कलियुगे ये जीवाः त्वया सह सञ्चरन्ति, ते पापिनोऽपि सन्तः कृष्णस्य देवालयं निर्भयम् याति। येषां हृदयं सदा प्रेमरूपया भक्त्या पूर्णं तेषां मलिनाः जनाः स्वप्नेऽपि किञ्चित् दुःखं न कुर्युः। येषां चित्तं भक्तियुक्तं, तान् न भूता न प्रेताः न राक्षसाः नापि असुराः स्पर्शमात्रेण अपि वशं नेतुं शक्नुवन्ति। न तपसा, न वेदैः, न ज्ञानकर्मभ्यां हरिः लभ्यते, केवलं भक्त्या—अत्र गोपीभ्यः प्रमाणम् अस्ति। सहस्रशः मानुषेषु जन्मसु अतीतेषु भक्त्याः प्रेम उत्पद्यते, किन्तु कलियुगे भक्त्या भक्त्या—भक्त्या एव कृष्णः स्वयम् समुपस्थितः। ये भक्तिद्वेषिणः त्रिषु लोकेषु निमज्जन्ति; एकदा दुर्वासाः भक्तनिन्दनात् महान् क्लेशं अनुभूतवान्। अलम् व्रतैः, अलम् तीर्थयात्राभिः, अलम् योगैः, अलम् यज्ञैः, अलम् ज्ञानचिन्तनैः—एकैव भक्ति: मोक्षदायिनी। एवं नारदेन भक्त्याः स्वरूपं यथावत् श्रुत्वा, सा शुभलक्षणा भक्तिः तम् नारदं प्रति उवाच। भक्तिः उवाच—"नारद! धन्यः त्वं, मयि तव प्रेम नित्यं दृढम्। अहम् त्वाम् कदापि न त्यक्ष्यामि, सदा तव हृदि स्थितास्मि।" "दयालो मुने! त्वया मम दुःखं क्षणेन नष्टम्। मम द्वौ पुत्रौ चेतनाहीनौ—तौ बोधय, बोधय।" सूतः उवाच—तस्याः वचनं श्रुत्वा नारदः करुणया परिपूर्णः, तौ उभौ पुत्रौ स्पर्शयन् अङ्गुल्यग्रैः बोधितुम् आरब्धवान्। तस्य कर्णयोर् समीपे मुखं स्थापयित्वा सः उच्चैः अवदत्—"हे ज्ञान! शीघ्रं उत्तिष्ठ। हे वैराग्य! उत्तिष्ठ।" वेदानां, वेदान्तस्य, गीतायाः पुनःपुनः पाठेन तौ बोधितुम् प्रयत्नं चकार; कठिनेन तौ किञ्चित् समुत्थितौ। तौ उभौ नेत्रे उद्घाटयितुं अशक्तौ, शुष्ककाष्ठवत् तनू ग्रीष्मशुष्कौ, बकवत् दुर्बलौ, जृम्भमाणौ। तौ भूभुक्षया कृशौ पुनः निद्रायाम् मग्नौ दृष्ट्वा, स मुनिः चिन्तायाम् अगात्—"किम् कर्तव्यम्?" इति। "कथमिदं निद्रायाः आगमनम्? कथं चैतादृशी जराऽपि?" इति चिन्तयन्, भर्गवः गोविन्दं स्मर्तुम् आरब्धवान्। तस्मिन् क्षणे दिव्यं वाक्यं नभसि श्रुतम्—"मुने, मा शुचः। तव प्रयासः निष्फलः न भविष्यति, न संशयः।" "अस्य हेतोः, देवरषे, पुण्यकर्माणि कुरु। धर्मिष्ठाः साधवः तव कृत्यं प्रचारयिष्यन्ति।" "यदा तत् पुण्यकर्म कृतं भविष्यति, तदा तयोः निद्रा च जरा च एकैव मुहूर्ते नश्येताम्, भक्तिः च सर्वत्र प्रवर्तिष्यते।" एवं दिव्यं वाक्यं सर्वैः श्रुतं, नारदः विस्मितः, "एतद् मया न ज्ञातम्," इति अवदत्। नारदः उवाच—"एतस्मिन्नपि दिव्यवचने रहस्यम् अस्ति। किम् उपायः? किम् कर्तव्यं येन तयोः कार्यं सिद्ध्येत्?" "कुत्र धर्मिष्ठाः प्राप्यन्ते? कथं उपायं दास्यन्ति? किम् मया कर्तव्यम्?" इति च। सूतः उवाच—तौ उभौ तत्र स्थाप्य, नारदः तीर्थात् तीर्थं गच्छन्, मार्गे महर्षीन् पृच्छन् सञ्चरन्। सर्वैः कथा श्रुता, किन्तु विचार्य कश्चन न अवदत्; कश्चित् अशक्यम्, कश्चित् दुरवगमम् इति; केचन मौनम् आसन्, अल्पे पलायिताः। त्रिषु लोकेषु महान् कोलाहलः जातः, वेदवेदान्तगीतापाठैः जनाः जागृताः। यदा भक्तिज्ञानवैराग्यत्रयं नोत्थितम्, तदा जनाः कर्णात् कर्णं गूढं शुश्रावुः—"नान्य उपायः।" नारदेनापि न ज्ञातम्, तर्हि केनापि अन्येन इह किम् वक्तुं शक्यते? एवं सिद्धसङ्घैः पृष्टे, तद् दुरधिगमं निश्चितम् अभवत्। ततः चिन्तया पीडितः, सः बदरिकाश्रमं प्राप्य, तत्रैव तदर्थं तपः कर्तुं निश्चितवान्। तस्मिन् काले, सः पुरतः दीप्तमानान् सहस्रसूर्यसमप्रभान् सनकादीन् महर्षीन् अपश्यत्; अग्रणी सः ऋषिः उवाच। नारदः उवाच—"अद्य मे महद्भाग्यं, युष्मान् दृष्टवान्। हे कुमाराः, शीघ्रं मयि दया दर्शयन्तु।" "यूयं योगिनः, विद्वांसः, पञ्चसंयमसम्पन्नाः, आदिपूर्वपितरः च।" "सदैव वैकुण्ठनिवासिनः, हरिकथारसास्वादसम्भ्रमितचित्ताः, केवलेन हरिकथायै जीवन्ति।" "ये सदा हरिनाम एकशरणं वदन्ति, तेषां कालकृतः जरा न बाधते।" "तेषां भ्रुकुटिमात्रेण द्वारपौ द्वौ क्षिप्रं चरणयोः पतितौ; तयोः करुणया तौ पुरीं प्रत्यागच्छतुः।" "धन्यः योगलाभेन अहम्, युष्माकं दर्शनं प्राप्तवान्; कृपया मयि अनुकम्पां कुर्वन्तु।" "यद् दिव्यवचने उक्तं—तस्य उपायः कः? कथं सः साध्यः? कृपया विस्तारतः कथयन्तु।" "कथं भक्तिज्ञानवैराग्ययुक्तानां सुखम्? कथं सर्वेषां वर्गेषु स्नेहेन, यत्नेन च प्रतिष्ठापनीयम्?" कुमाराः ऊचुः—"मा विषीद, दिव्यर्षे, हर्षं हृदि कुरु। उपायः सुलभः, अत्रैव अस्ति।" "हा नारद! त्वं धन्यः, वैराग्यशिरोमणिः, श्रीकृष्णदासेषु अग्रणी, योगिनां सूर्यः।