत, यावत् सः अत्र स्थितः।" "धृतराष्ट्रः, भ्रात्रा सह, भार्यया गान्धार्या च, हिमवत्पार्श्वे मुनिगणाश्रमे गतः। सा गङ्गा दिव्या सप्तस्रोतः सप्तसप्तविधा, सप्तर्षीणां प्रियाय, सप्तस्रोतः इति ख्याता। तत्र, यथाविधि स्नात्वा, अग्नौ हविरार्पयित्वा, केवलं जलाशनः, प्रशान्तचित्तः, सर्वकामविवर्जितः वसति। आसनं प्राणसंयमं च जित्वा, षडिन्द्रियाणि निगृह्य, हरौ ध्यानसमाधिना रजस्तमः मलं निहत्य, शुद्धसत्त्वः अभवत्। विज्ञानं मनसि लीनं, क्षेत्रज्ञं आत्मनि विलीनं, आत्मानं ब्रह्मणि स्थापयित्वा, घटाखाशवत्, तिष्ठति। अवशिष्टमायागुणक्षयं कृत्वा, इन्द्रियमनः निगृह्य, सर्वभोगान् त्यक्त्वा, स्थाणुवद् अचलं स्थितः; परित्यक्तकर्मणः तस्य विघ्नो नास्तु।" "राजन्, अद्य प्रभृति पञ्चमे दिने, सः शरीरं त्यक्त्वा, भस्मसात् भविष्यति। तस्य पतिं दग्धुम् आलोकयन्ती, धर्मपत्नी भ्रात्रा सह, वह्निबाह्ये तिष्ठति।" एवं अद्भुतं वचनं श्रुत्वा, कुरुनन्दन, विदुरः, हर्षशोकसमन्वितः, तीर्थयात्रायै प्रस्थितः।