धर्मराजः प्रियं भ्रातरं विदुरं सप्रेममपृच्छत्—"सखे, भगवत्कृष्णसेविनः बान्धवाः मित्राणि च दृष्टाः श्रुताः वा? यदवाः स्वनगर्यां सुखेन वसन्ति वा?" इति। ततो धर्मराजेन एवमुक्तः विदुरः यथानुभूतं क्रमशः सर्वं वर्णयामास, यदुवंशविनाशं तु न अवदत्। यद्यपि दुःखदं दारुणं च घटितम्, सः करुणया परदुःखदर्शनेन तद् अप्रकथयत्। किञ्चित्कालं सः तत्र देववत् सम्मानितः सुखी च स्थित्वा ज्येष्ठस्य भ्रातुः कल्याणं सर्वेषां च आनन्दं अव्यत्। तस्मिन्नेव काले आर्यमा दण्डं दुष्कृतिनां यथायोग्यं अकारयत्; यमः तु शापात् शूद्रभावं शतवर्षाणि अङ्गीकृत्य स्थितः। युधिष्ठिरः पुनः राज्यं पुनः प्राप्त्य वंशस्य पौत्रं उत्तराधिकारिणं दृष्ट्वा भ्रातृभिः लोकपालोपमैः सह परमसमृद्ध्यां प्रमोदं अकरोत्। एवं गृहासक्तानां प्रमत्तानां च तेषां कालः दुस्तरः अनवबोध्यः शनैः गच्छति स्म। विदुरः तु एतद् दृष्ट्वा धृतराष्ट्रं सम्बोधितवान्—"राजन्, शीघ्रं निर्गच्छ; पश्य, विपत्ति आगता। अत्र न किञ्चित् उपायः कदापि नास्ति; एषः परमकालः, सर्वेषां प्रभुः, आगतः। सः, येषां प्राणैः अपि प्रियतमाः, तान् अपि व्याप्नोति, जनाः अकस्मात् वियुज्यन्ति; अन्येषां, वित्तादीनां, किं वदामः?" इति। "पितरः, भ्रातरः, मित्राणि, पुत्राः—सर्वे हताः; यौवनं गतं; तव आत्मा वृद्ध्या क्षीणः, परगृहे वससि। अहो, जीविताशा जीवात्मनः महती, येन त्वं पालकवत् भीमेन अवशिष्टं भोजनं स्वीकुरुषि। अग्निः दत्तः, दानं कृतं, विषं दत्तम्, पत्न्यः लज्जिताः, भूमिः वित्तं च हृतम्—येषां कृते प्राणदानं कृतम्, तेषां किम् अवशिष्टम्?" "एषः तव देहः, जीवं इच्छन् अपि, अनिच्छन् वृद्ध्या क्षीणः, वस्त्राणि जीर्णानि यथा, त्यजिष्यति। यः देहस्य सर्वार्थं हृत्वा विमुक्तः निर्बन्धः च भवति, तं देहं गन्तव्यं चिन्तयन् न त्यजति; सः पण्डितः उच्यते। यः स्वस्य वा परस्य वा कारणेन विरक्तः आत्मन्यस्थितः हरीं हृदि स्थापयित्वा गृहं त्यजति, सः उत्तमः। अतः उत्तरेण दिशं गन्तव्यं, मार्गः अन्यम् अप्रकटः; अत्र हि गुणैः कालः जनान् आकर्षति।" एवं विदुरस्य विवेकपूर्णेन उपदेशेन धृतराष्ट्रः स्वजनबन्धनानि दृढानि छित्वा भ्रातृदर्शितमार्गे निर्गतः। सुबलस्य धर्मपत्नी, पतिसंनिष्ठा, तं अनुगता, तद्वलयमिव त्यक्त्वा, यथा महात्मानः अन्ते सर्वं संत्यजन्ति। अजातशत्रुः सर्वैः समं शमं कृत्वा, यज्ञान् सम्पाद्य, ब्राह्मणान् तिलैः, गोभिः, भूम्या, सुवर्णेन च सत्कार्य सम्मान्य, गृहं प्रविष्टः वृद्धान् नमितुं, किन्तु तत्र पितरं मातरं वा सुबलकन्यां च न अदृश्यत्। तत्र सञ्जयं उपविष्टं दृष्ट्वा, सः सशङ्कं पप्रच्छ—"गावल्गण, अस्माकं वृद्धः पितृः, दृष्टिहीनः, कुतः गतः?" "माता, शोकग्रस्तः पुत्रवधेन, कुतः गताः? मम मम uncle, मित्रः च, कुतः गतः? सम्भवति, मम अज्ञानं दृष्ट्वा, कुटुम्बविहीनं च, सः पत्नीसहितः गङ्गां गतः, शोकपरिहाराय," इति चिन्तयन् विषण्णः अभवत्। "पितुः पाण्डोः निधनात्, अस्माकं पितृभिः सर्वं बान्धवाः शिशवः च रक्षिताः। ते रक्षकाः इदानीं अस्मान् त्यक्त्वा कुतः गताः?" इति। सूतः उवाच—स्नेहात्, विरहदुःखेन च, सूतः भगवत्स्वरूपं हृदयेन न अवलोकयन्, उत्तरं दातुं न अशक्नोत्, शोकवशात्। अश्रूणि हस्ताभ्याम् अपोह्य, आत्मानं स्थिरं कृत्वा, सञ्जयः अजातशत्रुम् उत्तरं दातुं प्रभोः चरणं स्मरन् उवाच। सञ्जयः उवाच—"वंशस्य विभूते, मम पितरः वा गान्धारी वा किम् अचिन्त्यं कृतवन्तः इति न जानामि; महात्मभिः मोहितः अस्मि।" ततः महर्षिः नारदः तु तुम्बुरुणा सह आगतः। युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह उत्थाय तं सत्कार्य पूजयामास। युधिष्ठिरः उवाच—"भगवन्, मम पितरः कुतः गताः, माता पुत्रवधेन शोकिता, तपस्यासक्तः च, कुतः गतः इति न जानामि।" ततः नारदः, यथा नाविकः समुद्रे मार्गं दर्शयति, तथा उत्तमर्षिः नारदः उवाच। "यथा गावः स्वस्वरज्जुभिः यूपे बध्नन्ति, तथा प्राणी नामरूपैः बद्धाः, भगवत्यर्पणं कुर्वन्ति। यथा क्रीडनकानां सङ्गः वियोगः च क्रीडकस्य इच्छया भवति, तथा जनानां सङ्गवियोगः भगवदिच्छया भवति।" "यद् स्थिरं वा अस्थिरं वा मन्यसे, तद् न स्थिरं न च अस्थिरं; मोहजन्यस्नेहात् विना तत्र शोकः न युक्तः। अतः, सखे, अज्ञानजन्यं हृदयदौर्बल्यं त्यज। 'मम विना ते किम् जीविष्यन्ति' इति दुर्बलता न युक्ता।" "एषः देहः पञ्चभूतसम्भूतः, कालकर्मगुणैः नियन्त्रितः; यथा सर्पगृहीतः अन्यं रक्षितुं न शक्नोति, तथा अन्यं रक्षितुं न शक्यते। अपाणिनः पाणिनां भोजनम्, अपादिनः चतुर्पादानां; सर्वेषां मध्ये दुर्बलः बलिनः भोजनम्—जीवनं जीवने जीवति।" "राजन्, सः परमात्मा, सर्वात्मनां आत्मा, स्वेन स्वं पश्यति, बाह्याभ्यन्तरः स्थितः; तं मायया प्रकटितं पश्य। एषः एव भगवन्, प्रजापतिः, जीवसमूहस्य कर्ता पालकः च, इदानीं कालरूपेण अवतरन्, सुरारिपूनां विनाशाय।" "दैवी कार्यं सम्पूर्णं; शेषं प्रतीक्ष्यते। यावत् भगवद्विग्रहः अत्र तिष्ठति, तावत् युष्माभिः निरीक्षणीयम्।" "धृतराष्ट्रः भ्रातृसहितः गान्धारीपत्नीसहितः हिमालयस्य दक्षिणे ऋषिप्रासादं गतः। तत्र गङ्गा सप्तऋषिणां सुखाय सप्तधारा सप्तकुल्या विभक्ता, अतः सप्तस्रावीति प्रसिद्धा।